V KK 160/21

Sygn. akt V KK 160/21 POSTANOWIENIE Dnia 6 maja 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: Prezes SN Michał Laskowski w sprawie W. G. osoby lustrowanej - w przedmiocie stwierdzenia zgodności z prawdą oświadczenia lustracyjnego po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 6 maja 2021 r., kasacji obrońcy osoby lustrowanej od orzeczenia Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 12 listopada 2020 r., II AKa (…) utrzymującego w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego w S. z dnia 4 marca 2020 r., III K (…), na podstawie art. 535 § 3 k.p.k. postanowił: 1) oddalić kasację osoby lustrowanej jako oczywiście bezzasadną; 2) obciążyć osobę lustrowaną W.G. kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w S., orzeczeniem z dnia 4 marca 2020 r., III K (…) uznał, że W.G. złożył w dniu 2 stycznia 2008 r. niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne oraz orzekł na okres 3 lat utratę prawa wybieralności w wyborach do Sejmu, Senatu i Parlamentu Europejskiego, a także w wyborach powszechnych organu i członka organu jednostki samorządu terytorialnego oraz organu jednostki pomocniczej jednostki samorządu terytorialnego, której obowiązek utworzenia wynika z ustawy. 2 Sąd pierwszej instancji orzekł także na okres 3 lat zakaz pełnienia funkcji publicznej, o której mowa w art. 4 pkt 2-57 i 61 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnieniu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 – 1990 oraz treści tych dokumentów. Apelację od powyższego orzeczenia wniósł obrońca lustrowanego, który zarzucił: 1. błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść orzeczenia - polegający na nieprawidłowym ustaleniu, że lustrowany W.G. spełnił znamiona współpracy z organami bezpieczeństwa państwa PRL w rozumieniu art. 3a ust. 1 ustawy o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów, a więc że był tajnym współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa, podczas gdy z zebranego materiału dowodowego wynika, że działania podejmowane przez lustrowanego nie były skierowane przeciwko jakiejkolwiek osobie, a przekazywane informacje były związane z prowadzoną przez lustrowanego „swoistą grą operacyjną” i nie miały jakiejkolwiek merytorycznej przydatności, jak również stanowiły jedynie formę wyrażenia opinii W. G. na temat nastrojów społecznych i ocenę sytuacji politycznej w kraju; 2. obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 3a ust. 1 ustawy lustracyjnej - poprzez jego wykładnię nieuwzględniającą preambuły ustawy lustracyjnej, która określa do jakich przypadków ustawa jest skierowana i jaki powinien być kierunek interpretacji przepisów ustawy, w szczególności wskazuje, iż dotyczy osób udzielających pomocy w zwalczaniu opozycji, podczas gdy zebrany materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie takiego faktu w odniesieniu do lustrowanego 3. obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 3a ust. 1 i art. 22 ust. 2a ustawy lustracyjnej - poprzez jego niewłaściwą wykładnię i w efekcie błędne uznanie, że rola konsultanta, jakiej pełnienie przypisał lustrowanemu Sąd, wypełniała ustawowe znamiona „współpracy” ze Służbą Bezpieczeństwa, co skutkowało niezasadnym uznaniem, że oświadczenie lustracyjne W. G. było 3 nieprawdziwe, podczas gdy szczegółowa analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego nie pozwala na stwierdzenie, iż doszło do wypełnienia przesłanek współpracy ze Służbami Bezpieczeństwa; 4. obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 52e ust. 1 i 3a ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi