IV KS 9/20

Sygn. akt IV KS 9/20 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 maja 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Kazimierz Klugiewicz (przewodniczący) SSN Zbigniew Puszkarski (sprawozdawca) SSN Paweł Wiliński Protokolant Jolanta Grabowska w sprawie J. K. oskarżonego o czyn z art. 190 § 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 21 maja 2020 r., skargi obrońcy oskarżonego, od wyroku Sądu Okręgowego w R., z dnia 8 października 2020 r., sygn. akt III Ka (…), uchylającego wyrok Sądu Rejonowego w R., z dnia 22 marca 2019 r., sygn. akt II K (…), i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania na podstawie art. 539e § 2 k.p.k. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. UZASADNIENIE 2 Zatwierdzonym przez prokuratora Prokuratury Rejonowej w R. aktem oskarżenia J. K. został oskarżony o popełnienie przestępstwa z art. 190 § 1 k.k. na szkodę A. S. . Sąd Rejonowy w R. wyrokiem z dnia 22 marca 2019 r., sygn. akt II K (…), w ramach czynu zarzuconego oskarżonemu uznał, iż J. K. w dniu bliżej nieustalonym w okresie pomiędzy końcem miesiąca listopada a początkiem grudnia 2017 r. w R. znieważył A. S. słowami wulgarnymi, uznanymi za obelżywe, tj. przyjął, że dopuścił się czynu określonego w art. 216 § 1 k.k. i stwierdzając, że brak jest skargi uprawnionego oskarżyciela, na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 414 § 1 k.p.k. postępowanie karne umorzył, obciążając kosztami postępowania Skarb Państwa. Po rozpoznaniu apelacji prokuratora oraz pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej, Sąd Okręgowy w R. wyrokiem z dnia 8 października 2019 r., sygn. akt III Ka (…), uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w R. do ponownego rozpoznania. Obrońca oskarżonego J. K. na podstawie art. 539a k.p.k. zaskarżyła powyższy wyrok w całości. Zarzuciła „naruszenie art. 437 § 2 k.p.k. przez uchylenie wyroku Sądu Rejonowego w R. z dnia 22 marca 2019 r., w sprawie o sygn. akt II K (…) i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, tj. Sądowi Rejonowemu w R., podczas gdy nie jest konieczne przeprowadzenie na nowo przewodu sądowego w całości, co też wynika z konstatacji Sądu Okręgowego w R. podniesionych w uzasadnieniu orzeczenia, a co za tym idzie jedynie potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego o informację z Komendy Powiatowej Policji w R. i ponowna ocena materiału dowodowego w sprawie nie może powodować uchylenia wyroku przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji na zasadzie art. 437 § 2 k.p.k.”. Podnosząc powyższe, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania. W pisemnych odpowiedziach na skargę zarówno prokurator Prokuratury Rejonowej w R., jak i pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej A. S. wnieśli o oddalenie skargi, z tym że prokurator uznał, iż skarga jawi się jako oczywiście bezzasadna. 3 Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 539a § 3 k.p.k. skarga od wyroku sądu odwoławczego uchylającego wyrok sądu pierwszej instancji i przekazującego sprawę do ponownego rozpoznania może być wniesiona z powodu naruszenia art. 437 k.p.k. lub z powodu uchybień określonych w art. 439 § 1 k.p.k. Z kolei przepis art. 437 § 2 k.p.k. stanowi, że uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania może nastąpić wyłącznie w wypadkach wskazanych w art. 439 § 1 k.p.k., art. 454 k.p.k. lub jeżeli jest konieczne przeprowadzenie na nowo przewodu w całości. Nie ulega wątpliwości, że uzasadnienie kasatoryjnego wyroku sądu odwoławczego powinno precyzyjnie wskazywać, która z ustawowych przesłanek nakazywała wydanie takiego rozstrzygnięcia (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego, np. wyrok z dnia 16 listopada 2017 r., II KS 3/17; postanowienie z dnia 14 lutego 2018 r., IV KS 1/18; wyrok z dnia 14 marca 2018 r., IV KS 4/18). Jest też oczywiste, że pogląd o istnieniu tej przesłanki powinien być rzetelnie umotywowany. Tych wymogów nie spełnia uzasadnienie zaskarżonego wyroku. