V KK 347/20

Sygn. akt V KK 347/20 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 kwietnia 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marek Motuk (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Antoni Bojańczyk SSN Marek Siwek Protokolant Małgorzata Czartoryska przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Andrzeja Pogorzelskiego w sprawie J. N. skazanego z art. 157 § 1 k.k. w zw. z art. 57a § 1 kk, art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 57a § 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 30 kwietnia 2021 r., kasacji wniesionej przez obrońcę od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 13 stycznia 2020 r., sygn. akt IV Ka (…), utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 5 grudnia 2018 r., sygn. akt II K (…), 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok sądu I instancji i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania; 2. zarządza zwrot skazanemu J. N. uiszczonej przez niego opłaty od kasacji w kwocie 450 zł (czterysta pięćdziesiąt). 2 UZASADNIENIE J. N. został oskarżony o to, że: 1. nocą 3 kwietnia 2018 r. w G. na ul. (…), działając publicznie i bez powodu, okazując przez to rażące lekceważenie porządku prawnego, uderzał E. K. pięścią i łokciem w twarz oraz kopnął w okolice klatki piersiowej powodując u niej w ten sposób obrażenia ciała w postaci stłuczenia nosa i klatki piersiowej po stronie lewej, złamania kości nosa bez przemieszczenia, złamania żeber VII i VIII po stronie lewej oraz pourazowych bólów głowy i klatki piersiowej, które to obrażenia naruszyły czynności dotkniętych narządów ciała na okres powyżej 7 dni, tj. o czyn z art. 157 § 1 k.k. w zw. z art. 57a § 1 k.k.; 2. nocą 3 kwietnia 2018 r. w G. na ul. (…), działając publicznie i bez powodu, okazując przez to rażące lekceważenie porządku prawnego, uderzał K.K. pięścią, przewrócił na ziemię oraz kopał po całym ciele powodując u niego w ten sposób obrażenia w postaci powierzchownych stłuczeń policzka, kciuka i palca IV ręki lewej, które to obrażenia naruszyły czynności dotkniętych narządów ciała na okres do 7 dni, tj. o czyn z art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 57a § 1 k.k.; Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 5 grudnia 2018 r.: 1. oskarżonego J. N. uznał za winnego popełnienia czynu opisanego w punkcie I wyroku i za przestępstwo to na podstawie art. 157 § 1 k.k. w zw. z art. 57a § 1 k.k. wymierzył mu karę 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności; 2. oskarżonego J. N. uznał za winnego popełnienia czynu opisanego w punkcie II wyroku i za przestępstwo to na podstawie art. 157 § 2 k.k. w zw. z art. 57a § 1 k.k. wymierzył mu karę 2 (dwóch) miesięcy pozbawienia wolności; 3. na podstawie art. 85 § 1 k.k. i art. 86 § 1 k.k. wymierzył oskarżonemu karę łączną 7 (siedmiu) miesięcy pozbawienia wolności; 4. na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonego obowiązek zadośćuczynienia za doznaną krzywdę poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonej E. K. kwoty 20 000,00 (dwudziestu tysięcy 00/100) złotych, w związku z 3 . przypisaniem czynu opisanego w punkcie I wyroku z art. 157 § 1 k.k. w zw. art. 57a § 1 k.k.; 5. na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonego obowiązek naprawienia szkody poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonej E. K. kwoty 932,84 (dziewięćset trzydzieści dwa 84/100) złotych, w związku z przypisaniem czynu opisanego w punkcie I wyroku z art. 157 § 1 k.k. w zw. art. 57a § 1 k.k.; 6. na podstawie art. 46 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonego obowiązek zadośćuczynienia za doznaną krzywdę poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego K. K. kwoty 8 000,00 (ośmiu tysięcy 00/100) złotych. 