V KKN 504/00

WYROK Z DNIA 5 STYCZNIA 2001 R. V KKN 504/00 Przeszkoda procesowa sformułowana w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., w postaci rei iudicatae zachodzi wówczas, gdy uprzednio zakończone zosta-ło prawomocnie postępowanie co do tego samego czynu tej samej osoby. Jeśli więc występuje tożsamość czynu przypisanego tej samej osobie w różnych postępowaniach, z których pierwsze zostało prawomocnie zakoń-czone, wyrok wydany w drugiej sprawie podlega uznaniu za nieważny zgodnie z dyspozycją art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k. Dotyczy to sytuacji, gdy przedmiot postępowania w pierwszej z owych spraw pokrywa się z przedmiotem postępowania w sprawie następnej, a także gdy przedmiot postępowania prawomocnie zakończonego obejmuje w całości przedmiot postępowania w sprawie następnej i wykracza poza ten przedmiot. Przewodniczący: sędzia SN W. Kozielewicz. Sędziowie SN: P. Hofmański, F. Tarnowski (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: J. Gemra. Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2001 r., sprawy Marka C., skazanego z art. 209 § 1 k.k., z powodu kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanego od wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 31 maja 2000 r. u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w P. do ponownego rozpoznania. 2 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 21 października 1999 r. Ma-rek C. został uznany za winnego tego, że w okresie od lipca 1998 r. do ma-ja 1999 r. w S. uporczywie uchylał się od ciążącego na nim obowiązku ali-mentacyjnego na rzecz małoletnich synów Przemysława i Marcina C., czym naraził ich na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb ży-ciowych i za to, na podstawie art. 209 § 1 k.k. skazany na karę 8 miesięcy pozbawienia wolności; na mocy art. 69 § 1 i art. 70 § 1 pkt 1 k.k. wykona-nie orzeczonej kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszono na okres trzech lat tytułem próby; na podstawie art. 72 § 1 pkt 3 i § 2 k.k. Sąd zobowiązał oskarżonego do bieżącego łożenia na utrzymanie małoletnich dzieci i do naprawienia szkody w całości w terminie dwóch miesięcy od uprawomocnienia się wyroku. Wyrok ten nie został zaskarżony i uprawomocnił się bez postępowa-nia odwoławczego. Następnie Marek C. został oskarżony o to, że w okresie od lipca 1998 r. do stycznia 2000 r. w S. uporczywie uchylał się od wykonywania ciążącego na nim z mocy ustawy i orzeczenia sądowego obowiązku opieki przez niełożenie na utrzymanie swych nieletnich synów Przemysława i Marcina C., przez co naraził ich na niemożność zaspokojenia potrzeb ży-ciowych, to jest o czyn z art. 209 § 1 k.k. Sąd Rejonowy w P. wyrokiem z dnia 31 maja 2000 r. Marka C. uznał za winnego popełnienia zarzucanego mu czynu z tą zmianą, że przyjął, iż okres niealimentacji trwał od lipca 1998 r. do maja 2000 r. za wyjątkiem października, listopada i grudnia 1999 r. i za to, na podstawie art. 209 § 1 k.k. skazał na karę roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności; na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. i art. 70 § 1 pkt 1 k.k. wykonanie orzeczonej kary po- 3 zbawienia wolności warunkowo zawiesił na okres trzech lat; na mocy art. 72 § 1 pkt 3 k.k. zobowiązał oskarżonego do wykonywania ciążącego na nim obowiązku łożenia przez zapłatę renty alimentacyjnej na rzecz Prze-mysława i Marcina C. w wysokości orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowe-go w P.; na podstawie art. 72 § 2 k.k. zobowiązał oskarżonego do napra-wienia szkody przez zapłatę na rzecz ZUS Fundusz Alimentacyjny kwoty 2000 zł w okresie próby; na mocy art. 73 § 1 k.k. oddał oskarżonego pod dozór kuratora sądowego. Wyrok powyższy nie został zaskarżony i uprawomocnił się bez po-stępowania odwoławczego. Od tego wyroku kasację złożył Prokurator Generalny, który zarzucił rażące naruszenie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., polegające na skazaniu oskar-żonego za uchylanie się od alimentowania synów Przemysława i Marcina w okresie od lipca 1998 r. do września 1999 r. i od stycznia do maja 2000 r., pomimo że uprzednio wyrokiem tego Sądu z dnia 21 października 1999 r. został on prawomocnie skazany za taki sam czyn – popełniony w okresie od lipca 1998 r. do maja 1999 r. i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w P. do ponownego rozpozna-nia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja jest słuszna co do zasady, bowiem zaskarżony wyrok jest istotnie nieprawidłowy i winien być uchylony. Nie można jednak podzielić