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, że „postępowanie w przedmiotowej sprawie w I instancji nie było w istocie wolne od wad, w tym objętych kategorią mogących nie pozostawać bez wpływu na treść zaskarżonego wyroku, stwierdzenie czego w tego rodzaju wypadku musi skutkować kasatoryjne rozstrzygnięcie w postępowaniu odwoławczym”. Ta konstatacja nawiązuje do treści art. 438 pkt 2 k.p.k., natomiast pomija unormowanie z art. 437 § 2 k.p.k. Dopiero w końcowej części uzasadnienia wskazano, że Sąd pierwszej instancji „przy ponownym rozpoznaniu sprawy zmuszony będzie przeprowadzić na nowo przewód sądowy w całości”, co każe przyjąć, że Sąd ad quem stanął na stanowisku, że za uchyleniem wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazaniem mu sprawy do ponownego rozpoznania przemawia konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości. Rzecz jednak w tym, że pogląd ten nie został należycie umotywowany, w każdym razie nie ma wsparcia we wcześniejszych fragmentach uzasadnienia. Każą one przyjąć, że nawet nie jest jasne, jaka była zasadnicza przyczyna uchylenia wyroku wydanego przez Sąd Rejonowy. Są również niekonsekwentne. 4 Sąd Okręgowy stwierdził, że „dokonując oceny treści artykułowanych przez oskarżycielkę posiłkowa A. S. Sąd I Instancji w istocie więc nie zwrócił uwagi na treść zeznań wszystkich przesłuchiwanych, również na wniosek dowodowy obejmujący dowód z informacji Komendy Powiatowej Policji w R., która być może nie obejmowałaby istotnych danych we wskazanym zakresie, być może jednak w związku z jej treścią należałoby nawet rozważyć uzupełnienie zebranego w sprawie materiału dowodowego celem odniesienia się do treści artykułowanych przez wymienioną. Relacja oskarżycielki posiłkowej, nawet jeżeli nie pojawiłaby się taka potrzeba, nadal znajdowałaby jednak swoje potwierdzenie w zeznaniach jednego z przesłuchiwanych, którego zeznaniom Sąd I Instancji w istocie nie mógł odmówić zaufania, przytaczającego słowa: (…), jakie wypowiedzieć miał w okresie objętym zarzutem aktu oskarżenia oskarżony J. K. , wyrażający wobec oskarżycielki posiłkowej groźbę w rozumieniu przepisu art. 190 Par. 1 k.k., co należało rozważyć, usiłujący wyrazić taką, czego nie rozważono, jak wynika z treści dokumentu sprawozdawczego, czy też jedynie znieważający A. S. w warunkach art. 216 Par. 1 k.k., dostrzeżonego przez Sąd I Instancji”. Sugeruje to, chociaż niezbyt klarownie, uznanie trafności uchybienia sygnalizowanego w apelacjach przez prokuratora i pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej, którzy podnosili, że Sąd meriti nieprawidłowo ocenił dowody, w szczególności nietrafnie nie dał wiary zeznaniom pokrzywdzonej A. S. i w konsekwencji niesłusznie przyjął, że oskarżony nie wyczerpał znamion czynu z art. 190 § 1 k.k., lecz dopuścił się czynu z art. 216 § 1 k.k. W takim razie, po ewentualnym przeprowadzeniu dowodu z informacji Komendy Powiatowej Policji w R. , Sąd Okręgowy powinien zająć stanowisko, czy w grę wchodzi uchylenie zaskarżonego wyroku z powodu zaistnienia wypadku wskazanego w art. 454 § 1 k.p.k., przy realnej możliwości skazania oskarżonego za czyn z art. 190 § 1 k.k. Niezależnie od tego Sąd drugiej instancji stwierdził, że w toku postępowania przed Sądem Rejonowym „po uprzedzeniu, że nie wychodząc poza granice oskarżenia można czyn zakwalifikować według innego przepisu prawnego, a mianowicie z art. 216 Par. 1 k.k., jako więc przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego, tracąc z pola widzenia również przepisy art. 16 Par. 1 i nast. k.p.k., art. 60 Par. 1 i nast. k.p.k., nie umożliwiono stronom wypowiedzenia się w tym zakresie, 5 w konsekwencji nie uzyskując stanowiska, jakie zajmują w tym zakresie, w konsekwencji odnośnie dalszych losów oskarżenia w sprawie, w której Sąd I Instancji sięgnął następnie po przepis art. 17 Par. 1 pkt. 9 k.p.k. (…) Istotnie, prawidłowe postępowanie – w razie ustalenia przez sąd możliwości oceny prawnej czynu, zarzucanego jako przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego, według przepisu stanowiącego o jego ściganiu z oskarżenia prywatnego, powinno polegać na odebraniu od prokuratora (nie był on obecny na rozprawie prowadzonej przez Sąd Rejonowy – uw. SN) wyraźnego oświadczenia w przedmiocie ewentualnego popierania oskarżenia o taki czyn, a w razie jego rezygnacji, na odebraniu jednoznacznego stanowiska od pokrzywdzonego, do czego w toku postępowania w I Instancji w przedmiotowej sprawie nie doszło”. Z kolei te stwierdzenia zdają się wskazywać, że Sąd odwoławczy nie odrzucił poglądu Sądu pierwszej instancji o popełnieniu przez oskarżonego występku z art. 216 § 1 k.k., zaś wadliwości postępowania upatrywał w nieodebraniu od stron stanowiska po uprzedzeniu o możliwości zakwalifikowania czynu z tego właśnie przepisu prawnego. W takim wypadku uchylenie wyroku trzeba uznać za przedwczesne, bowiem stosowne oświadczenia mógł odebrać od stron obecnych na rozprawie apelacyjnej Sąd Okręgowy i dopiero potem wydać stosowne rozstrzygnięcie. I w