V KK 291/20

Sygn. akt V KK 291/20 POSTANOWIENIE Dnia 28 sierpnia 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Zbigniew Puszkarski w sprawie M. S. o wydanie wyroku łącznego, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 3 k.p.k. w dniu 28 sierpnia 2020 r., kasacji wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Okręgowego w Z. z dnia 19 września 2019 r., sygn. akt VII Ka (…), zmieniającego wyrok łączny Sądu Rejonowego w Z. z dnia 10 września 2018 r., sygn. akt VII K (…), postanowił: 1. oddalić kasację jako oczywiście bezzasadną; 2. zasądzić od Skarbu Państwa na rzecz adw. R. J. (Kancelaria Adwokacka w Z.), obrońcy z urzędu M. S. , kwotę 442,80 zł (czterysta czterdzieści dwa złote i osiemdziesiąt groszy), w tym 23% VAT, za sporządzenie i wniesienie kasacji; 3. zwolnić skazanego od zapłaty kosztów sądowych postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w Z. procedował w przedmiocie wydania wyroku łącznego wobec M. S. , skazanego prawomocnymi wyrokami: 2 I. Sądu Rejonowego w G. . z dnia 8 września 2015 r., sygn. akt II K (…), za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 12 stycznia 2015 r. na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres 3 lat próby; II. Sądu Rejonowego w G.. z dnia 8 września 2015 r., sygn. akt II K (…), za ciąg przestępstw z art. 286 § 1 k.k. popełnionych w dniach 3 sierpnia, 4 sierpnia, 5 sierpnia 2014 r., 12 grudnia i 16 grudnia 2014 r. na karę 1 roku i 8 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres 5 lat próby; III. Sądu Rejonowego w Ś. z dnia 21 stycznia 2016 r., sygn. akt II K (…), za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 3 k.k. popełnione w dniu 2 grudnia 2014 r. na karę 2 miesięcy ograniczenia wolności, którą skazany wykonał w całości w dniu 17 września 2016 r.; IV. Sądu Rejonowego w J. z dnia 30 marca 2016 r., sygn. akt II K (…), za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 3 k.k. popełnione w dniu 14 marca 2015 r. na karę 60 stawek dziennych grzywny, po 10 zł jedna stawka; V. Sądu Rejonowego w W. z dnia 7 lipca 2016 r., sygn. akt V K (…), za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 8 czerwca 2015 r. na karę 6 miesięcy, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres 5 lat próby; VI. Sądu Rejonowego w B. z dnia 16 sierpnia 2016 r., sygn. akt III K (…) za ciąg przestępstw z art. 286 § 1 k.k. popełnionych w dniach 3 sierpnia, 4 sierpnia, 5 sierpnia 2014 r., 20 września 2014 r. na karę 1 roku pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres 3 lat próby, a na podstawie art. 33 § 2 k.k. orzeczono karę 100 stawek dziennych grzywny, po 30 zł jedna stawka, którą skazany wykonał w dniu 7 czerwca 2017 r.; VII. Sądu Rejonowego w Z. z dnia 29 czerwca 2017 r., sygn. akt VII K (…), za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 12 stycznia 2015 r. na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono na okres 2 lat próby, a na podstawie art. 33 § 2 k.k. orzeczono karę 100 stawek dziennych grzywny, po 10 zł jedna stawka. Sąd Rejonowy w Z. wyrokiem łącznym z dnia 10 września 2018 r., sygn. akt VII K (…), na podstawie art. 569 § 1 k.p.k. oraz art. 85 § 1 i 2 k.k., art 85a k.k., art. 86 § 3 1 k.k., art. 89 § 1a i 1b k.k., art. 91 § 2 k.k. połączył kary pozbawienia wolności orzeczone wyrokami opisanymi w punktach I (II K (…)), II (II K (…)), V (V K (…) VI (III K (…)), VII (VII K (…)) przyjmując, że miesiąc kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania równa się 15 dniom kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania i wymierzył M. S. karę łączną 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności (pkt 1 wyroku). Na podstawie art. 569 § 1 k.p.k., art. 85 k.k., art. 85a k.k., art. 86 § 1 i § 2 k.k. połączył kary jednostkowe grzywny orzeczone wyrokami opisanymi w punktach IV (II K (…)) i VII (VII K (…)) części wstępnej wyroku i wymierzył skazanemu karę łączną grzywny w wymiarze 120 stawek dziennych grzywny