KZ 136/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes M. Mazur; Sędziowie: J. Potępa (sprawozdawca), T. Cyprian, Z. Kapitaniak, A. Bachrach, E. Merz, S. Rybczyński; Prokurator: J. Jackiewicz.SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w składzie siedmiu sędziów w sprawie Władysława R., osk. z art. 290 § 1 i 2 k. k., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, na podstawie art. 390 k.p.k. postanowił przedstawione przez zwykły skład sędziów Sądu Najwyższego pytanie prawne:Czy i w jakim trybie Sąd Najwyższy może kontrolować postępowanie w trybie doraźnym?- rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1.Omawiane zagadnienie prawne wyłoniło się na tle zażalenia skazanego w postępowaniu doraźnym na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału Karnego Sądu Wojewódzkiego, odmawiające przyjęcia zapowiedzenia rewizji od wyroku skazującego.Zażalenie kwestionuje kwalifikację czynów przypisanych skazanemu utrzymując, iż część ich stanowi przestępstwo z art. 205 k.k. nie podlegające postępowaniu doraźnemu, a nie przestępstwo z art. 290 § 1 k.k., jak to błędnie przyjął sąd orzekający; reszta czynów wyczerpuje wprawdzie znamiona tego przestępstwa, jednak sąd błędnie uznał, iż przez te czyny interesy gospodarcze Polski Ludowej zostały narażone na znaczną szkodę.Poza tym sąd, zdaniem żalącego się błędnie uznał, iż nie ma wątpliwości co do poczytalności oskarżonego.2.Dekret z dn. 16 XI 1945 r. o postępowaniu doraźnym określa szczególny tryb postępowania. Jest to postępowanie jednoinstancyjne, skrócone i uproszczone, dozwalające na znaczne zaostrzenie sankcji karnej, bo przewidujące wymiar kary od trzech lat więzienia do kary śmierci niezależnie od tego, jakie kary są przewidziane za dane przestępstwo (art. 2). Wyroki i postanowienia sądu nie podlegają tutaj zaskarżeniu (art. 13 pkt 4).Postępowaniu doraźnemu podlegają przestępstwa wyliczone taksatywnie w art. 1 ust. 1 lit. a, b, c, e i ust. 2 dekretu oraz przestępstwa na szkodę Skarbu Państwa, samorządu, instytucji prawa publicznego, spółdzielni, przedsiębiorstw stanowiących własność lub pozostających pod zarządem Państwa, samorządu, instytucji prawa publicznego lub spółdzielni i inne przestępstwa - jeżeli interesy gospodarcze Polski Ludowej zostały narażone na znaczną szkodę, a prokurator wojewódzki ze względu na okoliczności sprawy złoży wniosek o jej rozpoznanie w tym trybie {art. 1 ust. 1 lit. d i ust. 3 dekretu).Postępowanie doraźne jest niedopuszczalne przeciwko osobom, które w chwili popełnienia przestępstwa nie ukończyły lat 17, kobietom brzemiennym oraz osobom, w stosunku do których zachodzi wątpliwość co do ich poczytalności (art. 6).Sąd orzekający odmawia przeprowadzenia rozprawy w postępowaniu doraźnym, jeżeli jest ono niedopuszczalne, i sprawę kieruje do postępowania zwyczajnego.Poza powyższymi przypadkami sąd jest obowiązany rozprawę przeprowadzić, lecz jeżeli na podstawie okoliczności, które ujawnione zostały na rozprawie, uzna, że czyn nie stanowi przestępstwa podlegającego postępowaniu doraźnemu, orzeka co do istoty, jednak według zwyczajnego zagrożenia karnego i z dopuszczeniem zwyczajnych środków odwoławczych (art. 1 pkt 6).Z powyższego wynika, iż katalog przestępstw podlegających postępowaniu doraźnemu jest bardzo rozległy, iż pewna tylko ich część jest taksatywnie wyliczona, że poza nimi mogą być sądzone w tym trybie wszystkie przestępstwa w zależności od ich ważności dla interesów gospodarczych Polski Ludowej.O tym, czy interesy są zagrożone w znacznym stopniu, rozstrzyga przy złożeniu aktu oskarżenia prokurator wojewódzki według swego uznania, w późniejszym stadium postępowania czyni to sąd orzekający.Ponieważ wyroki i postanowienia sądu w postępowaniu doraźnym nie podlegają zaskarżeniu, decyzje w przedmiocie uznania, iż czyn stanowi