IV KR 13/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Kwiecień (spraw.).Sędziowie SN: R. Młynkiewicz, J. Ruszkowski.przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej: A. Baranowskiej.SentencjaSąd Najwyższy w Warszawie Izba Karna po rozpoznaniu sprawy Jana C. oskarżonego z art. 138 § 1 i art. 184 § 1 k.k. z powodu rewizji, wniesionej przez prokuratora, oskarżycielkę posiłkową i obrońcy oskarżonego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Z. z dnia 5 listopada 1987 r. sygn. II K. 33/87I.utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok,II.zasądza od oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa koszty postępowania rewizyjnego i 6.000 zł opłaty za II instancję,III.zwalnia oskarżycielkę posiłkową od opłaty za II instancję.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Zamościu z 5 listopada 1987 skazany został Jan С. z mocy art. 184 § 1 k.k. na 1 rok i 6 miesięcy pozbawienia wolności za to, że od sierpnia 1984 r. do lutego 1987 r. w L. w stanie nietrzeźwości znęcał się fizycznie i moralnie nad swoją żoną Grażyną С. i nieletnimi dziećmi, bijąc ich, ubliżając im wulgarnymi słowami, grożąc zabójstwem oraz w inny złośliwy sposób dręcząc ich.Tymże wyrokiem osk. J.C. uniewinniony został od zarzutu, że dnia 2 lutego 1987 r. w L., rejonu biłgorajskiego, w zamiarze spalenia zabudowań teścia Stanisława C., przy użyciu zapałek zapalił garść słomy i tak palącą się słomę wrzucił do budynku gospodarczego zblokowanego z oborą, wypełnionego słomą i sianem, w następstwie czego spaleniu uległ wymieniony budynek gospodarczy i dach obory, a dalszemu rozprzestrzenianiu się ognia na pozostałe zabudowania Stanisława C. i na pobliskie zabudowania sąsiadów położone w zwartej zabudowie wsi zapobiegła sprawnie przeprowadzona akcja gaśnicza, to jest o zbrodnię określoną w art. 138 § 1 k.k.Od wyroku tego rewizję złożyli prokurator, oskarżyciel posiłkowy oraz obrońca oskarżonego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Odnośnie rewizji prokuratora.Rewizja jest niezasadna.Z akt sprawy wynika, iż jedynymi dowodami w sprawie, wskazującymi na oskarżonego jako sprawcę podpalenia, byli świadkowie Stanisław С., teść oskarżonego, i Agnieszka C., jego córka. Oni to twierdzili, iż widzieli, jak oskarżony podpalał zabudowania.Świadek Stanisław C. słuchany kilkakrotnie w śledztwie nie podawał tej okoliczności, jakoby widział sprawcę podpalenia i żeby tym sprawcą był oskarżony.Okoliczność ta pojawiła się w jego zeznaniach dopiero na rozprawie głównej. Po odczytaniu mu poprzednich zeznań podał, że okoliczności tej nie zaprotokołował przesłuchujący mimo tego, że zeznanie tego rodzaju było przez niego składane. Jeżeli do tego dodać, że św. S.C. brał aktywny udział w zajściu w dniu 2 lutego 1987 r. i bił oskarżonego stołkiem, to za zasadny należy uznać wniosek Sądu Wojewódzkiego, iż zeznania tego świadka, iż wiedział jak oskarżony podpalał zabudowania, są nieprawdziwe.Drugim dowodem były zeznania córki oskarżonego, Agnieszki C. lat 9, która w postępowaniu przygotowawczym stwierdziła, iż widziała jak oskarżony podpalał zabudowania. Dokonano eksperymentu śledczego z udziałem tego świadka w postaci szeregu fotografii.Na rozprawie Agnieszka C. odmówiła zeznań.Rewizja w istocie rzeczy sprowadza się do uporczywego wywodzenia, iż "wprawdzie nieletnia Agnieszka C. skorzystała z prawa odmowy zeznań, ale dowodem w sprawie są nie jej zeznania, lecz jej wypowiedzi z okresu przed przesłuchaniem jej