po 10 zł każda (pkt 2 wyroku). Nadto orzekł, że w pozostałej części rozstrzygnięcia wyroków jednostkowych w podlegających łączeniu sprawach podlegają odrębnemu wykonaniu (pkt 3) oraz umorzył na podstawie art. 572 k.p.k. postępowanie w przedmiocie objęcia wyrokiem łącznym kary ograniczenia wolności orzeczonej wyrokiem opisanym w punkcie III części wstępnej wyroku i kary grzywny orzeczonej wyrokiem opisanym w punkcie VI części wstępnej wyroku (pkt 4). Apelację od tego wyroku, zaskarżając go w całości, wniósł obrońca skazanego, który zarzucił: - naruszenie przepisu art. 85 § 2 k.k. poprzez połączenie wyroku Sądu Rejonowego w G.. z dnia 8 września 2015 r., zapadłego w sprawie II K (…) w sytuacji, gdy wyrok ten nie podlega już wykonaniu wskutek upływu okresu próby i dalszych 6 miesięcy; - błąd w ustaleniach faktycznych, mogący mieć wpływ na treść wydanego orzeczenia, a polegający na przyjęciu, że skazanego cechuje wysoki stopień demoralizacji, uczynił on sobie sposób na życie z popełniania przestępstw, w sytuacji gdy zachowanie skazanego było stosunkowo krótkotrwałe, a wielokrotna jego karalność wynikała wyłącznie z przeprowadzenia odrębnych postępowań, podczas gdy czyny skazanego winny być kwalifikowane jako czyn ciągły, a przynajmniej jako ciąg przestępstw; - naruszenie art. 4 § 1 k.k. poprzez nierozważenie przy ocenie względności przepisów, możliwości warunkowego zawieszenia wykonania łącznej kary pozbawienia wolności; 4 zaś alternatywnie - rażącą niewspółmierność kary łącznej orzeczonej wobec skazanego, w sytuacji zaistnienia licznych przesłanek przemawiających za zastosowaniem pełnej absorpcji. Podnosząc tak sformułowane zarzuty, obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i połączenie kar pozbawienia wolności orzeczonych wyrokami opisanymi w punktach II, V, VI i VII części wstępnej zaskarżonego wyroku przy zastosowaniu pełnej absorpcji. Jednocześnie wniósł o zwrócenie się do zakładów karnych, w których skazany przebywał, o nadesłanie aktualnej opinii o jego zachowaniu się w okresie odbywania kary, jak również informacji o wykonaniu kar orzeczonych w poszczególnych wyrokach oraz realizacji obowiązku naprawienia szkody. Sąd Okręgowy w Z., wyrokiem z dnia 19 września 2019 r., sygn. akt VII Ka (…), zmienił zaskarżony wyrok łączny w ten sposób, że: - z punktu 1 części rozstrzygającej wyeliminował jako karę podlegającą łączeniu karę pozbawienia wolności orzeczoną wyrokiem opisanym w punkcie I części wstępnej (II K (…)) i orzeczoną wobec skazanego M. S. karę łączną obniżył do roku i 2 miesięcy pozbawienia wolności; - w punkcie 4 części rozstrzygającej postępowanie umorzył także w zakresie kary pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem opisanym w punkcie I części wstępnej (II K (…)). W pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymał w mocy i zwolnił skazanego od ponoszenia kosztów sądowych za postępowanie odwoławcze. Kasację od tego orzeczenia wniósł obrońca skazanego, który zaskarżył wyrok w całości i zarzucił mu rażące naruszenia prawa mogące mieć istotny wpływ na treść orzeczenia, polegające na: 1. naruszeniu przepisu prawa materialnego - art. 85 § 2 k.k., poprzez objęcie wyrokiem łącznym kary grzywny w wymiarze 60 stawek dziennych wymierzonej skazanemu wyrokiem Sądu Rejonowego w J. z dnia 30 marca 2016 r., sygn. akt II K (…), pomimo że kara ta nie podlegała wykonaniu z uwagi na jej wcześniejsze wykonanie; 5 2. naruszeniu przepisu prawa materialnego art. 85 § 1 k.k., poprzez nieobjęcie wyrokiem łącznym wszystkich kar pozbawienia wolności orzeczonych względem skazanego, poprzez pominięcie kary orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w W., zapadłym w sprawie III K (…); 3. naruszeniu przepisów procedury, tj. art. 156 § 1 k.p.k. w zw. z art. 6 k.p.k. poprzez naruszenie prawa oskarżonego do obrony, polegające na uniemożliwieniu mu, pomimo składanych wniosków, zapoznania się z aktami sprawy i przygotowania linii obrony zarówno