przestępstwo podlegające postępowaniu doraźnemu, chociażby błędne, są wiążące i w trybie zwyczajnych środków odwoławczych zaskarżone być nie mogą.Wynika to też z podkreślenia w art. 1 pkt 6 momentu wypowiedzenia się sądu (na podstawie oceny materiału dowodowego) w przedmiocie zakwalifikowania przestępstwa, co jest rozstrzygające dla rozpoznania sprawy w postępowaniu doraźnym czy też zwyczajnym.Badanie tej kwestii przez Sąd Najwyższy stanowiłoby rozpoznanie zarzutu obrazy prawa materialnego i błędnej oceny faktycznej podstawy wyroku (art. 383 pkt 2 i 3 k.p.k.) i wprowadzenie okrężną drogą rewizji zwyczajnej od wyroku sądu doraźnego z pominięciem przepisu art. 13 pkt 4, wyłączającego dopuszczalność zaskarżenia tych wyroków.3.Kategoryczne brzmienie przepisu art. 13 pkt 4 stwierdzające, iż wyroki i postanowienia sądu w trybie doraźnym nie podlegają zaskarżeniu, sprawia, iż Sąd Najwyższy nie może rozpoznawać żadnych zażaleń na postanowienia sądu doraźnego jak również nie może dopuszczać zwyczajnych rewizji od jego wyroków.Nie może tego czynić nawet wówczas, gdy wszczęcie postępowania było wadliwe lub niedopuszczalne.Droga zwyczajnych środków odwoławczych jest tutaj wyłączona. Istotny bowiem dla oceny dopuszczalności zaskarżenia jest fakt rozpoznania sprawy w postępowaniu doraźnym. Jeżeli zatem sąd rozpoznał sprawę w tym trybie, to jest on wiążący, chyba że zajdą okoliczności powodujące bezwzględną nieważność postępowania.Odmienny pogląd byłby sprzeczny z wyraźnymi przepisami prawa o postępowaniu doraźnym i podważałby jego istotę.4.Nauka procesu karnego rozróżnia dwa rodzaje nieważności orzeczeń sądowych: orzeczenia względnie nieważne lub bezwzględnie nieważne. Pierwsze, o ile dotyczą orzeczeń wydanych w postępowaniu zwyczajnym, mogą być zaskarżone w trybie zażalenia lub rewizji z powodu ich niezgodności z prawem. Niezaskarżenie tych orzeczeń lub też niemożność ich zaskarżenia powoduje, iż orzeczenia te stają się prawne, skuteczne i wykonalne, mimo iż w razie zaskarżenia lub dopuszczalności zaskarżenia byłyby uchylone.Podobnie przedstawia się stan prawny, jeżeli chodzi o orzeczenia wydane w postępowaniu doraźnym. Skoro nie mogą być zaskarżone uchybienia powodujące nieważność względną, podlegają one konwalidacji przez ich prawomocność nakazaną wyraźnym przepisem prawa i nie stanowią przeszkody do wykonania orzeczenia.Inaczej przedstawia się rzecz z nieważnością orzeczeń o charakterze bezwzględnym. Orzeczenie dotknięte bezwzględną nieważnością jest tylko pozornie prawomocne. Można domagać się jego uchylenia w trybie zwyczajnych środków odwoławczych, jeżeli nie są one wyłączone, a w razie ich wyłączenia może nastąpić stwierdzenie ich nieważności przez sąd bezpośrednio wyższy nad sądem, który wydał nieważne orzeczenie. Może to nastąpić z własnej inicjatywy sądu albo na wniosek stron (art. 13 § 2 k.p.k.).Orzeczenie nieważności - poza trybem odwoławczym - przewidziane jest wyraźnie tylko w przypadkach określonych w art. 11 i 12 k.p.k. (naruszenie właściwości rzeczowej sądu wojskowego lub sądu wyższego rzędu).Istota rzeczy wymaga jednak stosowania tego przepisu także do innych przypadków nieważności bezwzględnej.Art. 377 lit. c) k.p.k. przewiduje uznanie wyroku za nieważny także wówczas, gdy poza wyliczonymi w tym przepisie pod lit. a) i b) przyczynami zachodzi nieważność z mocy samego prawa.Orzeczenie dotknięte nieważnością bezwzględną (z mocy samego prawa) nie nadaje się do wykonania. Zarzut w tym względzie może być podniesiony w trybie art. 416 k.p.k. Rozstrzyga go sąd pierwszej instancji, który w sprawie wyrokował. Jeżeli zatem sąd ten władny jest orzec, iż orzeczenie nie może być wykonane, to tym bardziej może orzec nieważność sąd instancyjnie wyższy nad sądem, który wydał nieważne orzeczenie (art. 13 § 2 k.p.k.).Orzeczenie jako takie jest