IV KO 196/25

IV KO 196/25 POSTANOWIENIE Dnia 3 lipca 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Waldemar Płóciennik w sprawie M.S. w związku z sygnalizacją potrzeby wznowienia z urzędu postępowania kasacyjnego zakończonego postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2025 r., IV KK 161/25, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 3 lipca 2026 r., zasygnalizowanej przez SSN E.W. potrzeby włączenia od udziału w sprawie sędziego Sądu Najwyższego S.S., na podstawie art. 40 § 1 pkt k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k. p o s t a n o w i ł wyłączyć sędziego Sądu Najwyższego S.S. od udziału w sprawie IV KO 196/25 Sądu Najwyższego. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 17 lipca 2025 r., IV KK 161/25, Sąd Najwyższy z udziałem SSN A.D. oddalił jako oczywiście bezzasadną kasację obrońcy skazanego M.S. od wyroku Sądu Okręgowego w Częstochowie z dnia 23 października 2024 r., sygn. akt VII Ka 162/24. W dniu 25 listopada 2025 r. do Sądu Najwyższego wpłynęło pismo obrońcy skazanego, nazwane wnioskiem o wznowienie postepowania z urzędu, a stanowiące w istocie sygnalizację potrzeby wznowienia postępowania kasacyjnego z urzędu, w którym podniesiono m.in., że IV KO 196/25 2 postanowienie o oddaleniu kasacji wydane zostało z udziałem SSN A.D., która nominację do Sądu Najwyższego uzyskała w wyniku rekomendacji udzielonej jej przez Krajową Radę Sądownictwa ukształtowaną na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, a więc w wadliwej procedurze. Autor pisma odwołał się w tej mierze do orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz trybunałów międzynarodowych, wniósł też o wyłączenie od udziału w sprawie innych sędziów Sądu Najwyższego, którzy uzyskali nominację w tym samym trybie, w tym SSN S.S. Zarządzeniem z dnia 12 marca 2026 r. Prezes Sądu Najwyższego wyznaczył skład Sądu Najwyższego do rozpoznania sprawy IV KO 196/25 w osobach sędziów Sądu Najwyższego: E.W., D.Ś. i S.S. Pismem z dnia 13 maja 2026 r. przewodniczący składu, a zarazem sprawozdawca w sprawie – SSN E.W. – zasygnalizował potrzebę wyłączenia od udziału w sprawie SSN S.S. ze względu na to, że jest on osobą powołaną na stanowisko Sędziego Sądu Najwyższego z naruszeniem art. 179 Konstytucji RP. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Jest bezsporne, że sędzia S.S. objął urząd sędziego Sądu Najwyższego w wyniku rekomendacji Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., a więc organu, który nie stanowi Krajowej Rady Sądownictwa w rozumieniu Konstytucji RP (zob. m. in. uchwała połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, którą związane są wszystkie składy Sądu Najwyższego i uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22). Pociąga to za sobą stwierdzenie, że sąd z udziałem tego sędziego jest nienależycie obsadzony, zatem orzeczenia wydane w tym składzie dotknięte są bezwzględną przyczyną odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Równie istotne jest także to, że w opisanym układzie procesowym udział sędziego S.S. w składzie sądu rozpoznającego wniosek, równałby się orzekaniu we własnej sprawie, ponieważ ze względu na IV KO 196/25 3 sygnalizowaną wadę postanowienia kasacyjnego kwestia ta dotyczy wymienionego sędziego bezpośrednio. Analogicznej kwestii poświęcono, zasługujące na akceptację, obszerne wywody w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 25 lipca 2024 r., IV K 135/24. W ślad za tym orzeczeniem wskazać trzeba, że ratio legis przepisu art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. sprowadza się do odsunięcia od sprawy sędziego, w sytuacji, gdy jej rozstrzygnięcie wpływa na sferę jego praw i obowiązków. Nie chodzi przy tym jedynie o tak ewidentne przypadki, gdy sędzia jest stroną procesową, która ex definitione ma interes prawny w korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu, ale o każdy przypadek, gdy sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio (J. Kosonoga [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-166, red. R. A. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017, art. 40, teza 19). W „piśmiennictwie nawiązuje się w tym zakresie do koncepcji stosunku ustrojowego, funkcjonującego obok stosunku procesowego, pomiędzy stronami procesu oraz sędzią rozpoznającym ich sprawę, eksponującym i reprezentującym imperium państwa. Stosunek ów oparty jest na Konstytucji RP i przepisach ustrojowych sądownictwa. Jego istotą jest obowiązek wykonywania przez sędziego zadań państwa z zakresu wymiaru sprawiedliwości (art. 10 ust. 2 w zw. z art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), połączony z bezwzględnym obowiązkiem bezstronności (art. 45 Konstytucji RP w związku z art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej), a także rzetelności działania i przestrzegania prawa (preambuła oraz art. 2, 7 i 82 Konstytucji RP) – szerzej zob. J. Gudowski, Iudex impurus. Wyłączenie z mocy samej ustawy sędziego objętego zarzutem wadliwego powołania lub przejścia na wyższe stanowisko sędziowskie, Przegląd Sądowy 2022, nr 5, s. 15-18. Powyższe oznacza, że wyłączeniu na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. podlega sędzia w sytuacji, w której miałby on dokonać oceny stosunku prawnoprocesowego (którego podmiotem, obok stron, jest także sędzia rozpoznający sprawę), wywierającego zarazem wpływ na jego własne prawa i obowiązki. Jeżeli status sędziego jest wadliwy albo ustrojowo <<nieczysty>>, to wadliwość ta, wątpliwość i <<nieczystość>> pozbawiają go uprawnień i obowiązków jurysdykcyjnych, co najmniej in casu, a jeżeli je wykona, spowoduje wystąpienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej, a więc cel – wymierzenie IV KO 196/25 4 sprawiedliwości – z powodów leżących po stronie sędziego nie zostanie osiągnięty. Jeżeli natomiast jakość stosunku prawnoprocesowego, jego ważność i skuteczność, zostanie oceniona pozytywnie, uprawnienia i obowiązki sędziego żadnego uszczerbku z tego powodu nie doznają, jak też niezagrożone pozostają publiczne prawa podmiotowe stron. Poza sporem jest, że oceny ważności i skuteczności tego stosunku nie może dokonywać sędzia będący jego stroną albo będący w identycznej sytuacji ustrojowo-procesowej (J. Gudowski, Iudex impurus…, s. 19-20). Prawa i obowiązki jurysdykcyjne wynikające ze stosunku prawno-procesowego wypełniającego publiczne prawo podmiotowe strony są zarazem prawami i obowiązkami służbowymi sędziego, jeżeli zatem zostaną z punktu widzenia ustrojowego zanegowane, to – naruszone lub niedopełnione – bezpośrednio oddziałają także na ten stosunek, powodując odjęcie sędziemu legitymacji do skutecznego wymierzania sprawiedliwości w imieniu państwa. Mogą także doprowadzić do naruszenia ślubowania, które ma nie tylko charakter emblematyczny, uroczysty, ale również materialnoprawny, przekroczenie bowiem granic wytyczonych ślubowaniem oznacza popełnienie przewinienia służbowego i rodzi odpowiedzialność sędziego, a niekiedy także odpowiedzialność państwa. Skoro sędzia, którego prawidłowość powołania oraz <<czystość>> sędziowskiego statusu sędziego są wątpliwe, a tym samym wątpliwe są jego niezawisłość oraz bezstronność i musi on, rozpoznając sprawę, sam dokonać osądu w tym zakresie, a więc eo ipso oceny zachodzącego między nim a stronami stosunku, prawnoprocesowego, to jest z mocy ustawy wyłączony jako iudex in sua causa, gdyż – co oczywiste, nawet gdyby był krystaliczne bezstronny – wynik tego osądu, dotycząc go osobiście, wpłynie (<<oddziała>>) na jego prawa i obowiązki z dziedziny prawa publicznego, ale pośrednio dotknie także jego sfery prywatnej. Przepisy wyłączają w tym przypadku sędziego niezależnie od jego subiektywnego poczucia bezstronności i gotowości do jej uszanowania w konkretnej sprawie. Do wyłączenia dochodzi nawet wtedy, gdy sędzia nie jest świadomy istnienia podstawy wyłączenia albo – znając ją – nie akceptuje jej (J. Gudowski, Iudex impurus…, s. 20)”. Przenosząc te uwagi na grunt rozważanej sprawy należy stwierdzić, że rozpoznający sygnalizację potrzeby wznowienia postępowania z urzędu sędzia, IV KO 196/25 5 który objął urząd w wyniku rekomendacji KRS ukształtowanej ustawą z 2107 r. nie mógłby jej uwzględnić, bowiem w ten sposób zakwestionowałby własne „uprawnienie” do bezstronnego orzekania, zaś w wypadku nie podzielenia podnoszonych argumentów naraziłby się na zarzut orzekania we własnej sprawie. W opisanym stanie rzeczy wyłączenie z urzędu, co przewiduje treść art. 42 § 1 k.p.k., sędziego S.S., w perspektywie zapewnienia stronom bezstronnego i niezawisłego sądu, uznać należy za konieczne (zob. także postanowienia Sądu Najwyższego m.in. w sprawach: I KK 356/22, IV KO 145/24, V KO 76/24, V KZ 2/25, II KK 9/25, III KO 182/24, II KO 8/25, II KK 362/24 i II KB 27/23). Dodać należy, że przystąpienie do orzekania wymienionego na wstępie sędziego spowoduje, że orzeczenie zostanie wydane przez organ niespełniający wymogów „sądu niezawisłego i niezależnego w rozumieniu zarówno art. 6 ust. 1 Konwencji, jak i art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej (zob. m.in. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 4 września 2025 r., C – 225/22). [WB] [a.ł]