7. na podstawie art. 627 k.p.k. zasądził od oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa wydatki poniesione w sprawie oraz w oparciu o przepis art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23.06.1973r. o opłatach w sprawach karnych (t.j. Dz. U. z 1983 r. Nr 49, poz. 223 ze zmianami) kwotę 180,00 (sto osiemdziesiąt 00/100) złotych tytułem opłaty. Wyrok powyższy zaskarżył w całości oskarżony, zarzucając mu: 1. obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to art. 6 k.p.k. w zw. z art. 117 § 1 i 2 k.p.k. poprzez naruszenie prawa do obrony w następstwie przeprowadzenia rozprawy w dniu 5 grudnia 2018 r. bez prawidłowego zawiadomienia go o planowanej czynności, po której zamknięciu nastąpiło ogłoszenie wyroku, w następstwie czego nie mógł on przed Sądem złożyć wyjaśnień, zgłosić wniosków dowodowych i podjąć pojednania z pokrzywdzonymi; 2. obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to art. 4 k.p.k. w zw. z art. 5 § 2 k.p.k. w art. 7 k.p.k. poprzez dowolną oraz sprzeczną z zasadami prawidłowego rozumowania i doświadczenia życiowego ocenę materiału dowodowego i uznanie za niewiarygodne zeznań świadków innych niż pokrzywdzeni oraz wyjaśnień oskarżonego co do rzeczywistego przebiegu zdarzenia, w tym ustalenia przyczyny powstania konfliktu, a w konsekwencji rozstrzygnięcie niedających się usunąć wątpliwości wyłącznie na jego niekorzyść; 3. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, który miał wpływ na jego treść poprzez uznanie, że oskarżony umyślnie 4 spowodował obrażenia ciała u pokrzywdzonej E. K., oraz że jego zachowanie miało charakter publiczny i działał bez powodu z jednoczesnym okazywaniem rażącego lekceważenia porządku prawnego; 4. rażącą niewspółmierność orzeczonej kary łącznej 7 miesięcy pozbawienia wolności, podczas gdy w oparciu o ustalony stan faktyczny, a także mając na względzie dyrektywy sądowego wymiaru kary oraz zasadę prymatu kar wolnościowych, przy uwzględnieniu okoliczności osobistych dotyczących oskarżonego, adekwatna byłaby kara 3 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 20 godzin w stosunku miesięcznym, a w przypadku kary pozbawienia wolności nie wyższa niż 1 miesiąc oraz niesłuszne orzeczenie zadośćuczynienia i odszkodowania w tak wysokim wymiarze; 5. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku, który miał wpływ na jego treść poprzez niezasadne uznanie, że w stosunku do skarżonego nie zachodzi pozytywna prognoza kryminologiczna uzasadniająca warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności z uwagi na prowadzenie innego postępowania, pomimo że w tym postępowaniu oskarżony korzystał w dacie czynu objętego niniejszym postępowaniem z domniemania niewinności, jest osobą młodocianą oraz zdolną do refleksji co do potrzeby zmiany stylu życia, którą w pierwszej kolejności należy wychować, zwłaszcza że ma już rodzinę, dziecko, żonę, pracuje zawodowo i nie prowadzi takiego trybu życia, który mógłby stanowić oznakę demoralizacji. W oparciu o tak sformułowane zarzuty oskarżony wniósł o: - uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji; ewentualnie - zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie odmiennie co do istoty sprawy poprzez wymierzenie kary 3 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 20 godzin w stosunku miesięcznym z jednoczesnym wydatnym zmniejszeniem zadośćuczynienia i odszkodowania; 5 - zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie odmiennie co do istoty sprawy poprzez obniżenie wymiaru kary do 1 miesiąca pozbawienia wolności z jednoczesnym zastosowaniem warunkowego zawieszenia wykonania kary na okres próby 2 lat oraz wydatnym zmniejszeniem zadośćuczynienia i odszkodowania. Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 13 stycznia 2020 r. utrzymał zaskarżony wyrok w mocy, obciążając oskarżonego kosztami postępowania odwoławczego. Od powyższego wyroku kasację wniósł obrońca skazanego, zaskarżając go w całości na jego korzyść, zarzucając: 1. rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 4 k.p.k. w zw. z art. 5 § 2 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. poprzez brak należytego rozpoznania przez Sąd Okręgowy wniosków i zarzutów sformułowanych w apelacji oraz bezkrytyczne zaaprobowanie i przyjęcie za własną dokonanej przez Sąd Rejonowy dowolnej oraz sprzecznej z zasadami prawidłowego rozumowania i doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego w zakresie dowodu z wyjaśnień oskarżonego, zeznań świadków N. B., R. R., A. W., Ł.G. oraz nagrania z monitoringu, skutkującą przyjęciem, że oskarżony działając bez powodu, okazując przez to rażące lekceważenie porządku prawnego, uderzał E. K. pięścią i łokciem w twarz oraz kopał w okolice klatki