w toku postępowania apelacyjnego, jak i przed Sądem pierwszej instancji; 4. naruszeniu przepisu procedury, tj. art. 170 § 1 pkt 3 k.p.k., polegające na oddaleniu wniosku obrońcy skazanego o uzyskanie aktualnej opinii o skazanym, jako dowodu nieprzydatnego do stwierdzenia danej okoliczności, w sytuacji gdy to opinia o skazanym z okresu odbywania kary pozbawienia wolności ma zasadnicze znaczenie dla oceny okoliczności dotyczących sposobu odbywania kary, a nie opinia z okresu tymczasowego aresztowania, na której oparto ustalenia faktyczne. W konkluzji obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku łącznego Sądu Rejonowego w Z. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Nadto wniósł o: - dopuszczenie dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy II K (…) na okoliczność wykonania kary grzywny; - wstrzymanie wykonania zaskarżonego wyroku (art. 532 § 1 k.p.k.); - zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skazanemu z urzędu. Prokurator Prokuratury Rejonowej w Z. w pisemnej odpowiedzi na kasację wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej. Pismo nawiązujące do tej odpowiedzi nadesłał skazany, wywodząc, że wbrew stanowisku prokuratora, w jego sprawie „doszło do naruszenia prawa o charakterze rażącym”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Należało podzielić pogląd prokuratora o oczywistej bezzasadności kasacji. Taka ocena skargi spowodowała jej oddalenie w trybie art. 535 § 3 k.p.k., tj. na posiedzeniu bez udziału stron. 6 Uzasadnienie kasacji każe przyjąć, że zarzut z pkt 1. został postawiony dlatego, że po wydaniu wyroku przez Sąd Rejonowy a przed rozpoznaniem apelacji przez Sąd drugiej instancji została wykonana (zapłacona przez skazanego) kara grzywny orzeczona wyrokiem Sądu Rejonowego w J. z dnia 30 marca 2016 r., sygn. akt II K (…). Sam skazany nadesłał kserokopię postanowienia tego Sądu z dnia 21 listopada 2018 r., potwierdzającego tę okoliczność. W kasacji powołano również wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2019 r., V KK 235/18, w którym stwierdzono, że „w związku z aktualnym brzmieniem art. 85 § 2 k.k., w sprawach dotyczących wydania wyroku łącznego sąd odwoławczy jest zobowiązany do badania z urzędu, czy w czasie po wydaniu wyroku przez sąd pierwszej instancji nie doszło do zmiany stanu faktycznego na skutek wykonania w całości choćby jednej z kar podlegających łączeniu, a jeżeli taką zmianę stwierdzi, ma obowiązek ją uwzględnić” (podobnie SN w wyroku z dnia 10 października 2017 r., II KK 184/17). Inną kwestią jest, że cytowana teza była oderwana od realiów sprawy, bowiem Sąd Najwyższy podkreślił wtedy, iż „Sąd odwoławczy (…) miał pełną świadomość tego stanu rzeczy (tj. wykonania w całości jednej z kar połączonych przez Sąd pierwszej instancji – uw. SN). Okoliczność ta wynikała bowiem wprost z Informacji Krajowego Rejestru Karnego, oświadczeń skazanego i jego obrońcy złożonych na rozprawie odwoławczej, a także stanowiska prokuratora (…)”. W niniejszej sprawie ani skazany, ani jego obrońca nie sygnalizowali Sądowi odwoławczemu faktu uiszczenia jednej z orzeczonych grzywien, przy czym za niezrozumiałe trzeba uznać twierdzenie skarżącego, że „gdyby skazanemu umożliwiono zapoznanie się z aktami sprawy, to sam złożyłby w tym zakresie stosowne wnioski”. Wszak wiedza o zapłaceniu grzywny w danej sprawie nie jest zależna od znajomości akt sprawy. Niezależnie od tego trzeba wskazać, że omawiany zarzut został sformułowany w taki sposób, że może być odczytany jako skierowany przeciwko wyrokowi łącznemu wydanemu przez Sąd Rejonowy, a nie, zgodnie z art. 519 k.p.k., przeciwko wyrokowi Sądu drugiej instancji. To Sąd meriti stosował przepis art. 85 § 2 k.k. (powołał go zresztą w treści orzeczenia) i obejmował wyrokiem łącznym karę grzywny orzeczoną przez Sąd Rejonowy w J. w sprawie II K (…). Natomiast skarżący nie podniósł – co istotne w świetle art. 536 k.p.k. – pod adresem Sądu 7 Okręgowego zarzutu