w charakterze świadka, które to wypowiedzi znalazły odbicie w zeznaniach innych świadków". "Agnieszka C. aktywnie uczestniczyła w tym eksperymencie, a na rozprawie skorzystała z prawa odmowy zeznań. Natomiast przeprowadzone na rozprawie dowody odtwarzające wypowiedzi Agnieszki С. co do podpalania przez jej ojca budynku gospodarczego nie będące odtworzeniem jej zeznań, należało porównać choćby z fragmentem wspomnianego eksperymentu со do możliwości obserwowania przez okno obiektu, który uległ spaleniu. Skoro Sąd Wojewódzki dowód ze wspomnianego eksperymentu uznał za niedopuszczalny, to w celu porównania relacji Agnieszki C. (nie będących zeznaniami) z jej możliwościami obserwacyjnym należało dokonać nowego eksperymentu z udziałem przybranego w wieku Agnieszki C. dziecka. Zaniechanie ponownego przeprowadzenia wspomnianego eksperymentu nie daje możliwości należytego wykorzystania dowodowego relacji Agnieszki C. co do zaobserwowanego przez nią faktu podpalenia przez jej ojca budynku gospodarczego".Poglądy te są nie do przyjęcia.Świadek, który skorzysta na rozprawie przed Sądem I instancji z prawa odmowy zeznań, przestaje w sprawie istnieć jako osobowe źródło dowodowe w tym zakresie.Wszystkie jego wypowiedzi nie mogą być przed Sądem odtworzone, bez względu na to jak zostały utrwalone, czy za pomocą protokołu, taśmy magnetofonowej, filmu, fotografii czy innych środków.Wszelkie próby odtworzenia zeznań osoby, która skorzystała z przysługującego jej prawa odmowy zeznań, za pomocą świadków czy urządzeń technicznych, są obejściem ustawy, tj. przepisów art. 168 k.p.k.Wywody rewizji prokuratora jakoby "dowodem w sprawię nie są jej (świadka) zeznania, lecz jej wypowiedzi z okresu przed jej przesłuchaniem w charakterze świadka, które to wypowiedzi znalazły odbicie w zeznaniach innych świadków", są nie do przyjęcia.Taka interpretacja przepisów art. 168 k.p.k. prowadziłaby do absurdu. Każdy bowiem świadek, który ujawniłby swoje obserwacje przed drugą osobą, praktycznie nie mógłby skorzystać z prawa odmowy zeznań, gdyż treść jego wypowiedzi można by odtworzyć za pomocą dowodu z przesłuchania osoby, do której się świadek wypowiedział. Wiadomo zaś, że w zasadzie wszyscy świadkowie są dlatego świadkami, bo o treści ich spostrzeżeń ktoś się dowiedział i zawnioskował ich w charakterze świadka.Tak więc skoro konstrukcja aktu oskarżenia opierała się na zeznaniach Agnieszki C., a ta odmówiła zeznań, Sąd Wojewódzki postąpił jedynie słusznie, i oskarżonego z braku przekonywających dowodów - uniewinnił.Odnośnie rewizji oskarżycielki posiłkowej.Rewizja jest niezasadna.Głównym argumentem rewizji oskarżycielki posiłkowej jest zarzut, iż Sąd Wojewódzki mimo istnienia szeregu dowodów poszlakowych wskazujących-nas to, iż sprawcą podpalenia był osk. O., dowodów tych nie ocenił należycie i niesłusznie oskarżonego uniewinnił.Takim "pryncypialnym" dowodem nazywa rewizja zeznania Grażyny C., żony oskarżonego, w tej części, w której zeznaje ona, iż osk.c. groził podpaleniem. Skoro zaś podpaleniem groził, a pożar rzeczywiście nastąpił, to - zdaniem rewidującego - sprawcą jest ten, co groził. Realność tych gróźb była wielka, skoro oskarżycielka zawiadomiła o tym organa MO.Fakt głoszenia przez oskarżonego gróźb o podpaleniu domostwa i to prawie przy każdej awanturze z żoną czy teściami, jest niewątpliwy. Niemniej okoliczność ta nie może być samodzielną podstawą do ustalenia, iż sprawcą pożaru był oskarżony. Groźby te były wypowiadane od