piersiowej i uderzał K. K. pięścią, przewrócił go oraz kopał po całym ciele, podczas gdy z powyższych dowodów wynika, że oskarżony został wyraźnie sprowokowany przez agresywne zachowanie K. K., z którym doszło jedynie do szarpaniny, zaś E. K. uderzył wyłącznie przypadkiem próbując uderzyć K. K., a w konsekwencji rozstrzygnięcie niedających się usunąć wątpliwości wyłącznie na niekorzyść oskarżonego; 2. rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 6 k.p.k. w zw. z art. 117 § 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k. poprzez brak należytego rozpoznania przez Sąd Okręgowy wniosków i zarzutów sformułowanych w apelacji co do przeprowadzenia rozprawy przed Sądem 6 Rejonowym w dniu 5 grudnia 2018 r. bez prawidłowego zawiadomienia oskarżonego o planowej czynności, bezpośrednio po której nastąpiło ogłoszenie wyroku, w wyniku czego oskarżony został pozbawiony możliwości zgłoszenia wniosków dowodowych i złożenia wyjaśnień przed Sądem, uczestnictwa w postępowaniu dowodowym, w tym realizowanego poprzez zadawanie pytań przesłuchiwanym świadkom oraz inicjowanie bezpośredniego przesłuchania świadków przed sądem, a w konsekwencji naruszenie prawa oskarżonego do obrony, którą mógł doprowadzić do wykazania okoliczności istotnych z punktu widzenia kwalifikacji prawnej oraz winy, a nadto utrzymanie w mocy wyroku Sądu Rejonowego, który jest rażąco niesprawiedliwy; 3. rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k. w zw. z art. 452 § 2 i 3 k.p.k. poprzez bezzasadne oddalenie przez Sąd Okręgowy na rozprawie odwoławczej 13 stycznia 2020 r. wniosków dowodowych zgłoszonych przez obrońcę oskarżonego o przesłuchanie świadków, w sytuacji gdy realizacja wniosku miała szanse umniejszyć negatywne skutki pogwałcenia prawa oskarżonego do obrony w toku postępowania przed Sądem Rejonowym i pozwolić na wyjaśnienie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, w tym zachowania oskarżonego i pokrzywdzonych, przebiegu zdarzenia, nie zmierzała do przewlekłości postępowania, zwłaszcza, że wniosek dotyczył przesłuchania świadków wskazanych w akcie oskarżenia do bezpośredniego przesłuchania przed sądem, tym bardziej, że przeprowadzenie przez Sąd Odwoławczy postępowania dowodowego w tym zakresie było dopuszczalne i pożądane ze względu na możliwość wykazania czy czyn zabroniony w kształcie przyjętym przez Sąd Rejonowy został rzeczywiście popełniony; 4. rażące naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a to art. 182 § 3 k.p.k. poprzez dokonanie ustaleń faktycznych w oparciu o zeznania świadka R. R. (obecnie N.) złożone w postępowaniu przygotowawczym, która w dacie procedowania przez Sąd Rejonowy była konkubiną oskarżonego, a w dacie procedowania przez Sąd Okręgowy żoną oskarżonego, co gwarantowało jej prawo do odmowy składania zeznań po udzieleniu stosownego pouczenia, którego na etapie postępowania 7 przygotowawczego nie otrzymała, przy jednoczesnym braku wyjaśnienia przez Sąd Okręgowy, a wcześniej Sąd Rejonowy czy świadek chce zeznawać. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o: - uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w S. w całości i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w G. w całości i przekazanie sprawy oskarżonego do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji; ewentualnie - uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w S. w całości i przekazanie sprawy oskarżonego do ponownego rozpoznania Sądowi II instancji. Prokurator w odpowiedzi na kasację wniósł o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej, zaś na rozprawie kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i utrzymanego nim wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja obrońcy jest zasadna w zakresie zarzutów rażącej obrazy art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 6 k.p.k. w zw. z art. 117 § 1 i 2 k.p.k. oraz art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k. w zw. z art. 452 § 2 i 3 k.p.k. Zgodzić się należy z zarzutem obrońcy, iż Sąd odwoławczy dokonał nierzetelnej kontroli instancyjnej podniesionego w apelacji oskarżonego zarzutu obrazy art. 6 k.p.k. w zw. z art. 117 § 1 i 2 k.p.k., polegającej na przeprowadzeniu przez Sąd I instancji rozprawy i wydaniu wyroku pod nieobecność