IV KS 18/23

IV KS 18/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 czerwca 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Puszkarski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Piotr Mirek SSN Andrzej Tomczyk Protokolant Olga Tyburc - Żelazek w sprawie J. Ż. oskarżonego o czyn z art. 207 § 1 k.k. i art. 197 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i in., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 29 czerwca 2023 r. skargi Prokuratora Rejonowego Bielsko-Biała Północ w Bielsku-Białej na wyrok Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z dnia 13 lutego 2023 r., sygn. akt VII Ka 1070/22, uchylający częściowo wyrok Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej z dnia 14 września 2022 r., sygn. akt III K 1655/21, i przekazujący sprawę w zakresie czynu zakwalifikowanego z art. 207 § 1 i in. k.k. do ponownego rozpoznania na podstawie art. 539e § 2 in fine k.p.k. uchyla zaskarżony wyrok w części ujętej w pkt I i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Bielsku-Białej do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. UZASADNIENIE IV KS 18/23 2 Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej wyrokiem z dnia 14 września 2022 r., sygn. akt III K 1655/21, oskarżonego J.Ż. uznał za winnego popełnienia zarzucanych mu aktem oskarżenia czynów: - z art. 207 § 1 k.k. i art. 197 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., za który wymierzył mu karę 6 miesięcy pozbawienia wolności i karę 12 miesięcy ograniczenia wolności polegającą na obowiązku wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym (pkt 1 wyroku), - z art. 62 ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, za który wymierzył mu karę roku pozbawienia wolności (pkt 2), - z art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, za który wymierzył mu karę miesiąca pozbawienia wolności (pkt 3). Wymierzył oskarżonemu karę łączną roku i 2 miesięcy pozbawienia wolności (pkt 4), jak też orzekł nawiązkę w kwocie 1000 zł na rzecz określonej instytucji, rozstrzygnął w przedmiocie dowodów rzeczowych i kosztów sądowych. Od tego wyroku apelacje wnieśli prokurator i obrońca oskarżonego. Prokurator zaskarżył wyrok na niekorzyść oskarżonego J. Ż. w części dotyczącej orzeczenia o karze, zarzucając rażącą niewspółmierność orzeczonej wobec oskarżonego kary za czyn z art. 207 § 1 i in. k.k. oraz kary łącznej roku i 2 miesięcy pozbawienia wolności. Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez wymierzenie oskarżonemu za wspomniany czyn kary 2 lat i 2 miesięcy pozbawienia wolności oraz orzeczenie kary łącznej 2 lat i 5 miesięcy pozbawienia wolności, a w pozostałym zakresie o utrzymanie wyroku w mocy. Obrońca oskarżonego zaskarżył wyrok w całości, przy czym: co do winy - w zakresie pkt 1 i 2 wyroku, co do kary - w pozostałym zakresie. Podniósł zarzuty kolejno: błędu w ustaleniach faktycznych, obrazy przepisów postępowania, naruszenia prawa materialnego oraz rażącej niewspółmierności kar wymierzonych oskarżonemu i wniósł o zmianę orzeczenia poprzez: uniewinnienie oskarżonego co do czynu z pkt 1, zakwalifikowanie czynu z pkt 2 z art. 62 ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii i wymierzenie kary łagodniejszej, wymierzenie kary łagodniejszej za czyn z pkt 3), wymierzenie łagodniejszej kary łącznej, jak też wymierzenie nawiązki w niższej wysokości. Złożył również wniosek dowodowy. IV KS 18/23 3 Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej wyrokiem z dnia 13 lutego 2023 r., sygn. akt VII Ka 1070/22, I. uchylił zaskarżony wyrok w pkt 1 (także w pkt 8, rozstrzygającym o kosztach sądowych) i w zakresie czynu zakwalifikowanego z art. 207 § 1 i in. k.k. sprawę oskarżonego J.Ż. przekazał Sądowi Rejonowemu w Bielsku-Białej do ponownego rozpoznania; II. