V KKN 377/01

POSTANOWIENIE Z DNIA 9 SIERPNIA 2002 R. V KKN 377/01 W przepisie art. 259 § 4 k.p.k. wskazano sytuacje, gdy tymczasowe aresztowanie jest możliwe nawet wówczas, gdy stosowanie tego środka w ogóle nie powinno nastąpić z uwagi na przewidywany rozmiar wymierzonej wobec oskarżonego w przyszłości kary, jak też ze względu na samo usta-wowe zagrożenie przestępstwa karą nieprzekraczającą roku pozbawienia wolności. Ukrywanie się oskarżonego przed wymiarem sprawiedliwości lub uporczywe niestawianie się na wezwania, w wypadku pozostawania pod zarzutem przestępstwa zagrożonego surową odpowiedzialnością karną, tym bardziej więc pociąga za sobą stwierdzenie, iż niesłuszne – z punktu widzenia prawomocnego rozstrzygnięcia uniewinniającego – tymczasowe aresztowanie, z reguły traci atrybut niewątpliwej niesłuszności, z tych sa-mych powodów, które legły u podstaw unormowania art. 259 § 4 k.p.k. Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki. Sędziowie SN: D. Rysińska (sprawozdawca), Z. Stefaniak. Prokurator Prokuratury Krajowej: W. Smardzewski. Sąd najwyższy w sprawie Macieja B. o odszkodowanie i zadośćuczy-nienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie, po rozpozna-niu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 9 sierpnia 2002 r. kasacji, wniesio-nej przez pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w P. z dnia 31 maja 2001 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w S. z dnia 22 lutego 2001 r. o d d a l i ł kasację, a kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego ob-ciążył Macieja B. 2 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 31 maja 2001r. Sąd Apelacyjny w P., po rozpozna-niu apelacji, wniesionej przez pełnomocnika Macieja B., utrzymał w mocy wyrok Sądu Okręgowego w S. z dnia 22 lutego 2001r., którym to wyrokiem Sąd ten oddalił wniosek Macieja B. o zasądzenie odszkodowania i za-dośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie, sto-sowane wobec niego w okresie od 23 marca 1994 r. do 6 maja 1994r. i od 4 lipca 1994r. do 23 czerwca 1995r. w sprawie o przestępstwa kwalifiko-wane z art. 168 § 1 d. k.k. (w zbiegu z innymi przepisami) oraz z art. 142 ust. 1 ustawy o Policji, w której prawomocnym orzeczeniem Sądu Rejono-wego w Szczecinie wnioskodawca został uniewinniony. Od p wyroku Sądu Apelacyjnego pełnomocnik wnioskodawcy złożył kasację, w której postawił zarzuty: 1) rażącego naruszenia prawa materialnego, a w szczególności: - art. 552 § 4 k.p.k. przez błędną wykładnię tego przepisu, - art. 41 ust. 5 Konstytucji RP i art. 5 ust. 5 w zw. z art. 6 ust. 2 Euro-pejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności – przez pominięcie tych przepisów, 2) rażącego naruszenia prawa procesowego, w szczególności: - art. 457 § 2 k.p.k. – przez nieodpowiadające wymogom tego prze-pisu uzasadnienie zaskarżonego wyroku. Wskazując na te zarzuty, skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Okręgowego w S. i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instan-cji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie zasługuje na uwzględnienie. 