poglądu, iż Sąd pierwszej instancji przy wydaniu tego wyroku rażąco naru-szył przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., na co powołuje się Autor kasacji w podniesionym zarzucie, wnosząc jednocześnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W konsekwencji eksponuje zarzut występowania przeszkody prawnej w postaci rei iudicatae, podczas gdy orzekanie wbrew tej przeszkodzie jest powodem nieważności orzeczenia – stosownie do treści art. 101 § 1 pkt 3 4 k.p.k. – jeśli dotyczy dwóch różnych spraw, względnie umorzenia postępo-wania gdy omawiana sytuacja miałaby miejsce w tej samej sprawie. Wniosek kasacyjny – o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekaza-nie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, w konfronta-cji z treścią zarzutu obrazy art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., zawiera więc oczywistą antynomię. Pomimo tej nieprawidłowości Sąd Najwyższy orzekając w granicach kasacji był władny ją uwzględnić, jakkolwiek uchylenie wyroku Sądu Rejo-nowego w P. z dnia 31 maja 2000 r., nastąpiło z powodu stwierdzenia ra-żących naruszeń innych przepisów procesowych aniżeli art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Otóż z porównania okresów niealimentacji przyjętych w wyroku z dnia 21 października 1999 r. oraz w wyroku z dnia 31 maja 2000 r., wynika, że okres niealimentacji przypisany Markowi C. w drugim z wyroków w ca-łości „pochłonął” ów okres z wyroku wcześniejszego, to jest od lipca 1998 r. do maja 1999 r., a nadto objął dalsze dziewięć miesięcy, w ciągu których skazany uchylał się nadal od świadczeń alimentacyjnych. Oba wymienione wyroki zapadły w Sądzie Rejonowym w P., w tym samym wydziale, po upływie zaledwie siedmiu miesięcy, a zatem gdyby przy rozpoznaniu późniejszej sprawy Sąd ten wykazał więcej staranności, ustrzegłby się powtórzenia w czynie przypisanym okresu niealimentacji, za który Marek C. był już prawomocnie skazany. W rezultacie wyrok z dnia 31 maja 2000 r. zapadł z rażącą obrazą przepisów procesowych, a w szczególności: - art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k., który wymaga „dokładnego określenia przypi-sanego czynu”; - art. 366 § 1 k.p.k., który nakłada na przewodniczącego obowiązek ba-czenia, aby zostały wyjaśnione wszystkie istotne okoliczności sprawy, a także 5 - art. 367 § 1 k.p.k. w zw. z art. 16 k.p.k. wobec uniemożliwienia stronom wypowiedzenia się na temat rozszerzenia w wyroku okresu niealimen-tacji wykraczającego poza akt oskarżenia, to jest od stycznia do maja 2000 r. Natomiast przeszkoda procesowa sformułowana w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. w postaci rei iudicatae zachodzi wówczas, gdy uprzednio zakończo-ne zostało prawomocnie postępowanie co do tego samego czynu tej samej osoby. Jeśli więc występuje tożsamość czynu przypisanego tej samej oso-bie w różnych postępowaniach, z których pierwsze zostało prawomocnie zakończone, wyrok wydany w drugiej sprawie podlega uznaniu za nieważ-ny zgodnie z dyspozycją art. 101 § 1 pkt 3 k.p.k. Dotyczy to sytuacji, gdy przedmiot postępowania w pierwszej z owych spraw pokrywa się z przedmiotem postępowania w sprawie następnej, a także gdy przedmiot postępowania prawomocnie zakończonego obejmuje w całości przedmiot postępowania w sprawie następnej i wykracza poza ten przedmiot. Inaczej ocenić należy sytuację, gdy przedmioty postępowania pokry-wają się li tylko częściowo, względnie przedmiot postępowania w później-szej sprawie „pochłania” ów przedmiot w sprawie, która została już prawo-mocnie zakończona, a nadto obejmuje dalszy okres. Odnosząc tę sytuację do przestępstwa niealimentacji nie sposób pominąć w rozważaniach jed-nego z istotnych aspektów, a mianowicie faktu, iż należy ono do kategorii „przestępstw zbiorowych”, będących typami zasadniczymi, które charakte-ryzują się tym, że ich elementy składowe, same w sobie nie stanowią prze-stępstw, lecz dopiero pewna liczebność zachowań sprawczych wywołuje skutek przestępny (inaczej kwestia ta przedstawia się w wypadku prze-stępstw zbiorowych będących typami kwalifikowanymi). Przestępstwa zbio-rowe stanowią specyficzną kategorię przestępstw, w wypadku których za-chodzi wielokrotność sprawczych zachowań, do jakich nie znajduje zasto- 6 sowania konstrukcja zbiegu przestępstw, bowiem ową wielokrotność prze-widuje typizacja danego przestępstwa. W przepisie art. 209 § 1 k.k. ustawodawca posłużył się znamieniem przedmiotowo – przedmiotowym „uporczywości”, które oznacza, że musi wystąpić właśnie wielokrotność zaniechań na przestrzeni pewnego