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że: - z opisu czynu przypisanego w pkt 2 wyeliminował znamię znacznej ilości, czyn zakwalifikował jako przestępstwo z art. 62 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii i w miejsce orzeczonej kary wymierzył oskarżonemu karę 5 miesięcy pozbawienia wolności; - uchylił pkt 4 i wymierzył oskarżonemu karę łączną 6 miesięcy pozbawienia wolności, wykonanie której warunkowo zawiesił na okres próby wynoszący 2 lata; - na podstawie art. 71 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonego karę grzywny w wysokości 200 stawek dziennych po 10 złotych każda, na poczet której zaliczył okres rzeczywistego pozbawienia wolności; III. w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymał w mocy oraz rozstrzygnął o kosztach procesu. Prokurator Rejonowy Bielsko-Biała Północ w Bielsku-Białej na podstawie m.in. art. 539a § 1 k.p.k. zaskarżył wyrok Sądu odwoławczego w jego części kasatoryjnej, zarzucając „obrazę przepisu prawa procesowego, a to przepisu art. 437 § 2 k.p.k. mającą wpływ na treść orzeczenia, a polegającą na uchyleniu przez Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej, VII Wydział Karny Odwoławczy wyroku Sądu Rejonowego w Bielsku-Białej, III Wydział Kamy z dnia 14 września 2022 roku sygn. akt III K 1655/21 i przekazaniu Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania - ze względu na stwierdzenie konieczności ponownego przeprowadzenia przewodu sądowego w całości - w zakresie czynu zarzucanego oskarżonemu J. Ż. w punkcie I aktu oskarżenia, podczas gdy w realiach sprawy taka przesłanka uchylenia wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania nie zachodzi ze względu na przeprowadzenie przez Sąd I instancji części dowodów mających znaczenie dla rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, a nadto brak powodów, dla których IV KS 18/23 4 wymagałyby one powtórnego przeprowadzenia w sprawie, tudzież przeszkód dla ewentualnego przeprowadzenia jednego dowodu przez Sąd odwoławczy”. Podnosząc powyższy zarzut, autor skargi wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w punkcie I sentencji wyroku i przekazanie w tej części sprawy Sądowi Okręgowemu w Bielsku-Białej do ponownego rozpoznania. W pisemnej odpowiedzi na skargę obrońca oskarżonego wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że w odniesieniu do skazania oskarżonego przez Sąd meriti za czyn zakwalifikowany z art. 207 § 1 k.k. i art. 197 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., Sąd Okręgowy uznał za zasadne określone, podniesione przez obrońcę zarzuty obrazy przepisów postępowania, mającej wpływ na treść orzeczenia. W pierwszej kolejności był to zarzut obrazy cyt. „art. 6 k.p.k. poprzez naruszenie prawa oskarżonego do obrony w postaci możliwości przeprowadzenia jego konfrontacji z pokrzywdzoną, a przynajmniej – ponownego przesłuchania pokrzywdzonej w całości, a przynajmniej – co do okoliczności nieobjętych dyspozycją art. 185c k.p.k.”. Z zarzutem tym był powiązany zarzut obrazy „art. 170 § 1 k.p.k. w zw. z art. 94 § 1 pkt 4 k.p.k. poprzez – dwukrotne – oddalenie na rozprawie w dn. 11 lipca 2022 r. wniosków obrońcy o ponowne przesłuchanie pokrzywdzonej, a nadto pominięcie podania podstawy prawnej ww. rozstrzygnięć”. Tłumacząc przyczynę wydania orzeczenia kasatoryjnego w odniesieniu do wspomnianego skazania, Sąd odwoławczy stwierdził m.in., że „Sąd Rejonowy bezzasadnie, z naruszeniem art. 185c § 1 k.p.k. nie przeprowadził, mimo wyraźnego wniosku w tym zakresie (k. 508, k. 510), dowodu z bezpośredniego przesłuchania pokrzywdzonej na rozprawie. Instytucja z art. 185c § 1 k.p.k. ma charakter wyjątkowy, dotyczy pokrzywdzonych ściśle wymienionymi w tym przepisie przestępstwami. Nie sposób przyjąć, by wskazanie w kwalifikacji prawnej zarzucanego przestępstwa (jak w niniejszej sprawie) również przepisu art. 197 § 1 k.k. pozwalało na dowolne ograniczanie zasady bezpośredniości w przeprowadzaniu dowodów co do wszystkich innych znamion zarzucanego przestępstwa, wynikających z dalszej jego prawnej kwalifikacji - w niniejszej sprawie z art. 207 § 1 k.k. Sąd mógł zastosować rozwiązania przewidziane w art. 390 § 1-3 k.p.k.” Mając to na uwadze i odnotowując, że pokrzywdzona deklarowała chęć IV KS 18/23 5 złożenia zeznań na rozprawie oraz że Sąd I instancji nie ujawnił jej zeznań z postępowania przygotowawczego, Sąd odwoławczy uznał, że „brak (możliwego do przeprowadzenia) przesłuchania pokrzywdzonej na rozprawie co do okoliczności przestępstwa z art. 207 § 1 k.k. - stanowiącego trzon zarzutu z pkt I oskarżenia - w sposób rażący naruszyło prawo oskarżonego do obrony, do rzetelnego procesu w zakresie tego czynu - co skutkować musiało uznaniem, że zachodzi potrzeba powtórzenia w całości postępowania co do czynu objętego pkt I oskarżenia”. Na poparcie swojego stanowiska przytoczył dwa orzeczenia Sądu Najwyższego: postanowienie z dnia 21 kwietnia 2022 r., V KS 5/22, i wyrok z dnia 27 kwietnia 2022 r., IV KS 3/22. W pierwszym z tych orzeczeń stwierdzono, że „konieczności ponownego przeprowadzenia