poprzez niezasadne przyjęcie, że w sprawie ujawniono nowe dokumenty i okoliczności poddające w wątpliwość prawdziwość analizowanego oświadczenia lustracyjnego W. G. z dnia 2 stycznia 2008 r., skutkiem czego wydano zarządzenie o uchyleniu zarządzenia z dnia 22 marca 2012 r. o pozostawieniu sprawy Ppl/Sz (…)bez dalszego biegu, podczas gdy wnikliwa analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie pozwala na stwierdzenie, że w sprawie zaistniały nowe fakty i dowody uzasadniające dalsze prowadzenie postępowania; 5. obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 52e ust. 1 i 3a ustawy o IPN i niezasadne procedowanie w niniejszej sprawie wbrew treści wymienionych przepisów, a polegające na uchyleniu w dniu 19 czerwca 2019 r. zarządzenia o pozostawieniu bez biegu sprawy Ppl/Sz/(…) w oparciu o rzekomo ujawnione nowe dokumenty i okoliczności, podczas gdy z analizy akt sprawy wynika, że takowych przesłanek nie było, a prowadzący postępowanie lustracyjne dopiero w dniach 13 sierpnia 2019 r., 14 sierpnia 2019 r. oraz 19 sierpnia 2019 r. ponownie przesłuchał byłych funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, którzy byli już uprzednio w sprawie W.G. przesłuchiwani w latach 20112012; 6. błąd w ustaleniach faktycznych mający wpływ na treść orzeczenia - polegający na: 1. przypisaniu lustrowanemu złożenia w dniu 2 stycznia 2008 r. nieprawdziwego oświadczenia lustracyjnego; 2. niezasadnym przyjęciu, że „współpraca lustrowanego z organami bezpieczeństwa PRL de facto w rzeczywistości polegała na pełnieniu roli konsultanta, który pisząc dla Służby Bezpieczeństwa swoje opracowania 4 opisywał w nich nastroje społeczne, przewidywane przez niego zachowania grup społecznych, które to informacje lustrowanego bezpośrednio nie szkodziły żadnym konkretnym osobom, lecz pośrednio pozwalały Służbie Bezpieczeństwa sondować opinie publiczną, przewidywać zachowanie grup i warstw społecznych i stosownie do poczynionych ustaleń zaplanować takie działania organów PRL, w tym organów bezpieczeństwa, które mogły skutecznie zwalczać szeroko rozumianą działalność niepodległościową w tym NSZZ [X]”; 3. niezasadnym przyjęciu, iż pomimo subiektywnego odczucia lustrowanego, że nie wyrządził nikomu krzywdy swoimi kontaktami z SB, to jednak obiektywnie napisane przez niego opracowania taką szkodę dla działalności niepodległościowej wyrządziły - pomimo braku istnienia przesłanek ku takiemu stwierdzeniu na podstawie zeznań przesłuchanych świadków, wyjaśnień lustrowanego i pozostałego materiału dowodowego; 1. obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. w zw. z art. 19 ustawy lustracyjnej - poprzez nieuwzględnienie całokształtu okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej, a w konsekwencji dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, z naruszeniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, a także wobec uwzględnienia zebranych dowodów tylko i wyłącznie w tym zakresie, który wspierał oskarżenie, przy zbagatelizowaniu dowodów potwierdzających stanowisko procesowe lustrowanego, w szczególności poprzez przyznanie nadmiernej mocy dowodowej dokumentom archiwalnym organów bezpieczeństwa państwa, bez uwzględnienia w należyty sposób okoliczności, w jakich one powstawały (zwłaszcza przy braku możliwości ich należytej weryfikacji), co skutkowało nieuprawnionym przyjęciem, że dowody, w szczególności w postaci archiwalnych dokumentów organów bezpieczeństwa państwa, pozwalają na zakwestionowanie wiarygodności wyjaśnień lustrowanego, przy jednoczesnym pominięciu istotnej części 5 zeznań świadków, co prowadziło w konsekwencji