V KK 18/22

V KK 18/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 lipca 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dariusz Świecki (przewodniczący) SSN Małgorzata Gierszon (sprawozdawca) SSN Andrzej Siuchniński Protokolant Agnieszka Niewiadomska przy udziale prokuratora Oddziałowego Biura Lustracyjnego Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie Andrzeja Golca, w sprawie D. B. osoby lustrowanej w przedmiocie stwierdzenia zgodności z prawdą oświadczenia lustracyjnego po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 13 lipca 2023 r., kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść od orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 8 lutego 2021 r., sygn. akt II AKa 177/19, utrzymującego w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 22 stycznia 2019 r., sygn. akt IV K 171/18, uchyla zaskarżone orzeczenie i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. V KK 18/22 2 UZASADNIENIE Orzeczeniem z dnia 22 stycznia 2019 r., sygn. akt IV K 171/18, Sąd Okręgowy w Gdańsku na podstawie art. 21a ust. 2 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnieniu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów stwierdził, że oświadczenie lustracyjne, które złożyła D. B., było prawdziwe. Apelację od tego orzeczenia na niekorzyść lustrowanej wniósł prokurator Instytutu Pamięci Narodowej Oddziałowego Biura Lustracyjnego w Gdańsku zarzucając: 1. rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, to jest art. 2 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 2 ust. 3 ustawy z 18 października 2006 r. o ujawnieniu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. 2006 nr 218, poz. 1592) poprzez jego niezastosowanie i wyrażenie przez Sąd Okręgowy w Gdańsku błędnego poglądu prawnego polegającego na stwierdzeniu, że osoba pełniąca funkcję w Wydziale Łączności WUSW nie pełniła służby w strukturach S. B. pomimo, że prawidłowa wykładnia wymienionych wyżej art. ustawy lustracyjnej prowadzi do wniosku przeciwnego; 2. obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść orzeczenia, a to art. 7, 410 i 424 § 1 pkt 1 k.p.k., w następstwie błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia i mającego wpływ na jego treść, polegającego na: - wewnętrznie sprzecznych ustaleniach dokonanych przez Sąd z naruszeniem zasad prawidłowego rozumowania, a wyrażających przekonanie, że osoba pełniąca służbę w Wydziale Łączności WUSW nie pełniła służby w strukturach S. B., przy jednoczesnym stwierdzeniu, że ustalenie wskazanej okoliczności uzależnione jest od "indywidualnej ścieżki zawodowej i świadomości" tej osoby; - uznaniu, że zebrany materiał dowodowy nie daje podstaw do twierdzenia, że służba lustrowanej w Wydziale Łączności WUSW w E. była służbą w organie bezpieczeństwa państwa wymienionym w art. 2 ust. 1 pkt 5 z dnia ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnieniu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz. U. 2006, V KK 18/22 3 nr 218, poz. 1592) zwanej dalej ustawą lustracyjną przy pominięciu i błędnej interpretacji wskazań wiedzy historyczno-prawniczej z zakresu kształtowania się organów bezpieczeństwa państwa PRL podległych M. S. W., która w zakresie powstania, struktury, zadań i następujących w dalszym czasie przekształceń jednostek organizacyjnych SB - w tym również skatalogowanych w ramach art. 2 ust. 1 ustawy lustracyjnej, regulowane były w okresie istnienia PRL przez akty prawne niższego rzędu w tym Statut Organizacyjny M. S. W., stanowiący załącznik do Uchwały nr 144/83 Rady Ministrów z dnia 21.10.1983 r., wg. którego w skład M. S. W. wchodziły Służby, w tym S. B. (ust.1 pkt 1 ) i jednostki organizacyjne, w tym Zarząd Łączności (ust. 2 pkt 35), Zarządzenia nr 098/83 M. S. W. z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie zakresu działania członków Kierownictwa M. S. W. - w powiązaniu z ust. 3 art. 2 w/w ustawy, winna prowadzić do odmiennych wniosków; - błędnym uznaniu, że o fakcie służby w organach bezpieczeństwa PRL decyduje zakres obowiązków jakie powierzono funkcjonariuszom w ramach służby w poszczególnych Wydziałach WUSW, mianowanie i poszczególnie pełnione stanowiska podczas, gdy ustawa z dnia 18 października 2006 r. odnosząc się do pracy, czy służby w organach bezpieczeństwa państwa, nie dokonuje zróżnicowania tej pracy, czy służby ze względu na wykonywane zadania, zakres obowiązków, charakter działań, a jedynym wyznacznikiem