tym wypadku ewentualne uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania powinno zostać poprzedzone rozważeniem, czy za takim postąpieniem nie przemawia zakaz, o którym mowa w art. 454 § 1 k.p.k., przy realnej możliwości skazania oskarżonego, tym razem za czyn z art. 216 § 1 k.k. Na marginesie wypada zauważyć, że przed stwierdzeniem, iż w toku postępowania pierwszoinstancyjnego nie umożliwiono stronom zajęcia stanowiska po uprzedzeniu o możliwości zmiany kwalifikacji prawnej czynu zarzucanego oskarżonemu, Sąd odwoławczy powinien odnieść się do argumentacji Sądu Rejonowego, który wskazał, że poinformował o tym w trybie 399 k.p.k. obecne na rozprawie strony oraz że „oskarżyciel publiczny nie złożył żadnego oświadczenia, iż obejmuje ten czyn ściganiem z urzędu, również pełnomocnik pokrzywdzonej ani sama pokrzywdzona nie złożyli do akt żadnego oświadczenia w tej kwestii”. Jak wspomniano, na rozprawie nie był obecny prokurator, zatem zasadne byłoby wyraźne wskazanie przez Sąd ad quem, czy po postąpieniu, o którym mowa w art. 6 399 § 1 k.p.k., przewodniczący powinien przerwać rozprawę i wezwać prokuratora do zajęcia stanowiska. W każdym razie nie dość jasno wyrażony pogląd Sądu ad quem, że za uchyleniem wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniem mu sprawy do ponownego rozpoznania przemawia konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości, nie znajduje wsparcia we wskazaniach co do dalszego postępowania. Jeżeli bowiem Sąd odwoławczy zaznaczył, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy „z poszanowaniem przepisów procedury, zetknie się ponownie z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, jeżeli zajdzie taka potrzeba, materiał ten w wymagającym tego zakresie uzupełniając, odniesie do poszczególnych z przeprowadzonych dowodów, czyniąc na podstawie materiału obdarzonego zaufaniem nie budzące wątpliwości ustalenia odnośnie wydarzeń objętych zarzutem aktu oskarżenia i takie też z tychże ustaleń, odnosząc się do tegoż zarzutu, wyciągając wnioski”, to w istocie nie wykazał, że przeprowadzenie na nowo przewodu w całości jest konieczne. W szczególności nie przemawia za tym potrzeba ponownego zetknięcia się Sądu pierwszej instancji z zebranym w sprawie materiałem dowodowym oraz „odniesienia do poszczególnych z przeprowadzonych dowodów”. Jak to bowiem wskazuje się w piśmiennictwie prawniczym, w praktyce konieczność powtórzenia postępowania dowodowego w całości będzie występowała niezmiernie rzadko, np. wtedy, gdy sąd pierwszej instancji w ogóle nie ujawnił żadnych dowodów, chociaż oparł na nich wyrok, albo wszystkie te dowody zostały nieprawidłowo przeprowadzone [zob. D. Świecki (red.), Kodeks postępowania karnego, Tom II. Komentarz aktualizowany do art. 437, LEX/el.]. Tymczasem zaistnienia w przedmiotowej sprawie takich nieprawidłowości Sąd odwoławczy nie stwierdził. Natomiast uznanie, że zachodzi konieczność ponownej oceny dowodów, sama w sobie nie jest przesłanką wydania wyroku kasatoryjnego, także i wówczas, gdy sąd odwoławczy zasadnie wykaże, jakich to kardynalnych uchybień art. 7 k.p.k. dopuścił się sąd meriti przy ocenie zebranych w sprawie dowodów (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego: uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2019 r., I KZP 3/19; wyroki: z dnia 9 grudnia 2016 r., IV KS 5/16; z dnia 5 września 2017 r., II KS 2/17; postanowienie z dnia 23 maja 2017 r., III KS 2/17). 7 Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd odwoławczy zgodnie z art. 433 § 2 k.p.k. rozważy wnioski i zarzuty wskazane w apelacjach prokuratora i pełnomocnika oskarżycielki posiłkowej, (dostrzegając, że pierwszoplanowymi były te, które kwestionowały ocenę dowodów przeprowadzoną przez Sąd pierwszej instancji i odrzucenie przez ten Sąd możliwości skazania J.K. za czyn z art. 190 § 1 k.k.) i w razie potrzeby uzupełni materiał dowodowy. W wypadku uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sąd Okręgowy jednoznacznie wskaże, należycie motywując zajęte stanowisko, która z wymienionych w art. 437 § 2 k.p.k. przesłanek takiego postąpienia zaistniała oraz czy wydanie wyroku kasatoryjnego wynika: - z faktu niesłusznego odrzucenia przez Sąd meriti możliwości skazania J.K. za czyn z art. 190 § 1 k.k., - z faktu przedwczesnego umorzenia postępowania o czyn z art. 216 § 1 k.k., przy realnej możliwości skazania oskarżonego za ten czyn i braku podstaw do przypisania mu czynu z art. 190 § 1 k.k., - z konieczności przeprowadzenia na nowo przewodu w całości.