do uznania, że lustrowany podjął współpracę z organami bezpieczeństwa państwa, która miała charakter świadomy, rzeczywisty, tajny, operacyjny oraz materializowała się w świadomie podejmowanych konkretnych działaniach, tj. spełniała wszystkie 5 niezbędnych przesłanek, co prowadziło do naruszenia prawa lustrowanego do rzetelnego postępowania i rażącej niesprawiedliwości zaskarżonego orzeczenia; 2. obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 4 k.p.k. - poprzez uwzględnienie wyłącznie okoliczności przemawiających na niekorzyść lustrowanego i pozostawienie bez dowodowej weryfikacji okoliczności związanych z wyjaśnieniami lustrowanego i jego pisemnymi oświadczeniem złożonymi na rozprawie w dniu 6 lutego 2020 r. oraz pozostawienie bez dowodowej weryfikacji zeznań świadków byłych funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, którzy byli już uprzednio przesłuchiwani w postępowaniu lustracyjnym Ppl/Sz/(…) zakończonym zarządzeniem o pozostawieniu sprawy bez dalszego biegu i zaniechanie wnikliwej ich analizy porównawczej, a dotyczącej okoliczności potwierdzających fakt rzekomej współpracy lustrowanego ze Służbą Bezpieczeństwa; 3. obrazę przepisów postępowania, tj. art. 424 §1 pkt 2 k.p.k. - polegającą na zaniechaniu wskazania w uzasadnieniu orzeczenia okoliczności mających przemawiać za przyjęciem winy umyślnej lustrowanego, która to okoliczność jest niezbędna dla przypisania mu złożenia niezgodnego z prawdą oświadczenia lustracyjnego. Sąd Apelacyjny w (…), po rozpoznaniu wniesionego środka odwoławczego, orzeczeniem z dnia 12 listopada 2020 r., II AKa (…) utrzymał zaskarżone orzeczenie w mocy. Od orzeczenia Sądu odwoławczego kasację wniósł obrońca lustrowanego, zarzucając: 6 1) rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. art. 457 § 3 k.p.k. w zw. art. 410 k.p.k. - polegające na zaniechaniu dokonania przez Sąd Apelacyjny w (…) II Wydział Karny prawidłowej oraz wszechstronnej kontroli odwoławczej z pominięciem analizy całości materiału dowodowego, w następstwie czego doszło do utrzymania w mocy zaskarżonego orzeczenia i zaakceptowania błędu Sądu I instancji, tj. przyjęcia przez Sąd I instancji błędnej wykładni pojęcia współpracy z organami bezpieczeństwa państwa, pozostającej w sprzeczności z wykładnią tego pojęcia określoną w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 listopada 1998 r. (sygn. akt: K 39/97), a następnie rozwiniętą w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2000 r. (sygn. akt: II KKN 271/00), a która to błędna wykładnia polegała na przyjęciu, że lustrowany W. G. spełnił kumulatywnie pięć przesłanek, których łączne spełnienie jest konieczne dla możliwości uznania, że kontakty lustrowanego z funkcjonariuszami Służby Bezpieczeństwa stanowiły współpracę z tym organem - podczas gdy lustrowany W.G. zgodnie z ustalonym przez Sąd I i II instancji stanem faktycznym pełnił rolę konsultanta, przekazywał funkcjonariuszom Służby Bezpieczeństwa jedynie własne opinie i oceny dotyczące bieżącej sytuacji społeczno-politycznej w Polsce oraz swoje wnioski dotyczące aktualnych nastrojów społecznych w Polsce, nie przekazując tym samym żadnych informacji, w szczególności informacji mających znaczenie operacyjne dla Służby Bezpieczeństwa, w związku z czym nie istniały podstawy do przyjęcia, aby poza formalną deklaracją doszło do współpracy wyrażającej się konkretnymi i świadomymi działaniami zmierzającymi do urzeczywistnienia współpracy; 2) rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. art. 457 § 3 k.p.k. - polegające na nienależytym odniesieniu się przez Sąd Apelacyjny w (…) II Wydział Karny