3 I. Za nietrafny uznać należało postawiony w skardze zarzut obrazy art. 457 § 2 k.p.k. w odniesieniu do pisemnego uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego. Skarżący nie wykazał bowiem, aby drobne uchybienie opisywanych motywów, polegające na użyciu mało kategorycz-nego, w istocie niefortunnego sformułowania, odnoszącego się do ustalo-nych w sprawie powodów zastosowania wobec Macieja B. tymczasowego aresztowania, miało charakter rażącego naruszenia prawa ,i to takiego, które mogło mieć wpływ na treść zaskarżonego wyroku, jak o tym mowa w art. 523 § 1 k.p.k. W kontekście całego, będącego przedmiotem rozważań, wywodu sądu odwoławczego nie ulega wątpliwości, iż sąd ten podzielił w całości zaskarżone apelacją stanowisko sądu pierwszej instancji, który ja-sno i precyzyjnie – przytaczając kolejne fakty z postępowania przygoto-wawczego i oceniając zachowanie oskarżonego – wykazał, iż tymczasowe aresztowanie wnioskodawcy nastąpiło dlatego, że utrudniał on prowadzone postępowanie karne. Podkreślono przy tym trafnie, iż uprzednie stosowanie wobec niego łagodniejszego środka zapobiegawczego w postaci dozoru policyjnego nie przyniosło rezultatu. Oskarżony całkowicie zlekceważył na-łożone tym środkiem obowiązki, co m.in. uniemożliwiło jego przymusowe doprowadzenie na wyznaczony w dniu 10 marca 1994 r. termin przesłu-chania, gdy się nań nie stawił. Oskarżony zignorował też wezwanie na dzień 26 stycznia 1994 r., a na pozostałe terminy wyznaczonych czynności procesowych spóźniał się w znaczący sposób. Niezależnie od tego, dnia 16 marca 1994 r. oddalił się z budynku Prokuratury w trakcie wykonywania decyzji o tymczasowym aresztowaniu, aby następnego dnia telelefonicznie poinformować prokuratora, że przebywa w P. (poza miejscem swego za-mieszkania). Przedstawione fakty prawidłowo więc zostały ocenione jako utrudnianie przez wnioskodawcę postępowania karnego przez niestawianie się na wezwania, ocena zaś uporczywości tej postawy wynikała zarówno z zestawienia wykazanych zdarzeń, jak i z faktu, że wcześniej zastosowany 4 wobec wnioskodawcy środek zapobiegający utrudnianiu postępowania karnego okazał się całkowicie nieskuteczny. O trafności dokonanej w ni-niejszej sprawie oceny postawy wnioskodawcy w prowadzonym przeciw niemu postępowaniu karnym, świadczy zresztą dobitnie treść złożonych wówczas przez niego wyjaśnień, kiedy to oświadczył, iż nie wykonuje wyni-kających z dozoru obowiązków, gdyż kwestionuje zasadność tego środka, natomiast „nie chciało mu się składać zażalenia”. Co do niestawiania się oraz spóźnień stwierdził natomiast m.in., iż nie miał możliwości wcześniej-szego powiadamiania o niemożności niestawiennictwa lub zdążenia na czas (z telefonu sąsiadów „nie miał obowiązku korzystać”); tłumacząc zaś niestawiennictwo doznaną kontuzją, nie dysponował świadectwem lekar-skim, oświadczając, iż leczy się sam. W tym świetle dobrowolne zgłoszenie się oskarżonego do organów ścigania w późniejszym czasie, po ogłoszeniu jego poszukiwania listem gończym (gdy oddalił się z Prokuratury), nie mo-gło zmienić przekonania w przedmiocie prognozy co do jego postawy. Zauważyć trzeba, iż za podstawę zastosowania wobec Macieja B. tymczasowego aresztowania przyjmowano każdorazowo przepis art. 217 § 1 pkt 2 k.p.k. z 1969 r. w brzmieniu wówczas obowiązującym, powołując się na nieskuteczność dozoru policyjnego, utrudnianie przez oskarżonego postępowania karnego i uzasadnione tym obawy, że w dalszym ciągu bę-dzie to postępowanie utrudniał. Ocena ta, jako prawidłowa, została w ni-niejszym postępowaniu zaakceptowana. W tym więc kontekście kwestio-nowane kasacją stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, iż wydaje się, że opisy-wane wyżej zachowanie oskarżonego, które było powodem zmiany dozoru policyjnego na tymczasowe aresztowanie, pozostaje bez wpływu na ocenę treści tej decyzji, a co za tym idzie, na ostatecznie przyjęte w sprawie ni-niejszej ustalenie dotyczące powodów tymczasowego aresztowania wnio-skodawcy, będące podstawą zaskarżonego rozstrzygnięcia. 