V KK 158/04

POSTANOWIENIE Z DNIA 17 LISTOPADA 2004 R. V KK 158/04 W procesie złożonym podmiotowo większość uchybień określonych w art. 439 § 1 k.p.k. dotyczy całego wyroku, a więc także wszystkich oskar-żonych, wobec czego ich wystąpienie musi spowodować uchylenie orze-czenia także na korzyść współoskarżonych, którzy nie wnieśli środka od-woławczego (art. 435 k.p.k.). Są jednak wśród nich także takie, które mogą dotyczyć, w konkretnej sprawie, tylko niektórych oskarżonych (art. 439 § 1 pkt 5, 8, 8, 10 i 11 k.p.k.). W tych ostatnich wypadkach orzeczenie należy uchylić tylko na korzyść tego oskarżonego, którego takie uchybienie doty-czy. Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik. Sędziowie SN: A. Deptuła (sprawozdawca), E. Strużyna. Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz. 2 Sąd Najwyższy w sprawie Cezarego T. i Artura K. skazanych z art. 201 w zw. z art. 205 § 21 k.k. z 1969 r. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 17 listopada 2004 r., kasacji wniesionych przez obrońców skazanych od wyroku Sądu Apelacyjnego w P. z dnia 18 września 2003 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 19 lipca 2002 r. o d d a l i ł obie kasacje jako oczywiście bezzasadne (...). Z u z a s a d n i e n i a : Wyrokiem Sądu Okręgowego w P. z dnia 19 lipca 2002 r. skazani zo-stali m.in.: - Cezary T. za przestępstwo z art. 205 § 21 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 201 k.k. z 1969 r., polegające na popełnieniu z innymi osobami w okresie od sierpnia 1996 r. do sierpnia 1997 r. wyłudzenia na szkodę różnych osób, spółek i firm mienia (głównie zboża i pasz) łącznej wartości 1 416 467 zł na karę 6 lat pozbawienia wolności i 100 000 zł grzywny, - Artur K. za przestępstwo z art. 205 § 21 k.k. z 1969 r. w zw. z art. 201 k.k. z 1969 r., polegające na popełnieniu z innymi osobami w okresie od sierpnia 1996 r. do sierpnia 1997 r. wyłudzenia na szkodę różnych osób, spółek i firm mienia (głównie zboża i pasz) o łącznej wartości 804.618 zł na karę 6 lat pozbawienia wolności i 100 000 zł grzywny. Wyrok ten zaskarżyli obrońcy oskarżonych. Sąd Apelacyjny w P. wyrokiem z dnia 18 września 2003 r. utrzymał w mocy wyrok Sądu Okręgowego. Kasacje wnieśli obrońcy skazanych. 3 Obrońca Cezarego T. (...) zarzucił rażące naruszenie prawa proce-sowego: a) art. 7 k.p.k. polegającego na dowolnej ocenie zebranego w sprawie ma-teriału dowodowego, w szczególności poprzez oparcie wyroku skazują-cego jedynie na pomówieniach współoskarżonych, które są wzajemnie sprzeczne i wykluczają się, b) art. 5 § 2 k.p.k. przez poczytanie na niekorzyść skazanego nie dających się usunąć wątpliwości wynikłych po złożeniu wyjaśnień przez współo-skarżonych, c) art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. poprzez orzekanie w sprawie przez Sąd Okrę-gowy nienależycie obsadzony, d) art. 439 § 1 pkt 6 w zw. z art. 80 k.p.k. poprzez procesowanie bez udzia-łu obrońcy skazanego D., e) art. 457 § 2 k.p.k. poprzez nieustosunkowanie się przez sąd odwoław-czy do wszystkich okoliczności podniesionych w zarzutach zawartych w apelacji obrońcy skazanego Cezarego T., i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu pierw-szoinstancyjnym. Obrońca Artura K. (...) zarzucił rażące naruszenie przepisów postę-powania: a) art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. w zw. z art. 80 k.p.k. poprzez prowadzenie roz-prawy w dniu 18 kwietnia 2002 r. bez udziału oskarżonego Grzegorza D. w sytuacji, gdy oskarżony ten musiał mieć zapewnioną obligatoryjną obronę, b) art. 376 § 2 k.p.k. poprzez prowadzenie rozprawy w dniu 18 kwietnia 2002 r. pod nieobecność oskarżonego D., w sytuacji gdy nieobecność tego oskarżonego była usprawiedliwiona i z przyczyn obiektywnych nie 4 mógł się stawić, tym bardziej, że przeprowadzono dowody dotyczące tego oskarżonego, c) art. 410 k.p.k. w zw. z art. 438 § 2 k.p.k. poprzez pominięcie przez sąd odwoławczy uchybień sądu pierwszej instancji w odniesieniu do ustale-nia stanu faktycznego w oparciu o