do zarzutu zawartego w apelacji obrońcy lustrowanego w pkt. IV i V oraz zaakceptowanie tym samym przez Sąd II instancji zasadności nadania dalszego biegu sprawie o sygn. Ppl/Sz/(…), co z kolei skutkowało wszczęciem postępowania lustracyjnego wobec lustrowanego W. G. - podczas gdy uchylenie w dniu 19 7 czerwca 2019 r. zarządzenia o pozostawieniu bez biegu wskazanej sprawy należy uznać za bezpodstawne, albowiem wbrew motywom wskazanym przez Naczelnika Oddziałowego Biura Lustracyjnego w S., mającym świadczyć o konieczności uchylenia przedmiotowego zarządzenia. Podnosząc te zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w (…) Prokurator Oddziałowego Biura Lustracyjnego w S., pismem z dnia 1 marca 2021 r., wniosła o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja obrońcy lustrowanego okazała się oczywiście bezzasadna, co upoważniało do oddalenia jej na posiedzeniu bez udziału stron w trybie art. 535 § 3 k.p.k. Pierwszy z podniesionych zarzutów jest oczywiście bezzasadny. Obrońca formułuje go przy tym z pominięciem reguł związanych z postępowaniem odwoławczym. Sąd odwoławczy jest bowiem zobowiązany do dokonania kontroli zaskarżonego orzeczenia jedynie w granicach zaskarżenia oraz – jeżeli w środku odwoławczym sformułowano zarzuty – w granicach tych zarzutów. W szerszym zakresie sąd odwoławczy jest uprawniony i zobowiązany zarazem do orzekania, jeżeli zachodzą podstawy określone w art. 435, art. 439 § 1, art. 440 i art. 455 k.p.k. (które na potrzeby postępowania kasacyjnego mają być uwzględniane z urzędu, niezależnie od zarzutów kasacyjnych, tylko w zakresie wskazanym w art. 536 k.p.k.). Sąd rozpoznający apelację w niniejszej sprawie nie był więc zobowiązany do dokonania totalnej kontroli zaskarżonego orzeczenia (co sugeruje kasacja – por. s. 3), a związany był uchybieniami podniesionymi we wniesionym środku odwoławczym. Sąd Apelacyjny w (…) odniósł się do wszystkich zarzutów, które – w wyniku rozpoznania pozostałych – nie stały się bezprzedmiotowe i w sposób szczegółowy wykazał w uzasadnieniu, dlaczego nie mogą one prowadzić do zmiany albo uchylenia zaskarżonego orzeczenia. W szczególności – wobec treści kasacji – Sąd 8 ten, przywołując w sposób prawidłowy orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego, odniósł się do kluczowego w tej sprawie zagadnienia, a mianowicie wykładni pojęcia współpracy (prawidłowo identyfikując czynniki podlegające uwzględnieniu w tej mierze) i jego subsumcji do ustalonych w sprawie zachowań lustrowanego (s. 15-22). Podjęta przez skarżącego w kasacji próba zdezawuowania tego stanowiska nie mogła przynieść oczekiwanego rezultatu, albowiem obrońca odwoływał się do okoliczności, które w tej sprawie albo nie miały żadnego znaczenia (np. fakt, że zachowania lustrowanego wobec Służby Bezpieczeństwa nie były podjęte przez niego z jego inicjatywy), albo czynione były w oderwaniu od ustalonych przez Sąd faktów (odwoływanie się do rzekomego braku realności współpracy z powołaniem się na słownikowe definicje pojęcia „konsultant” czy też przekazywania informacji powszechnie znanych). Już nawet przytoczone w kasacji fragmenty pism przekazywanych przez lustrowanego Służbie Bezpieczeństwa (s. 4 uzasadnienia kasacji) wskazują na prawidłowość dokonanej przez Sąd pierwszej instancji subsumcji i trafność jej oceny przeprowadzonej przez Sąd Apelacyjny. Rację ma przy tym prokurator, który w odpowiedzi na kasację trafnie zauważa, że choć informacje dotyczące Ogólnopolskiego Zjazdu Delegatów i Kół Kombatantów NSZZ „[X]” były jawne i powszechnie znane, to treść prowadzonych podczas Zjazdu rozmów czy stanowiska