dawna, po nich następowały okresy polepszenia lub pogorszenia stosunków w rodzinie oskarżonego i życie toczyło się dalej. Oskarżony groźby tego rodzaju wypowiadał łącznie z groźbą samobójstwa, a mimo to nie spełniał ani jednej, ani drugiej.Sąd Wojewódzki okoliczności te wnikliwie analizował i przekonywająco swoje wnioski w tym przedmiocie uzasadnił.Bez zwiększenia znaczenia w sprawie są ustalenia w sprawie dotyczące krwawienia oskarżonego i pozostawiania śladów krwi w obejściu. Ustalenia te, jak i błędy w ich poczynieniu, trafnie w rewizji podniesione, nie są tymi uchybieniami, które by zasadnie podważały istotne ustalenia i wnioski w przedmiocie winy. Brak krwawych śladów, brak opalenizny na odzieży oskarżonego, czy też ustalenia momentu, w którym św. Grażyna C. telefonowała na posterunek MO, to są wszystko okoliczności peryferyjne, które wobec braku dowodu, iż to osk. S. C. podpalił zabudowania, nie mogą samodzielnie odgrywać większej roli w procesie dowodzenia winy.Trzeba stwierdzić, że zasadnicze ustalenia Sądu I instancji, ocena wiarygodności dowodów, wyprowadzone wnioski w przedmiocie winy odnośnie czynu z art. 138 k.k. są trafne, logiczne, oparte na całokształcie materiału dowodowego, i przekonująco uzasadnione.Zebrane w sprawie dowody są tego rodzaju, że w oparciu o nie można wysnuć dostatecznie przekonującego wniosku w przedmiocie winy oskarżonego co do popełnienia zarzuconego mu czynu.Odnośnie rewizji obrońcy oskarżonego.Rewizja jest niezasadna.Rewizja w zasadzie dowodzi, że pokrzywdzona była złą żoną, niegospodarną, awanturowała się itp. Wszystko to nie są argumenty, które podważałyby ustalenia Sądu w przedmiocie winy.Sąd Wojewódzki, ustalając fakty znęcania się oskarżonego nad żoną i dziećmi, wskazał fakty, które uznał za udowodnione, jak: chwytanie dziecka za nogi i bicie go w tej pozycji, bicie dzieci z byle powodu, bicie i popychanie Grażyny C., żony oskarżonego.Tego rodzaju zachowań oskarżony dopuszczał się, będąc w stanie nietrzeźwości.Sąd wskazał, że ustalenia te poczynił w oparciu o zeznania świadków G.C., Reginy i Stanisława С., О.B. i Z.M., którym w tej części dał wiarę.Rewidujący nie wykazuje, aby ustalenia te dokonane zostały na skutek błędu w rozumowaniu czy też niezgodnie z doświadczeniem życiowym. Obrońca jedynie podaje inne dowody, którym Sąd odmówił wiary, i podaje własną ocenę przebiegu zdarzenia.To, że św. M. nigdy nie słyszał awantur, a św. P. zeznał, iż oskarżony "nie był osobą stale nadużywającą alkoholu", nie podważa ustaleń Sądu Wojewódzkiego, który świadków tych właściwie ocenił i swe stanowisko przekonywająco uzasadnił.Również zeznania funkcjonariuszy MO stwierdzające, "że oskarżony do momentu zakończenia budowy domu cieszył się dobrą opinią", nie mają znaczenia w przedmiocie ustaleń odnośnie winy, gdyż przypisany oskarżonemu czyn popełniony został po tym okresie.W świetle powyższego należało uznać, że tak wina, jak i kwalifikacja prawna zostały poprawnie ustalone, a wymierzona kara nie nosi cech rażącej surowości.Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji.Zdanie odrębneZdania odrębnego co do uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 1988 r. w sprawie (...)Nie można zgodzić się z poglądem Sędziego sprawozdawcy, że art. 168 k.p.k. zabrania korzystania z zeznań innych świadków, którzy stwierdzili okoliczności wiadome im z opowiadań osoby korzystającej z przysługującego jej prawa odmowy zeznań, oraz dokonywania na podstawie tych zeznań odpowiednich ustaleń faktycznych.Z gramatycznej wykładni tego przepisu wynika, iż tylko poprzednio złożone zeznania przed organem do tego uprawnionym nie mogą ani służyć za dowód, ani być odtworzone.Przepis ten, jako stanowiący wyjątek od zasady dociekania prawdy w procesie karnym, nie może być interpretowany rozszerzająco.Dotychczas w orzecznictwie (vide wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1971 r. IV KR 16/71 - OSNKW zeszyt 9/71 poz. 131 i wyrok z dnia 11 października 1976 r. II KR 252/76 - OSN wyd. Prok. Gen. zeszyt 2/77 poz. 17) i doktrynie (J. Nelken - Nowe Prawo zeszyt 10/72, poz. 1603-1605 i A. Kafarski - Nowe Prawo zeszyt 7-8/74, s. 976) prezentowany był pogląd o możliwości odtworzenia pozaprocesowych wypowiedzi osoby najbliższej.Brak jest jakichkolwiek podstaw do odstąpienia od tego jednolitego poglądu, gdyż prawo do odmowy zeznań podyktowane jest względami humanizmu, a te nie wchodzą w grę, gdy chodzi o odtworzenie takich pozaprocesowych wypowiedzi.W tej sytuacji wypowiedzi, liczącej w chwili zdarzenia 9 lat Agnieszki C., która skorzystała z przysługującego jej prawa odmowy zeznań do domowników, a szczególnie matki Grażyny С., mogły być odtworzone, gdyż miały miejsce jeszcze przed wszczęciem postępowania w sprawie.Te wypowiedzi jednak nie mogły wpłynąć na odmienną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, gdyż nie można wykluczyć, by te wypowiedzi o podpaleniu stodoły przez ojca - w warunkach ostrego konfliktu między rodzicami dziecka, odrębnego ich zamieszkiwania, pobicia ojca przed tym zdarzeniem i pobiegnięcia matki w celu telefonicznego wezwania MO, a następnie powstałego pożaru, nie były spełnieniem oczekiwań matki i jej rodziców.Prokurator zaskarżonemu wyrokowi zarzuca błędne przyjęcie, że przeprowadzone przed sądem dowody nie zezwalają na przypisanie Janowi С. zarzuconej mu zbrodni podpalenia, w sytuacji gdy właściwa ocena całokształtu materiału dowodowego sprawy prowadzi do jedynie słusznego wniosku iż oskarżony Jan C. jest sprawcą umyślnego podpalenia zabudowań swego teścia Stanisława C., i wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej uniewinnienia oskarżonego Jana C. od zarzutu popełnienia zbrodni z art. 138 § 1 k.k. i przekazanie w tym zakresie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Zamościu do ponownego rozpoznania w innym składzie.Pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej zarzuca błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, mający wpływ na jego treść, a polegający na stwierdzeniu, że brak jest pewnych i jednoznacznych dowodów na popełnienie przez oskarżonego C. czynu opisanego w pkt I aktu oskarżenia, podczas gdy zgromadzony materiał dowodowy wskazuje na liczne dowody poszlakowe, których analiza dowodzi popełnienia przez oskarżonego zarzuconego mu czynu i wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku przez uznanie oskarżonego winnym popełnienia zarzucanego w pkt I aktu oskarżenia czynu ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Zamościu.Obrońca oskarżonego wyrokowi w części skazującej zarzuca błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, polegający na uznaniu oskarżonego Jana C. za winnego popełnienia czynu opisanego w art. 184 § 1 k.k., podczas gdy prawidłowo-oceniony materiał dowodowy w przedmiotowej sprawie, nie wyłączając zeznań samej pokrzywdzonej, w żaden sposób nie uzasadnia takiego stanowiska i wnosi o zmianę wyroku w zaskarżonej części przez uniewinnienie Jana C.