bezwzględnie nieważne, a orzeczenie stwierdzające tę nieważność ma charakter deklaratoryjny, nie wprowadzający żadnej zmiany do istniejącego stanu rzeczy.5.Przyczyny bezwzględnej nieważności orzeczeń nie są w kodeksie postępowania karnego wyliczone wyczerpująco (art. 11, 12, 377 k.p.k.). Ustawa wylicza je przykładowo pozostawiając ustalenie innych przypadków orzecznictwu sądu. Orzecznictwo zalicza tutaj także pogwałcenie przez sąd zasadniczych przepisów postępowania karnego, których niezachowanie odbiera procesowi wszelką moc prawną, a orzeczeniu charakter prawnego orzeczenia sądowego. Do takich właśnie pogwałceń zasadniczych norm procesowych zalicza się rozpoznanie sprawy przez sąd w trybie dla sprawy tej nie przepisanym i pozbawienie przez to stron zwyczajnych środków odwoławczych.Przypadek taki zachodzić będzie w razie bezprawnego, z pogwałceniem przepisów prawnych, rozpoznania sprawy w postępowaniu doraźnym.Zaliczyć tu należy np. skazanie za przestępstwo popełnione przed wejściem w życie noweli do dekretu o postępowaniu doraźnym, zmieniającej katalog przestępstw podlegających temu postępowaniu, jeżeli według dawnego brzmienia art. 1 przestępstwo to nie podlegało postępowaniu doraźnemu; skazanie w tym trybie osoby, która w chwili popełnienia przestępstwa nie ukończyła lat 17, kobiety brzemiennej lub osoby, w stosunku do której zachodziła wątpliwość co do jej poczytalności.Do przypadków nieważności zaliczyć należy także naruszenie przepisów formalnych będących warunkiem prawidłowego wszczęcia postępowania doraźnego. Do wszczęcia postępowania doraźnego konieczny jest wniosek prokuratora wojewódzkiego o rozpoznanie sprawy w postępowaniu doraźnym i zamieszczenie go w akcie oskarżenia (art. 1 ust. 1 pkt 3 i art. 10). Niedopełnienie tych istotnych formalności sprawia, iż postępowanie doraźne nie zostało wszczęte prawidłowo i tym samym tryb postępowania doraźnego był niedopuszczalny. Orzeczenie zapadłe w tym trybie będzie bezwzględnie nieważne.Zagadnienie bezwzględnej nieważności postępowania będzie jednak bezprzedmiotowe tam gdzie sąd w granicach swych uprawnień rozstrzygnie sporne kwestie według swego uznania, na zasadzie swobodnej oceny materiału dowodowego (np. kwestia narażenia interesów gospodarczych Polski Ludowej na znaczną szkodę, kwestia wątpliwości co do poczytalności oskarżonego).Wspomniana ocena ulega kontroli Sądu Najwyższego tylko w drodze rewizji nadzwyczajnej.6.Aczkolwiek art. 13 pkt 4 dekretu o postępowaniu doraźnym wyłącza możność zaskarżenia wyroków i postanowień sądu doraźnego, to jednak orzeczenia te ulegają kontroli Sądu Najwyższego wskutek rewizji nadzwyczajnych założonych przez Ministra Sprawiedliwości, Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego lub Generalnego Prokuratora Rzeczypospolitej Polskiej (art. 394 k.p.k.).Wątpliwość co do dopuszczalności tego nadzwyczajnego środka odwoławczego rozstrzyga brzmienie powołanego przepisu, dopuszczającego rewizję nadzwyczajną od każdego prawomocnego wyroku oraz od każdego prawomocnego postanowienia, kończącego postępowanie sądowe.Z porównania treści omawianych przepisów jest widoczne, iż zakaz zaskarżenia wyroków i postanowień wydanych w postępowaniu doraźnym, zawarty w art. 13 pkt 4 dekretu o postępowaniu doraźnym, odnosi się do zwyczajnych środków odwoławczych mogących wstrzymać prawomocność tych orzeczeń. Natomiast dopuszczalne jest ich zaskarżenie w trybie rewizji nadzwyczajnej jako skierowanej przeciw prawomocnym orzeczeniom sądowym.7.Nie trzeba wyjaśniać, iż nadzwyczajny środek odwoławczy, jakim jest wznowienie postępowania, ma zastosowanie także do wyroków zapadłych w postępowaniu doraźnym (art. 461-463 k.p.k.).W razie wznowienia postępowania sprawa nie może być po raz wtóry sądzona w postępowaniu doraźnym.Sąd Najwyższy rozstrzyga o wznowieniu (art. 15 dekretu).