dokumenty nie ujawnione w toku roz-prawy głównej, które to uchybienia winny być uwzględnione i które miały wpływ na treść wyroku, d) art. 7 k.p.k., polegające na dowolnej, sprzecznej ze wskazaniami wiedzy i doświadczenia życiowego oraz z zasadami prawidłowego rozumowa-nia ocenie materiału dowodowego, polegającej na uznaniu oskarżonego K. za winnego popełnienia zarzuconego przestępstwa, pomimo że ze-brany w sprawie materiał dowodowy, zwłaszcza sprzeczne wyjaśnienia współoskarżonego D., nie pozwalają na przypisanie oskarżonemu sprawstwa, e) art. 5 § 2 k.p.k. polegającego na uznaniu, iż zachowanie oskarżonego wyczerpuje znamiona zarzucanego przestępstwa, choć przeprowadzo-ne postępowanie dowodowe nie pozwoliło usunąć wątpliwości czy oskarżony faktycznie dopuścił się zarzucanego mu czynu oraz na roz-strzygnięciu istniejących w sprawie, nie dających się usunąć wątpliwości na niekorzyść oskarżonego, i wniósł o uniewinnienie Artura K., względnie o uchylenie zaskarżonego wy-roku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpo-znania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Obie kasacje w najmniejszym stopniu nie kwalifikowały się do uwzględnienia, były bowiem bezzasadne i to w stopniu o jakim mowa w § 2 art. 535 k.p.k. (oczywista bezzasadność), co z kolei pozwalałoby na nie-sporządzanie pisemnego uzasadnienia orzeczenia (ten sam przepis – in fine). Biorąc jednak pod uwagę, że wywody zawarte w obu skargach są 5 często rażąco błędne merytorycznie, bądź sprowadzają się do stawiania tez jaskrawo sprzecznych z rzeczywistym przebiegiem postępowania przed sądami obu instancji, Sąd Najwyższy uznał za konieczne i uzasadnione poczynienie następujących uwag. 1. Zupełnym nieporozumieniem jest wysunięty przez obrońcę Ceza-rego T. zarzut nienależytej obsady Sadu Okręgowego, czego nie miał do-strzec Sąd Apelacyjny procedując tym samym jako sąd drugiej instancji (z naruszeniem art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.). To właśnie do tego zarzutu odnosi się wyżej przytoczona uwaga o jaskrawym rozbracie wywodu obrońcy Ce-zarego T. rzeczywistym przebiegiem postępowania przed sądami obu in-stancji. Najmniejszym usprawiedliwieniem nie może być tu stwierdzenie autora kasacji, że zarzut ten stawia „zgodnie z sugestią skazanego”, albo-wiem wymóg przymusu adwokackiego jako jeden z formalnych warunków kasacji (art. 526 § 2 k.p.k.) wpisany został do przyjętego przez ustawodaw-cę modelu postępowania kasacyjnego, jako m.in. gwarancja zachowania przez autora kasacji właściwego standardu rzetelności (...). Przebieg postępowania przed Sądem Okręgowym w P. był taki, że po odbyciu kilkunastu posiedzeń, na kolejnym – w dniu 10 października 2001 r., w miejsce ławnika B. K. wszedł ławnik J. Z. Rzecz jednak w tym, że wo-bec takiej zmiany składu orzekającego rozprawa główna prowadzona była od początku (art. 402 § 2 k.p.k.), z odczytaniem przez prokuratora aktu oskarżenia i złożeniem wyjaśnień przez oskarżonych. Rozprawę konty-nuowano przez dalsze 11 posiedzeń, podczas których wyjaśnienia składali oskarżeni oraz przeprowadzono dalsze dowody, w tym z zeznań świadków zgodnie z wnioskami stron, a więc i obrońców wszystkich oskarżonych. Fi-nalnie Sąd Okręgowy w P. wydał w dniu 19 lipca 2003 r. wyrok w składzie w jaki przystąpił do rozpoznania sprawy w dniu 10 października 2001 r. (...) 2. W obu kasacjach wysunięty został zarzut naruszenia art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w P. przez akceptację sytuacji, w której 6 Sąd Okręgowy procedował bez udziału obrońcy skazanego Grzegorza D. – „gdy oskarżony ten musiał mieć zagwarantowaną obligatoryjną obronę” (cytat z kasacji obrońcy Artura K.). Obrońca Artura K. wskazuje tu na po-siedzenie w Sądzie Okręgowym w dniu 18 kwietnia 2002 r., zaś obrońca Cezarego T. pisze o „znacznej części procesu”, co jest kolejnym naduży-ciem ze strony tego skarżącego, skoro wcześniejsza konieczność wyzna-czenia obrońcy dla Grzegorza D. wywołana tymczasowym aresztowaniem tego oskarżonego odnieść