poszczególnych delegatów takiego charakteru nie miały. Nie można więc uznać, że w odniesieniu do informacji przekazywanych na ten temat nie są spełnione przesłanki współpracy. Również drugi z podniesionych zarzutów jest oczywiście bezzasadny. Podkreślić przy tym należy, że uzasadnienie kasacji w tej mierze ma charakter wyłącznie sprawozdawczy, wskazując na stanowisko Sądu odwoławczego i przywołując pogląd wypowiedziany w uzasadnieniu apelacji. Obrońca lustrowanego nie podjął nawet próby zmierzenia się z argumentami przedstawionymi w tym zakresie przez Sąd odwoławczy. Ten natomiast wyraźnie wskazał, dlaczego przepisy Kodeksu postępowania karnego, do których odwoływał się obrońca, nie miały zastosowania w tej sprawie na etapie przed wszczęciem postępowania lustracyjnego. Wobec braku stosownej argumentacji w uzasadnieniu kasacji wypada jedynie wskazać, że Sąd Najwyższy stanowisko to podziela w całości. Oczywista bezpodstawność stanowiska obrony wynika przy tym nie tylko stąd, na 9 co trafnie zwracał uwagę Sąd Apelacyjny, że art. 52e ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2021 r., poz. 177; dalej powoływana jako ustawa o IPN) nie daje podstaw do odpowiedniego stosowania przed wszczęciem postępowania lustracyjnego art. 327 k.p.k., ale także z powodu poszukiwania przez obronę podstaw do odpowiedniego stosowania tego przepisu w art. 45 ust. 5 ustawy o IPN (s. 6 apelacji). W przepisie tym co prawda wskazano, że do prowadzenia śledztw przez Instytut Pamięci Narodowej stosuje się przepisy Kodeksu postępowania karnego (i to wprost, a nie odpowiednio). Jednak, czego obrona nie dostrzega albo co skrzętnie pomija, przepis ten dotyczy realizowania funkcji śledczej IPN (znajduje się bowiem w Rozdziale 5 ustawy o IPN), a nie funkcji lustracyjnej (której dotyczą przepisy znajdujące się w Rozdziale 5a ustawy). Pomijając powyższe, niewątpliwe jest przy tym i nie mogące budzić jakichkolwiek racjonalnych wątpliwości, że śledztwo prowadzone przez Instytut Pamięci Narodowej, do którego ustawodawca nakazał stosować przepisy Kodeksu postępowania karnego (art. 45 ust. 5), jest wyłącznie śledztwem, o jakim mowa w art. 45 ust. 1 ustawy, a więc śledztwem w sprawach o zbrodnie, o których mowa w art. 1 pkt 1 lit. a ustawy o IPN. Śledztwa takiego nie stanowią natomiast – niezależnie od potocznej charakterystyki tych czynności jaka może występować w języku ogólnym, jako specyficznego modelu postępowania przygotowawczego – działania Instytutu Pamięci Narodowej podejmowane w związku ze złożonym oświadczeniem lustracyjnym jeszcze przed wszczęciem postępowania lustracyjnego. Co do wyartykułowanego z kolei jedynie w uzasadnieniu kasacji zarzutu połowicznego odniesienia się przez Sąd odwoławczy do związanych z powyższą problematyką zarzutów z pkt. IV i V apelacji (s. 9 uzasadnienia kasacji) wskazać trzeba, że rzeczywiście Sąd Apelacyjny nie analizował czy i w jakim zakresie istniały podstawy do uchylenia zarządzenia z dnia 22 marca 2012 r. w świetle podstaw określonych w art. 327 k.p.k. Postąpienie takie jest jednak wynikiem, prawidłowego o czym była już mowa wyżej, stanowiska tego Sądu, iż przepis ten w tej sprawie nie miał zastosowania. Skoro tak, to zupełnie pozbawione racji jest oczekiwanie, że Sąd – z pominięciem prezentowanego przez siebie poglądu 10 prawnego – miałby przystąpić do takiej analizy. Rozpoznanie zarzutu apelacji w tej mierze było w takiej sytuacji bezprzedmiotowe (por. art. 436 in fine k.p.k.). Mając na uwadze powyższe, kasację należało oddalić jako oczywiście bezzasadną, a kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciążyć lustrowanego.