oskarżonego, który nie był powiadomiony o jej terminie. Z akt sprawy wynika bowiem – jak trafnie podnosi skarżący – iż zawiadomienie o terminie rozprawy zostało przesłane na błędny adres i z tego względu nie zostało odebrane przez oskarżonego, który wyrażał wolę uczestnictwa w niej. Sąd odwoławczy dostrzegł wprawdzie uchybienie Sądu I instancji, jednakże błędnie uznał, iż nie mogło ono mieć wpływu na treść wyroku. Z argumentacji oskarżonego zawartej w uzasadnieniu apelacji wynika, iż brak zawiadomienia o rozprawie uniemożliwił mu aktywny w niej udział, polegający na złożeniu wyjaśnień, przedstawieniu wniosków dowodowych, zadawaniu pytań 8 świadkom, czy też podjęciu próby pojednania się z pokrzywdzonymi. W ocenie oskarżonego jego nieobecność na rozprawie spowodowała „że ocena zdarzenia, jak została wyrażona w uzasadnieniu stała się jednostronna”. Sąd a quo dokonując oceny dowodów i ustaleń faktycznych w sprawie pominął bądź nie docenił szeregu okoliczności dla niego korzystnych, co skutkowało błędnym ustaleniem braku po jego stronie dodatniej prognozy społecznej i wymiarem bezwzględnej kary pozbawienia wolości oraz ustaleniem nieodpowiednich kwot zadośćuczynienia i odszkodowania. W świetle przytoczonej racjonalnej argumentacji za błędne uznać należy stanowisko wyrażone przez Sąd ad quem, iż oskarżony nie wykazał, że jego udział w rozprawie mógłby doprowadzić do wydania orzeczenia o odmiennej treści, w szczególności w zakresie rozstrzygnięcia o karze. Niezależnie od powyższego należy podkreślić, iż art. 391 § 1 k.p.k. w sposób jednoznaczny gwarantuje oskarżonemu prawo do udziału w rozprawie, które to uprawnienie jest filarem zasady prawa do obrony wyrażonej w art. 6 k.p.k. i art. 42 ust. 2 Konstytucji RP. Zapewnienie realizacji tego prawa przez oskarżonego jest warunkiem sine qua non rzetelnego procesu sądowego wyrażonego w art. 6 ust. 3 lit. d Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, który chroni zasadę, zgodnie z którą przed skazaniem oskarżonego wszystkie dowody przeciwko niemu muszą zasadniczo zostać przedstawione w jego obecności na jawnej rozprawie z uwzględnieniem zasady kontradyktoryjności. Wyjątki od tejże zasady są możliwe, lecz nie mogą naruszać prawa do obrony, które – co do zasady – wymaga, by oskarżony miał odpowiednią i właściwą możliwość zakwestionowania zeznań i przesłuchania świadka zeznającego przeciwko niemu, czy to w chwili składania przez świadka swych zeznań, czy też na późniejszym etapie postępowania (wyrok ETPC z 17.04.2012 r., 43609/07, FĄFROWICZ v. POLSKA, LEX nr 1147991). Przeprowadzając postępowanie dowodowe pod nieobecność oskarżonego, który nie był prawidłowo zawiadomiony o jej terminie, Sąd I instancji rażąco naruszył powołane przepisy, a także art. 117 § 1 i 2 k.p.k., które to uchybienie w następstwie kontroli instancyjnej winno skutkować uchyleniem wyroku i przekazaniem sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania. Uznając 9 stwierdzone rażące i istotne uchybienie Sądu a quo za niemające wpływu na treść wyroku, sąd odwoławczy rażąco naruszył treść art. 433 § 2 k.p.k. Trafnie podnosi też autor kasacji, iż uchybienie Sądu I instancji mogło być konwalidowane w postępowaniu odwoławczym poprzez ponowne przeprowadzenie dowodów zawnioskowanych przez obrońcę w obecności oskarżonego, który stawił się na rozprawę. W następstwie oddalenia złożonych wniosków dowodowych nastąpiło przeniesienie uchybień Sądu I instancji do postępowania odwoławczego. Ponadto, Sąd odwoławczy oddalając wnioski obrońcy zmierzające do zapewnienia oskarżonemu realizacji przysługujących mu uprawnień i zapewnienia podstawowych standardów rzetelnego procesu, rażąco naruszył art. 170 § 1 pkt 5 k.p.k., uznając je za zmierzające w sposób oczywisty do przedłużenia postępowania. Mając na względzie fakt, iż zarówno w postępowaniu przed Sądem I instancji, jak i na rozprawie odwoławczej doszło do rażącego naruszenia przysługującego oskarżonemu prawa do obrony oraz rażącego naruszenia podstawowych standardów rzetelnego procesu sądowego, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w G. i sprawę przekazał temu sądowi do ponownego rozpoznania. Z uwagi na treść rozstrzygnięcia, przedwczesne są pozostałe zarzuty podniesione w kasacji przez obrońcę.