czasu, a ponadto znamię to wyraża psychiczne nastawienie sprawcy, który uchyla się od obowiązku wykonania świadczeń alimentacyjnych, pomimo realnej możliwości ich spełnienia; „uporczywość jest ... antynomią jednorazowego czy nawet kilkakrotnego zaniechania sprawcy” (zob. Z. Siwik: Przestęp-stwo niealimentacji ze stanowiska polityki kryminalnej. Wrocław 1974, s. 104; T. Dukiet-Nagórska: Tak zwane przestępstwa zbiorowe w polskim prawie karnym. Katowice 1987, s. 18, 85; I. Andrejew: Ustawowe znamio-na czynu. Warszawa 1978, s. 180; uchwała pełnego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1976 r., VI KZP 13/75, OSNKW 1976, z. 7-8, poz. 86; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1993 r. I KZP 1/93, OSNKW 1993, z. 3-4, poz. 17). Wyżej wskazana specyfika przestępstwa niealimentacji musi być uwzględniona przy ocenie kryteriów prawomocności wyroku w związku z zarzutem rei iudicatae. Otóż w doktrynie zagadnienia dotyczące istoty prawomocności oraz tożsamości czynu budzą wiele kontrowersji (zob. A. Kaftal: Prawomocność wyroków sądowych w polskim prawie procesowym. Warszawa 1966, s. 11, 187; M. Cieślak: Polska procedura karna. Warszawa 1984, s. 301; T. Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie postępowanie karne. Warszawa 1998, s. 178; K. Marszał: Proces karny. Katowice 1997, s. 257; S. Waltoś: Proces karny. Zarys systemu. Warszawa 2001, s. 62; P. Hofmański: Horyzontalna prawomocność części wyroku w procesie karnym. PS 1998, z. 4, s. 3). Doceniając wagę i złożoność owych zagadnień należy jedynie za-znaczyć, iż w orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany był pogląd, 7 że dla tożsamości czynu decydujące jest zdarzenie faktyczne będące przedmiotem zakończonego prawomocnie postępowania. Jeżeli więc sąd ograniczył wyrok wyłącznie do fragmentu czynu, to niedopuszczalne jest ponowne postępowanie o ten czyn, w odniesieniu do jego pozostałych fragmentów, właśnie ze względu na przesłankę stanu rzeczy osądzonej (zob. wyrok z dnia 12 lutego 1975 r., I KR 226/74, nie publ., z glosą M. Cieślaka, PiP 1976, z. 1-2, s. 267, a także M. Cieślak, Z. Doda: Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego w zakresie postępowania karnego (I pół-rocze 1976 roku). Pal. 1976, z. 12, s. 45; W. Daszkiewicz, Przegląd orzecznictwa Sądu Najwyższego (Prawo karne procesowe – I półrocze 1976), PiP 1977, z. 3, s. 131). Pogląd ten zasługuje na aprobatę, jednakże zgoła inaczej ocenić trzeba kwestię tożsamości czynu w wypadku przestępstw zbiorowych, a w tym przestępstwa niealimentacji. Prawomocne skazanie sprawcy tego przestępstwa za uporczywe uchylanie się od płacenia renty alimentacyjnej przez ściśle określony czas nie zwalnia go od odpowiedzialności karnej w razie uporczywego uchylania się od wykonania nałożonych nań świadczeń w dalszym okresie. Jest to już bowiem nowy czyn przestępny, którego gra-nice czasowe winny być dokładnie zakreślone w opisie przypisanego czy-nu w wyroku skazującym, zgodnie z brzmieniem art. 413 § 2 k.p.k. Jeżeli dojdzie natomiast do sytuacji, że przypisane sprawcy okresy uchylania się od świadczeń alimentacyjnych w dwóch kolejnych wyrokach pokrywają się częściowo, albo ów okres przyjęty w wyroku późniejszym „pochłania” okres z prawomocnego wyroku i obejmuje dalszy okres, nie może być mowy o powadze rzeczy osądzonej sensu stricto, stanowiącej podstawę do wszczęcia procedury o stwierdzenie nieważności późniejsze-go orzeczenia. Właśnie taka sytuacja, jak ostatnia z wymienionych, wystąpiła w sprawie Sądu Rejonowego w P. Oczywiście skazanie za okres niealimen- 8 tacji określony w prawomocnym wyroku z dnia 21 października 1999 r. nastąpiło wbrew regule ne bis in idem crimen iudicetur, lecz z uwagi na dalszy okres niealimentacji przypisany oskarżonemu w wyroku z dnia 31 maja 2000 r., mamy tu do czynienia z sytuacją jakościowo odmienną ani-żeli przewidzianą w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. i dlatego w istocie nastąpiła ob-raza innych, wyżej wskazanych przepisów procesowych, co pociągnęło za sobą określone konsekwencje. Wyżej przytoczone zapatrywania prawne i wskazania winien uwzględnić Sąd Rejonowy w P. przy ponownym rozpoznaniu niniejszej sprawy, a zwłaszcza ustrzec się uchybień, jakie doprowadziły do uchylenia zaskarżonego wyroku, poprzez respektowanie przepisów o rozprawie głównej oraz o wyrokowaniu, a w tym – w razie stwierdzenia winy oskarżo-nego – powinien dokonać prawidłowego określenia przypisanego czynu, eliminując zeń okres niealimentacji przyjęty w prawomocnym wyroku z dnia 21 października 1999 r.