w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji wszystkich dowodów nie można zawężać jedynie do sytuacji, gdy wszystkie dowody były nieprawidłowo przeprowadzone, jak też, gdy w sprawie w ogóle żaden dowód nie został przeprowadzony przez sąd pierwszej instancji. Owa konieczność będzie również zachodziła, gdy nieprawidłowe przeprowadzenie większości dowodów (rozumiane np. jako przesłuchanie stron i świadków w sposób, który pomija okoliczności najistotniejsze dla rozstrzygnięcia sprawy) spowoduje niemożność poddania ocenie tych prawidłowo przeprowadzonych”. W drugim orzeczeniu wskazano, że „konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości, o której mowa w art. 437 § 2 zdanie drugie in fine k.p.k., jako powód uchylenia przez sąd odwoławczy zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, zachodzi wówczas, gdy orzekający sąd pierwszej instancji naruszył przepisy prawa procesowego, co skutkowało, w realiach sprawy, nierzetelnością prowadzonego postępowania sądowego, uzasadniającą potrzebę powtórzenia (przeprowadzenia na nowo) wszystkich czynności procesowych składających się na przewód sądowy w sądzie pierwszej instancji” (jest to powtórzenie uchwały składu 7 sędziów SN z dnia 22 maja 2019 r., I KZP 3/19, OSNK 2019, nr 6, poz. 31). Nie przekonuje to jednak o prawidłowości zaskarżonego orzeczenia. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej pominął, że w postanowieniu V KS 5/22 jest mowa o nieprawidłowym przeprowadzeniu większości dowodów, nie wytłumaczył też, dlaczego nieprzesłuchanie na rozprawie pokrzywdzonej (odtworzono jednak nagranie jej wcześniejszego przesłuchania) powodowało IV KS 18/23 6 niemożność poddania ocenie dowodów prawidłowo przeprowadzonych. Celowe będzie też wspomnieć, że polemizując z poglądem Sądu ad quem, iż Sąd I instancji nie ujawnił zeznań pokrzywdzonej z postępowania przygotowawczego, prokurator, zapewne w nawiązaniu do art. 405 § 2 i 3 pkt 1 k.p.k., nie bez racji wskazał, że cyt. „w akcie oskarżenia wskazano jako osobę do wezwania na rozprawę pokrzywdzoną A.Ż., przywołując wszystkie protokoły przesłuchania pokrzywdzonej z postępowania przygotowawczego. Tym samym protokoły zeznań pokrzywdzonej - w tym te, których przedmiotem były okoliczności zaistnienia przestępstwa z art. 207 § 1 k.k. - zostały zaliczone w poczet materiału dowodowego i stanowiły podstawę czynienia ustaleń przez Sąd Rejonowy”. Gdy chodzi o wyrok IV KS 3/22, to Sąd Okręgowy bezrefleksyjnie uznał, że zaniechanie przesłuchania pokrzywdzonej na rozprawie jest uchybieniem tej rangi, iż całe postępowanie pierwszoinstancyjne trzeba uznać za nierzetelne. W uzasadnieniu wspomnianej uchwały I KZP 3/19 Sąd Najwyższy wskazał, że chodzi o rażące uchybienia w procedowaniu sądu pierwszej instancji, które wręcz dyskwalifikują postępowanie przed sądem a quo jako podstawę rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonego. Trudno jednak przyjąć, że nieprzeprowadzenie pojedynczego, choćby ważnego, dowodu ma rangę tak rażącego uchybienia, że wręcz dyskwalifikuje postępowanie przed sądem I instancji. Chodzi raczej o sytuacje dalej idące, np. przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność oskarżonego, który nie był zawiadomiony o jej terminie, względnie pod nieobecność obrońcy, który nie znał terminu rozprawy, czy też uczestniczenie w wydaniu orzeczenia sędziego, który powinien zostać wyłączony od udziału w sprawie na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. Sąd odwoławczy powinien też dostrzec, że w uzasadnieniu wyroku IV KS 3/22 Sąd Najwyższy akcentował, iż w obecnie funkcjonującym modelu postępowania odwoławczego sąd II instancji ma pełne prawo do uzupełniania materiału dowodowego, zatem konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego nie przesądza o zaistnieniu przesłanki wydania orzeczenia kasatoryjnego, jaką jest konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości. Wskazane wyżej okoliczności każą przyznać rację autorowi skargi, że Sąd odwoławczy „zgodnie z aktualnymi regułami rządzącymi postępowaniem IV KS 18/23 7 dowodowym w ramach postępowania odwoławczego, mógł i powinien samodzielnie przesłuchać pokrzywdzoną w tym zakresie, nie decydując się na orzeczenie kuratoryjne (omyłka pisarska, powinno być: kasatoryjne – uw. SN) i scedowanie tej czynności na Sąd Rejonowy, zobowiązując równocześnie tenże Sąd do prowadzenia rozprawy od nowa”. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku. [ms]