5 II. Zarzut kasacji, w którym podniesiono błędną wykładnię przepisu art. 552 § 4 k.p.k., okazał się całkowicie chybiony. W sprawie za bezsporne uznano, iż Skarb Państwa odpowiada za niewątpliwie niesłuszne tymcza-sowe aresztowanie nie na zasadzie winy, lecz na zasadzie ryzyka, wobec czego prawomocne rozstrzygnięcie uniewinniające przemawia za uzna-niem w zasadzie każdego tymczasowego aresztowania oskarżonego (po-dejrzanego) za niewątpliwie niesłuszne. Podkreślono jednak przy tym, że z faktu, iż tymczasowe aresztowanie ma być nie tylko niesłusze, ale – w myśl przepisu art. 552 § 4 k.p.k. – niewątpliwie niesłuszne, wynika element ocenny, który odnosić należy do całokształtu ustalonych w sprawie okolicz-ności, w świetle których aresztowanie nie powinno było nastąpić. Na tej podstawie wywiedziono, iż Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności m.in. za takie tymczasowe aresztowanie oskarżonego (podejrzanego), któ-re wynikało z faktu uporczywego utrudniania przezeń postępowania karne-go, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Stanowiska tego skarżący nie był w stanie skutecznie zakwestiono-wać za pomocą prezentowanych w kasacji argumentów, które sprowadzają się do stwierdzenia, iż uwolnienie (i to jedynie częściowe) Skarbu Państwa od opartej na ryzyku odpowiedzialności, następuje wyłącznie na podstawie przesłanek określonych w art. 553 k.p.k., a ponadto, iż „kiedy przy stoso-waniu tymczasowego aresztowania sąd nie dopuścił się obrazy prawa pro-cesowego (przepisów rozdziału 28) i nie zachodzą przesłanki egsoneracyj-ne z art. 553 k.p.k.”, każde orzeczenie uniewinniające pociąga za sobą stwierdzenie o niewątpliwej niesłuszności tymczasowego aresztowania. Nietrafność przytoczonych poglądów wynika wprost z uchwały Sądu Naj-wyższego z dnia 15 września 1999 r., I KZP 27/99 (OSNKW 1999, z.11-12, poz. 72), na którą autor kasacji się powołuje, a której wywód należało w pełni zaakceptować. Rzecz zaś w tym, iż skarżący traktuje ten wywód wy- 6 biórczo, przytaczając, i to nieprecyzyjnie, jedynie te jego fragmenty, które w jego mniemaniu wspierać mają zarzut kasacji. Na wstępie zatem, wbrew przytoczonemu stanowisku skarżącego, zauważyć należało, iż tymczasowe aresztowanie, które nastąpiło z obrazą przepisów rozdziału 28 k.p.k. zawsze, a zatem niezależnie od wyniku pro-wadzonego przeciw oskarżonemu postępowania, traktuje się za niewątpli-wie niesłuszne. Natomiast, gdy zastosowanie tego środka nastąpiło w zgo-dzie z cytowanymi przepisami, „ocena niewątpliwej niesłuszności tymcza-sowego aresztowania – w myśl cytowanej uchwały – wymaga uwzględnie-nia, przede wszystkim, ostatecznego rozstrzygnięcia w sprawie w przed-miocie odpowiedzialności karnej osoby, która w tym trybie była pozbawiona wolności, a także całokształtu okoliczności ustalonych do chwili wydawania orzeczenia przez sąd rozpatrujący wniosek o odszkodowanie z tego tytułu”. Wynika, z tego, iż w wypadku, gdy zapadło orzeczenie uniewinniające, któ-rego treść świadczy o nieprawdziwości okoliczności, na jakich uprzednio oparto decyzję o tymczasowym aresztowaniu, stosowanie tego środka trak-tować należy jako niewątpliwie niesłuszne co do zasady. Jednakże zasada ta doznaje wyjątków, w wypadku których zaistnienia, odpowiadający w myśl reguł ryzyka Skarb Państwa nie ponosi odpowiedzialności za tymcza-sowe aresztowanie (lub jego odpowiedzialność jest ograniczona) – nawet w wypadku późniejszego wydania rozstrzygnięcia