rażącego naruszenia art. 440 k.p.k., nakazującego sądowi odwoławczemu podjęcie stosownej interwencji, niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów, jeżeli utrzymanie w mocy zaskarżonego orzeczenia byłoby rażąco niesprawiedliwe. Na potrzebę podniesienia tego zarzutu w przypadku nieuwzględnienia przez sąd odwoławczy faktu wykonania kary połączonej z innymi karami (karą) przez sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 stycznia 2019 r., V KK 516/18. Najważniejszą jednak wymagającą podkreślenia okolicznością jest, że podnosząc omawiany zarzut obrońca wcale nie działał na korzyść skazanego, do czego obligował go art. 86 § 1 k.p.k., jak również nie sygnalizował uchybienia, którego zaistnienie szkodziło skazanemu (art. 425 § 3 k.p.k.). Jest przecież widoczne, że pozostawienie do wykonaniu orzeczonej przez Sąd Rejonowy w pkt 2. wyroku kary łącznej grzywny w wymiarze 120 stawek dziennych grzywny po 10 zł każda (1200 zł) jest dla skazanego bardziej korzystne niż osobne wykonywanie kar jednostkowych grzywny: 60 stawek dziennych po 10 zł każda i 100 stawek dziennych po 10 zł każda, tj. w sumie 160 stawek dziennych grzywny po 10 zł każda (1600 zł). Nie ma przy tym przeszkód, by kwota uiszczonej przez skazanego grzywny (600 zł) orzeczonej w sprawie II K (…) została zaliczona na poczet kary łącznej grzywny. Postąpienie przez Sąd Okręgowy w sposób postulowany przez skarżącego, tj. uchylenie orzeczenia z pkt 2. wyroku łącznego i umorzenie postępowania w zakresie połączenia dwóch kar grzywny prowadziłoby zatem do naruszenia zakazu reformationis in peius ujętego w art. 434 § 1 k.p.k. (zob. powołany wyżej wyrok SN z dnia 23 stycznia 2019 r., V KK 516/18). Zarzut 2. kasacji został uzasadniony ogólnikowym stwierdzeniem, że „niedopuszczalnym było poprzestanie na połączeniu części kar pozbawienia wolności, z jednoczesnym pominięciem kary pozbawienia wolności, orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w W., zapadłym w sprawie III K (…)”. Nie podał skarżący jaka konkretnie kara została tym wyrokiem wymierzona M. S. oraz kiedy wyrok się uprawomocnił. Zostało ustalone, że chodzi o wyrok z dnia 28 marca 2018 r., którym orzeczono wobec oskarżonego karę łączną 6 lat pozbawienia wolności oraz że wyrok ten w zasadniczej części został utrzymany w mocy wyrokiem Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 7 listopada 2018 r., sygn. akt II AKa (…) Stawiając 8 przedmiotowy zarzut obrońca zajął niekonsekwentną postawę, bowiem na rozprawie odwoławczej bez podania przyczyny cofnął złożony na piśmie (k. 294 akt sprawy) wniosek o „dołączenie akt sprawy III K (…) Sądu Okręgowego w W.”. Trzeba też jednak zauważyć, że nie wziął pod uwagę, iż połączenie w tym postępowaniu kary wymierzonej przez wymieniony Sąd Okręgowy byłoby niezgodne z art. 569 § 2 k.p.k., który stanowi, że jeżeli w pierwszej instancji orzekały sądy różnego rzędu, wyrok łączny wydaje sąd wyższego rzędu. W takim razie zachodziła potrzeba zainicjowania postępowania w celu wydania nowego wyroku łącznego, które to postępowanie faktycznie zostało wszczęte, a Sąd Okręgowy w W. w dniu 21 stycznia 2020 r. wydał wyrok łączny, sygn. akt III K (…), obejmujący m.in. wyrok ze sprawy III K […]/17 (k. 54 akt SN). Odnośnie do 3. zarzutu kasacji należy zauważyć, że jest w nim mowa o naruszeniu prawa skazanego do obrony w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji, chociaż w apelacji ten sam obrońca tego rodzaju zastrzeżeń nie zgłosił. Gdy chodzi o postępowanie odwoławcze, to w aktach sprawy znajduje się wniosek skazanego o „zaznajomienie się z aktami sprawy, celem złożenia ewentualnych wniosków dowodowych, a także przedstawienia stanowiska w niniejszej sprawie” (k. 306). Wniosek ten wpłynął do Sądu Okręgowego 10 dni przed terminem rozprawy i nie został uwzględniony „z uwagi na zbyt krótki czas pozostały do terminu rozprawy”. Nie można jednak uznać, że w ten sposób doszło do naruszenia prawa skazanego do