tego czy dana osoba służyła, pracowała w organach bezpieczeństwa, jest ustalenie, czy dana jednostka znajduje się w katalogu zawartym w art. 2 ustawy lustracyjnej; - błędnym uznaniu, że D. B. nie miała świadomości, że służba w Wydziale Łączności WUSW w E. w latach 1984-1990 zakwalifikowana została jako służba w organach bezpieczeństwa państwa, w sytuacji gdy treść złożonych przez nią wyjaśnień i załączonych do akt pism wskazuje, że miała tego świadomość, ale z takim stanem prawnym się nie zgadza, a nadto - dokonaniu odmiennej oceny prawnej od zawartej w treści uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14 października 2015 r., III UZP 8/15 i uznaniu, że sąd karny rozstrzyga samodzielnie zagadnienia faktyczne i prawne oraz nie jest związany rozstrzygnięciem innego sądu lub organu, a wiążą go jedynie prawomocne rozstrzygnięcia sądu kształtujące prawo lub stosunek prawny, podczas gdy do V KK 18/22 4 ustrojowych zadań Sądu Najwyższego, jako organu władzy sądowniczej, należy sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez m.in. zapewnienie jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych przez podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne. Sąd Apelacyjny w Gdańsku - po rozpoznaniu apelacji prokuratora w dniu 3 lutego 2021 r. - orzeczeniem z dnia 8 lutego 2021 r., sygn. akt II AKa 177/19, utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie. Kasację od tego orzeczenia na podstawie art. 21b ust. 6 pkt 1 ustawy lustracyjnej w zw. z art. 521 § 1 k.p.k. wniósł Prokurator Generalny. Zaskarżył je w całości na niekorzyść lustrowanej i zarzucił: rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisu prawa materialnego, to jest art. 2 ust. 2 pkt 5 i art. 2 ust. 3 ustawy lustracyjnej, polegające na tym, iż Sąd Apelacyjny w Gdańsku orzekając o utrzymaniu w mocy orzeczenia Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 22 stycznia 2019 r. o sygnaturze IV K 171/18, stwierdzającego, że lustrowana D. B. złożyła zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, nie zastosował wymienionych przepisów w następstwie przyjęcia błędnego poglądu prawnego uznając, że osoba będąca w okresie od dnia 1 stycznia 1984 r. do dnia 31 lipca 1990 r. funkcjonariuszem Wydziału Łączności Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w E. nie pełniła służby w organach bezpieczeństwa państwa w rozumieniu wyżej przywołanych przepisów ustawy lustracyjnej, co nastąpiło w wyniku przeprowadzenia ich nieprawidłowej wykładni, opartej na niewłaściwej identyfikacji cech decydujących o uznaniu tej jednostki za organ bezpieczeństwa państwa wyrażającej się w stwierdzeniu, że Wydziały Łączności Wojewódzkich Urzędów Spraw Wewnętrznych nie zostały rozwiązane z chwilą utworzenia Urzędu Ochrony Państwa, podczas gdy prawidłowa wykładnia i kwalifikacja prawna, przyjęta w uchwałach składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2015 r. o sygnaturze III UZP 8/15 oraz z dnia 26 maja 2021 r. o sygnaturze I KZP 12/20, jednoznacznie wskazuje, że jednostka w której pełniła służbę lustrowana podlegała likwidacji na podstawie art. 129 ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Urzędzie Ochrony Państwa (Dz.U. Nr 30, poz. 180 z późn. zm., zwana dalej ustawą o UOP) i osoba pełniąca w niej służbę, pełniła ją w organie bezpieczeństwa państwa zgodnie z jego definicją zawartą w wyżej V KK 18/22 5 wymienionych przepisach ustawy lustracyjnej i wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w drugiej instancji Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku. W odpowiedzi na kasację obrońca lustrowanej wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja jest zasadna. Wprawdzie jej zarzut nie został zredagowany w sposób w pełni poprawny pod względem wymogów formalnych (Sąd Apelacyjny nie stosował wskazanego w nim przepisu prawa materialnego, ale w związku z apelacją prokuratora kontrolował poprawność jego wykładni dokonanej przez Sąd meriti), niemniej jednak nie ulega wątpliwości merytoryczna zasadność wyrażonego w tym zarzucie przekonania o tym, że nadmieniony w nim przepis został błędnie – w toku kontroli instancyjnej – zinterpretowany także i przez Sąd Apelacyjny. Nie ulega wątpliwości, że kwestia stanowiąca istotę tego zarzutu kasacji była przedmiotem odmiennych (i to w zasadniczy sposób) wykładni dokonywanych tak przez sądy powszechne, jak i Sąd Najwyższy. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego podejmując próbę rozstrzygnięcia zaistniałych w orzecznictwie rozbieżności, w dniu 20 maja 2015 r. w sprawie BSA III-4110-3/15, wniósł o rozpoznanie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego, czy służba funkcjonariuszy M. O. pełniona w latach 1984-1990 w Zarządzie Łączności M. S. W. i Wydziałach Łączności Wojewódzkich Urzędów Spraw Wewnętrznych była służbą w organach bezpieczeństwa państwa w rozumieniu art. 2 pkt 5 ustawy lustracyjnej. Rozstrzygając to zagadnienie Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 14 października 2015 r., III UZP 8/15 KZP, stwierdził, że: "Osoba, która pełniła w latach 1984-1990 służbę w Zarządzie Łączności M. S. W. i Wydziałach Łączności Wojewódzkich Urzędów Spraw Wewnętrznych, jest osobą, która pełniła służbę w organach bezpieczeństwa państwa w rozumieniu art. 15b ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Bura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst : Dz.U. z 2013 r., poz. 667 ze zm.) w V KK 18/22 6 związku z art. 2 ust. 1 pkt 5 i ust. 3 ustawy lustracyjnej”. Uzasadniając to stanowisko Sąd Najwyższy stwierdził, że przepis art. 15 b wskazanej ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym nie definiuje pojęcia organów bezpieczeństwa państwa, odsyłając w tym zakresie do art. 2 ustawy lustracyjnej. Natomiast wykładnia art. 2 ust. 1 pkt 5 oraz ust. 3 ustawy lustracyjnej prowadzi do wniosku, że jednostkami S. B. są te instytucje centralna S. B. M. S. W. oraz podległe im jednostki terenowe, które z mocy prawa podlegały rozwiązaniu w chwili zorganizowania Urzędu Ochrony Państwa. Rozwiązanie Służby Bezpieczeństwa nastąpiło z mocy art. 129 ust. 1 ustawy o UOP. Wprawdzie przepis ten nie przesądził, czy Zarząd Łączności MSW i jego terenowe odpowiedniki były organami S. B., to kwestię tę określiło zarządzenie 043/90, wydane w celu wykonania postanowień wspomnianego art. 129 ustawy o UOP. Sąd Najwyższy wskazał, że poprawna wykładnia przepisu § 6 tego zarządzenia prowadzi do wniosku, że Zarząd Łączności oraz podległe mu ogniwa terenowe znajdowały się w chwili utworzenia Urzędu Ochrony Państwa w strukturach Służby Bezpieczeństwa i przez to podlegały rozwiązaniu z mocy samego prawa. Ta uchwała siedmiu sędziów w sprawie o sygn. III UZP 8/15 nie przecięła sporów interpretacyjnych w zakresie określenia tego, czy Zarząd Łączności wraz z podległymi mu Wydziałami Łączności w Wojewódzkich Urzędach Spraw Wewnętrznych są organami bezpieczeństwa państwa w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 2 ust. 3 ustawy lustracyjnej. Nadal obok orzeczeń, które akceptowały wspomnianą uchwałę, pojawiały się takie, które uznając, że zarządzenie 043/90 zostało wydane jedynie w celu wykonania art. 129 ustawy o UOP, która to ustawa również nie przesądziła o przyporządkowaniu Wydziałów Łączności do Służby Bezpieczeństwa, jej nie aprobowały uznając, iż nadmienione organy - w rozumieniu przywołanych przepisów ustawy lustracyjnej - nie są organami bezpieczeństwa państwa. Te występujące nadal w orzecznictwie sądów powszechnych rozbieżności skutkowały wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego wyrażonego w pytaniu: „czy osoba, która była funkcjonariuszem Wydziału Łączności Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w latach 1984 - 1990 i która na podstawie art.149 ust. 1 ustawy z dnia V KK 18/22 7 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz.U.nr 30, poz. 179, zwana dalej ustawą o Policji) z chwilą rozwiązania M. O. stała się policjantem, jest osobą, która pełniła służbę w organach bezpieczeństwa państwa w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 2 ust. 3 ustawy lustracyjnej”. W dniu 26 maja 2021 r. Sąd Najwyższy rozstrzygnął to zagadnienie prawne. W składzie siedmiu sędziów podjął uchwałę w sprawie I KZP 12/20 uznając, że osoba wskazana przez Rzecznika Praw Obywatelskich jest tą, która pełniła służbę w organach bezpieczeństwa państwa w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 5 i ust. 3 ustawy lustracyjnej. Tym samym Sąd Najwyższy podzielił w pełni stanowisko wyrażone w przywołanej powyżej uchwale III UZP 8/15 i przytoczoną w niej argumentację. Wskazał, że istota definicji organu bezpieczeństwa państwa określona w art. 2 ust. 1 pkt 5 i ust. 3 ustawy lustracyjnej sprowadza się do wykazania podległości organizacyjnej danych jednostek w pionie struktury Służby Bezpieczeństwa. Sąd Najwyższy uznał, że: "Kryterium pomocniczym jest fakt likwidacji tych jednostek na mocy art. 129 ust. 1 ustawy o Urzędzie Ochrony Państwa, który przesądził o rozwiązaniu Służby Bezpieczeństwa z mocy ustawy. Akty organizacyjne wykonujące tę normę ustawową pozwalają na wnioskowanie, że jednostki likwidowane na ich podstawie traktowane były jako elementy struktury organizacyjnej Służby Bezpieczeństwa. Dotyczy to w szczególności Wydziałów Łączności Urzędów Spraw Wewnętrznych, które objęte zostały wskazanym w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2015 r., III UZP 8/15 zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych nr 043/90 z dnia 10 maja 1990 r. Niezależnie od tego zarządzenia dokumenty historyczne wskazują na podporządkowanie tych jednostek zastępcom szefów Wojewódzkich Urzędów Spraw Wewnętrznych ds. S. B. (...). Brak jest argumentów, by w perspektywie celów postępowania lustracyjnego kierować się inną definicją pojęcia organów bezpieczeństwa publicznego, w szczególności zaś by miało o tym przesądzać formalne zakwalifikowanie etatu zajmowanego przez daną osobę. Składane bowiem oświadczenie lustracyjne nie dotyczy tego, czy formalnie było się funkcjonariuszem M. O. czy S. B., ale w jakiej jednostce organizacyjnej pełniło się służbę, bez względu na posiadaną legitymację". Nadto Sąd Najwyższy zauważył, że odwoływanie się w toku wykładni do przywołanego wyżej zarządzenia miało na celu określenie statusu jednostek V KK 18/22 8 organizacyjnych, a kwestia ta jest przedmiotem uregulowania aktów wewnętrznych i nie musi być materią ustawową. Przekształcenia organizacyjne na podstawie art. 131 ust. 1 ustawy o UOP musiały dokonać się na mocy wewnętrznych aktów organizacyjnych i dlatego zarządzenie 043/90 "(...) pozwala ustalić, które jednostki organizacyjne działające w ówczesnym resorcie M. S. W. uznano za objęte działaniem normy nakazującej rozwiązanie S. B., a więc wchodzące w zakres tego pojęcia". Elementem tych przekształceń jest określenie statusu osób pełniących służbę w kończącym działalność podmiocie, lecz dotyczące tego regulacje, także o charakterze ustawowym, nie mogą być traktowane jako jedynie dotyczące "rozwiązywania" danego podmiotu. Dlatego też "(…) fakt nabycia z mocy prawa przez byłych funkcjonariuszy M. O. statusu policjantów w rozumieniu ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji nie oznacza, iż w sposób konieczny jednostki, w których wcześniej pełnili służbę, w szczególności Wydziały Łączności Wojewódzkich Urzędów Spraw Wewnętrznych, nie stanowiły organów bezpieczeństwa państwa w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 5 oraz ust. 3 ustawy lustracyjnej". Wskazaną motywację obu przywołanych uchwał 7 sędziów Sądu Najwyższego, należy w pełni zaaprobować i Sąd Najwyższy czyni to w składzie wydającym niniejsze rozstrzygnięcie. Świadczy ona o bezzasadności wyrażonego w zaskarżonym kasacją orzeczeniu stanowisku Sądów obu instancji, które doprowadziło do uznania, iż lustrowana D. B. złożyła zgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne. Mając to na względzie Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone orzeczenie i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania. Przeprowadzając ponownie kontrolę odwoławczą Sąd Apelacyjny rozważy zarzuty podniesione w apelacji prokuratora, mając przy tym na względzie również te wyrażone powyżej zapatrywania prawne Sądu Najwyższego. Równocześnie w tym miejscu należy także przywołać pogląd wyrażony w pkt 2 nadmienionej uchwały 7 sędziów Sądu Najwyższego wydanej w sprawie I KZP 12/20, że ewentualny "błąd osoby lustrowanej, co do charakteru służby pełnionej w Wydziale Łączności Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych, może zostać uznany za usprawiedliwiony i wykluczyć odpowiedzialność za złożenie nieprawdziwego oświadczenia lustracyjnego". Skutkiem procesowym ustalenia, że „osoba działająca w usprawiedliwionym V KK 18/22 9 błędzie złożyła subiektywnie prawdziwe, ale obiektywnie nieprawdziwe oświadczenie lustracyjne, powinna być odmowa wszczęcia albo umorzenie już wszczętego postępowania lustracyjnego" (zob. postanowienie składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2006 r., I KZP 20/06). Zastosowanie tego poglądu in concreto pozwalającego postąpić w tak określony sposób będzie jednak zależeć od poczynionych przez Sąd Apelacyjny - w tym zakresie - ustaleń. Z tych to względów orzeczono jak wyżej. [J.J.] [ał]