o uwolnieniu oskarżone-go od odpowiedzialności karnej. Wyjątki te szczegółowo zostały omówione w przytaczanej uchwale, przy czym skarżący „wybrał” jedynie ten, który wyraźnie został wskazany w przepisie art. 553 k.p.k.. Natomiast uzasad-nienie omawianego orzeczenia jasno wskazuje, że z unormowania art. 552 § 4 k.p.k. wynika, iż „ryzyko Skarbu Państwa (...) kształtowane jest przede wszystkim przez kryterium słuszności (przesłanka słuszności). Jeżeli tym-czasowe aresztowanie było słuszne, to samo powstanie szkody nie stanowi podstawy odpowiedzialności Skarbu Państwa. Tak samo będzie w wypad- 7 ku niesłuszności. Tylko bowiem niewątpliwa niesłuszność stanowić może podstawę roszczenia odszkodowawczego”. Należy szczególnie dobitnie podkreślić, że odróżnia to tę regulację od przepisu art. 552 § 1 k.p.k., nor-mującego odszkodowanie za (każde) niesłuszne skazanie. Gdyby zatem w zamyśle ustawodawcy leżało obciążenie Skarbu Państwa ryzykiem za każ-de tymczasowe aresztowanie, którego niesłuszność wynikałaby z później-szego uwolnienia oskarżonego od odpowiedzialności karnej, to dałby temu stosowny wyraz w zapisie ustawy, czego nie uczynił, odwołując się do po-jęcia niewątpliwej niesłuszności stosowania tego środka. Omawiając przesłankę słuszności, Sąd Najwyższy zwrócił m.in. uwagę, że „w wypadku stosowania aresztowania na podstawie art. 259 § 4 k.p.k., gdy oskarżony (podejrzany) ukrywał się lub uporczywie nie stawiał się na wezwania, nie można przyjąć niewątpliwej niesłuszności tymczaso-wego aresztowania, gdyż wówczas nie mamy do czynienia z obrazą prze-pisów rozdziału 28 k.p.k.. Jest to bowiem sytuacja, gdy organ państwa (sąd), w sposób jedynie skuteczny, przez zastosowanie tymczasowego aresztowania, realizował swój ustawowy obowiązek (art. 2 k.p.k.), a oskar-żony (podejrzany) o popełnienie przestępstwa, będąc do tego zobowiązany ustawowo (art. 75 § 1 k.p.k.), nie stawiał się na wezwania sądu. Kolizja dwóch dóbr (skutecznego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i wol-ności oskarżonego) rozstrzygnięta została właśnie w unormowaniu art. 259 § 4 k.p.k. Takie tymczasowe aresztowanie nie tylko nie jest niewątpliwie niesłuszne, czy niesłuszne, lecz uznać je trzeba za po prostu słuszne, jako zgodne z prawem”. W tym kontekście zauważyć należy, iż w przepisie art. 259 § 4 k.p.k. wskazano sytuacje, gdy tymczasowe aresztowanie jest możliwe nawet wówczas, gdy stosowanie tego środka w ogóle nie powinno nastąpić z uwagi na przewidywany rozmiar wymierzonej wobec oskarżonego w przy-szłości kary, jak też ze względu na samo ustawowe zagrożenie przestęp- 8 stwa karą nieprzekraczającą roku pozbawienia wolności. Ukrywanie się oskarżonego przed wymiarem sprawiedliwości lub uporczywe niestawianie się na wezwania, w wypadku pozostawania pod zarzutem przestępstwa zagrożonego surową odpowiedzialnością karną, tym bardziej więc pociąga za sobą stwierdzenie, iż niesłuszne – z punktu widzenia prawomocnego rozstrzygnięcia uniewinniającego – tymczasowe aresztowanie, z reguły tra-ci atrybut niewątpliwej niesłuszności, z tych samych powodów, które legły u podstaw unormowania art. 259 § 4 k.p.k. Nie sposób bowiem zaaprobować poglądu przeciwnego, który prowadziłby do stwierdzenia, że organy proce-sowe są bezradne wobec ukrywania się lub uporczywego utrudniania przez oskarżonego postępowania, uniemożliwiającego rozstrzygnięcie sprawy, w tym wydanie orzeczenia uniewinniającego oskarżonego. W rezultacie do-szłoby przecież do swoistego paradoksu, że ukrywanie się oskarżonego lub uporczywe