można do jednego tylko z posiedzeń sądu w warunkach wielu rozpraw odbytych w Sądzie Okręgowym w P. Nie jest to jednak istotne przy ocenie omawianego obecnie zarzutu obu kasacji. O ile bowiem obrońcy skazanych Cezarego T. i Artura K. w braku obrońcy dla oskarżonego Grzegorza D. na posiedzeniu w dniu 18 kwietnia 2002 r. upa-trują rację dla stawiania zarzutu z kategorii bezwzględnych powodów od-woławczych (art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.) ze skutkami – w sferze kontroli ka-sacyjnej – określonymi w pierwszej części tego przepisu, to jest to stanowi-sko całkowicie błędne merytorycznie. W pierwszej kolejności stwierdzić trzeba, że wyliczenie uchybień przewidzianych w art. 439 § 1 k.p.k. jest taksatywne, co oznacza, że ich katalog jest zamknięty i nie może być wzbogacony za pomocą wykładni (K. Marszał, St. Stachowiak, K. Zgryzek: Proces karny, Katowice 2003, s. 540). W katalogu tym mieszczą się tylko najpoważniejsze naruszenia przepisów postępowania poza pkt. 5 wymienionego przepisu, który obejmuje wadę o charakterze materialnoprawnym w postaci orzeczenia kary albo środka karnego lub środka zabezpieczającego nieznanego ustawie. W dalszej kolejności stwierdzić trzeba, że większość uchybień obję-tych art. 439 § 1 k.p.k. dotyczy całego wyroku i może tym samym powodo-wać uchylenie orzeczenia także na rzecz współoskarżonych, którzy nie wnieśli środka odwoławczego (art. 435 k.p.k.). Bez wątpienia skutek taki wywoła sytuacja, w której wbrew przepisom procesowym sąd niższego 7 rzędu orzekał w sprawie należącej do właściwości wyższego rzędu. Po-dobnie, gdy sąd był nienależycie obsadzony, bądź orzekał sąd powszech-ny w sprawie należącej do właściwości sądu wojskowego. Są jednak wśród uchybień określonych w art. 439 § 1 k.p.k. takie, które dotyczyć będą tylko określonej osoby i nie dotyczą innych oskarżonych, np. rozpoznanie spra-wy pod nieobecność oskarżonego, którego obecność była obowiązkowa czy też orzeczenie wobec jednego z oskarżonych kary nieznanej ustawie. Byłoby niedorzecznością uchylać wyrok wobec wszystkich oskarżonych tylko z tego powodu, że w stosunku do jednego z nich sąd orzekł karę nie-znaną ustawie. Do tej kategorii uchybień należy także brak obrońcy obo-wiązkowego. Przepisy o obronie obowiązkowej odnoszą się wyłącznie do oskarżonego, którego dotyczą i nie mają zastosowania do innych oskarżo-nych oraz innych stron procesowych, co z kolei wyznacza skutki proceso-we wynikające z naruszenia tych przepisów. Tak więc powoływanie się skarżących na brak obrońcy oskarżonego Grzegorza D. i wiązanie z tym skutków jakie przewiduje art. 439 § 1 k.p.k. jest nadużyciem tego przepisu (...). 3. Pozostałe zarzuty obu kasacji choć nazwane zostały przez ich au-torów jako rażące naruszenie przepisów postępowania (art. 5, 7, 410 i 457 § 3 k.p.k.) skierowane są w istocie przeciwko wyrażonej przez sądy orzeka-jące ocenie dowodów oraz przyjętym ustaleniom faktycznym. Nie mają one tym samym charakteru kasacyjnego, a tylko instrumentalnie zostały na-zwane w skargach jako rażące naruszenie przepisów postępowania. Obrońcy oskarżonych koncentrują swoją uwagę na ocenie wyjaśnień swoich mandantów oraz wyjaśnień pozostałych oskarżonych, wywodząc w konkluzji, iż te ostatnie nie zasługują na wiarygodność, co nietrafnie przyję-ły sądy. Ten sposób argumentacji, z oczywistych wprost powodów nie może być skuteczny albowiem dowodem w postępowaniu karnym może być 8 wszystko co służy do wyrobienia przez sąd orzekający przekonania o winie lub niewinności oskarżonego, jeżeli zostanie przeprowadzone w trybie przewidzianym przez prawo procesowe. Dowodem także są takie wyja-śnienia współoskarżonych pod warunkiem, że sąd dokona wszechstronnej analizy i w uwzględnieniu innych dowodów, zaś swoje stanowisko rzeczo-wo i logicznie uzasadni. W tej sprawie wymóg ten został spełniony a pogląd sądów w kwestii wiarygodności dowodów pozostaje pod ochroną art. 7 k.p.k. Z tych wszystkich względów należało orzec jak w części dyspozytyw-nej postanowienia.