obrony w stopniu rażącym oraz że mogło to mieć istotny wpływ na treść orzeczenia. Rozważając to zagadnienie, trzeba mieć na uwadze, że postępowanie o wydanie wyroku łącznego swoim charakterem istotnie różni się od postępowania, którego przedmiotem jest ustalenie odpowiedzialności oskarżonego za zarzucane mu przestępstwo, względnie wykroczenie, kiedy to są przeprowadzane dowody, a oskarżony, w ramach przyjętej linii obrony, często z nimi polemizuje. Znajomość materiałów zgromadzonych w aktach sprawy ma wtedy rzeczywiście duże znaczenie. W przypadku postępowania o wydanie wyroku łącznego zasadnicze znaczenie ma rozstrzygnięcie kwestii prawnych – istnienie warunków do połączenia określonych wyroków (kar) oraz wymiar kary łącznej, w tym sposób jej ukształtowania związany ze stosowaniem absorpcji, kumulacji względnie metody pośredniej. W takim wypadku osobista aktywność skazanego 9 oraz jego dostęp do akt sprawy mają mniejsze znaczenie, zwłaszcza gdy, jak w niniejszej sprawie, korzysta z pomocy obrońcy. W kasacji obrońca wskazał, że „w niniejszej sprawie istotnym było aby skazany zapoznał się z aktami, albowiem z uwagi na wielość skazań, pokrywające się częściowo czyny przypisane skazanemu, zmieniający się zakres wykonanych już kar, to jego wiedza co do zakończonych postępowań pozwalała na najpełniejszą realizację obrony w toku postępowania. Skazany chciał aby postępowanie dowodowe było uzupełnione m.in. w zakresie zgromadzenia dokumentów ze wszystkich spraw, które powinny być objęte wyrokiem łącznym”. W związku z tym należy stwierdzić, że zagadnienia mające charakter prawny („wielość skazań, pokrywające się częściowo czyny przypisane skazanemu, zmieniający się zakres wykonanych już kar”) były przedmiotem uwagi tak obrońcy, jak i Sądu odwoławczego, zaś osobista aktywność skazanego nie mogła zmienić obiektywnie istniejącego w tym względzie stanu rzeczy, podobnie jak w przypadku „zgromadzenia dokumentów ze wszystkich spraw, które powinny być objęte wyrokiem łącznym”, skoro dokumenty te (nie jest jasne, które konkretnie miałyby mieć szczególne znaczenie dla wyrokowania) znajdowały się w aktach spraw, którymi dysponowały sądy orzekające. Gdy chodzi o zarzut 4. kasacji, to Sąd Okręgowy na podstawie art. 170 § 1 pkt 3 k.p.k. oddalił wniosek obrońcy skazanego o uzyskanie aktualnej o nim opinii administracji zakładu karnego, stojąc na stanowisku, że informacje w tym zakresie wynikają z dotychczas uzyskanej opinii, której treść jest wystarczająca dla oceny prawidłowości zaskarżonego wyroku. Stanowisko to było zasadne, bowiem nie negując poglądu obrońcy, że aktualna „opinia o skazanym jest źródłem wiedzy o przebiegu wykonywania kary pozbawienia wolności” i z zasady ma znaczenie dla rozstrzygnięcia, należy zauważyć, że już Sąd Rejonowy stwierdził, iż „na korzyść skazanego przemawiała natomiast pozytywna opinia z zakładu karnego”, podobnie Sąd drugiej instancji zaznaczył, że uwzględnił na korzyść skazanego „pozytywną opinię w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności”. W takim razie uzyskanie w toku postępowania odwoławczego kolejnej, hipotetycznie pozytywnej opinii na temat zachowania skazanego podczas odbywania kary, nie rzutowałoby na treść orzeczenia tego Sądu. 10 Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu, co czyniło zbędnym odnoszenie się do wniosku obrońcy o wstrzymanie wykonania zaskarżonego wyroku. Trudna sytuacja materialna skazanego, przemawiała za zwolnieniem go na podstawie art. 624 § 1 k.p.k. od zapłaty kosztów sądowych postępowania kasacyjnego. Wobec zgłoszenia przez obrońcę wniosku o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1513 z późn. zm.) zasądzono od Skarbu Państwa na rzecz adwokata wspomniane koszty, przy czym wysokość należnej kwoty określono według stawki ustalonej w § 17 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 18), podwyższając ją, zgodnie z § 4 ust. 3 tegoż rozporządzenia, o stawkę podatku od towarów i usług.