utrudnianie przezeń postępowania stanowi przeszkodę do uwolnienia go od odpowiedzialności karnej. Patrząc z tej perspektywy, za-stosowanie tymczasowego aresztowania w sytuacji, gdy następnie oskar-żonemu wymierzono karę pozbawienia wolności w niższym rozmiarze, niż okres odbytego tymczasowego aresztowania lub wręcz karę o charakterze wolnościowym, nie różni się – z punktu widzenia zasad słuszności – od za-stosowania aresztowania wówczas, gdy oskarżony został następnie unie-winniony. W każdej z tych sytuacji trudno bowiem uznać, iż tymczasowe aresztowanie było dolegliwością, której oskarżony niewątpliwie nie powi-nien był ponieść, skoro – bez zastosowania tymczasowego aresztowania, spowodowanego ukrywaniem się lub uporczywym utrudnianiem przezeń postępowania karnego – sąd nie miał innej możliwości rozstrzygnięcia sprawy. Nie ma zatem żadnych racjonalnych podstaw do twierdzenia, że ryzyko Skarbu Państwa z tytułu odpowiedzialności za szkodę wynikłą z po-zbawienia wolności związanego z tymczasowym aresztowaniem, zostało ograniczone o wypadki, gdy następnie orzeczono wobec oskarżonego, na 9 przykład karę o charakterze wolnościowym, a ograniczeń tych nie doznaje, gdy – przy zaistnieniu tych samych przyczyn aresztowania – został on na-stępnie uniewinniony. Z tego punktu widzenia, wynikające z uniewinniają-cego rozstrzygnięcia, ostateczne ustalenie o nietrafnym przyjęciu podsta-wowej przesłanki zastosowanego aresztowania, związanej z oceną wyso-kiego stopnia prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa, traci pierw-szoplanowy charakter, jeżeli ustalenia tego i tak – z opisywanych przyczyn – nie można było dokonać. Nie zmienia to faktu, iż kwestię niewątpliwej niesłuszności areszto-wania rozważać należy w każdej sytuacji – a więc również w wypadku za-stosowania tego środka w związku z ukrywaniem się lub uporczywym utrudnianiem przez oskarżonego postępowania karnego – na tle konkret-nych okoliczności każdej sprawy. Jakkolwiek zatem z reguły, także w razie uniewinnienia oskarżonego, wymienione przyczyny sprzeciwiać się będą uznaniu tymczasowego aresztowania za niewątpliwie niesłuszne, to podle-gające indywidualnej ocenie konkretne okoliczności, odnoszące się m.in. do osoby oskarżonego, do jego ówczesnej, szczególnej sytuacji, czy też do szczególnego przebiegu danego postępowania karnego, mogą decydować o odmiennej – w myśl zasad słuszności – ocenie. Na koniec, w ślad za wywodem powoływanej wcześniej uchwały Są-du Najwyższego, powtórzyć należy, iż omawiane uregulowanie pozostaje w zgodzie z art. 41 ust. 5 Konstytucji RP oraz art. 5 ust. 5 Europejskiej Kon-wencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, tym bardziej, że przepisy rozdziału 28 k.p.k., dotyczące zasad stosowania tymczasowe-go aresztowania, nie pozostają w sprzeczności z art. 5 ust. 1 Konwencji, przewidując nawet surowsze reguły stosowania tego środka zapobiegaw-czego. W świetle przytoczonych rozważań stwierdzić należy, iż Sąd Apela-cyjny, dokonawszy trafnej interpretacji przepisu art. 552 § 4 k.p.k., prawi- 10 dłowo odniósł ją do ustalonych w sprawie okoliczności, konkludując, iż brak jest podstaw do stwierdzenia niewątpliwej niesłuszności tymczasowego aresztowania Macieja B., skoro zastosowanie wobec niego tego środka wywołało jego własne, niczym nieusprawiedliwione zachowanie, polegają-ce na uporczywym utrudnianiu postępowania karnego, czego – będący wówczas policjantem – oskarżony był w pełni świadomy. Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w postano-wieniu.