VI KO 1/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: A. Bachrach, M. Barciszewski, M. Budzianowski, Z. Chełmicki, L. Chmielewski, K. Czajkowski, M. Dobromęski, K. Dobesz, S. Dąbrowski, W. Dąbrowski, J. Dorsz, M. Dźbikowski, J. Dziowgo, T. Gdowski, P. Ławacz, A. Janowski, A. Kafarski (sprawozdawca), Z. Kapitaniak, H. Kempisty, F. Korzeń, Z. Kubec, M. Kulesza, T. Krokosz, J. Majewski, T. Majewski, Z. Nyczaj, M. Paluch, J. Potępa, A. Poźniczek, A. Pyszkowski, T. Rek, M. Stępczyński, W. Szulc, J. Tyszka, K. Wagner (współsprawozdawca i uzasadnienie), J. Zembaty. Prokurator: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, złożonego w trybie art. 26 § 1 prawa o u.s.p., o wyjaśnienie następującej kwestii prawnej:"Czy przepisy dotyczące wznowienia postępowania mogą być stosowane w wypadkach, gdy postępowanie zostało zakończone postanowieniem?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratora Generalnej Prokuratury, uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneZ naczelnej zasady naszego procesu karnego, jaką jest zasada prawdy materialnej, wypływają dwa rodzaje postępowania wykraczające poza zwykłe ramy procesu: rewizja nadzwyczajna i wznowienie postępowania. W obu wypadkach chodzi o specjalne czynności nadzorcze dotyczące sprawy prawomocnie zakończonej, przy czym czynności te zmierzają do sprawdzenia, czy w ostatecznym wyroku zapadłym w procesie prawda ustalona przez sąd (prawda sądowa) nie odbiega od prawdy materialnej.Rozbieżności pomiędzy prawdą sądową a prawdą materialną prowadzą bądź do skazania osoby niewinnej lub zakwalifikowania przestępstwa z surowszego przepisu karnego i wymierzenia zbyt surowej kary, bądź też do niesłusznego uniewinnienia. Oznacza to w każdym z powyższych wypadków oczywistą szkodę dla interesu społecznego, a zwłaszcza interesu wymiaru sprawiedliwości. Rozmiar tej szkody jest tak znaczny, szczególnie w razie skrzywdzenia obywatela niesłusznym czy zbyt surowym skazaniem, że ustawodawca rezygnuje z zasady niewzruszalności orzeczeń i z powagi prawomocnego wyroku na rzecz sprawiedliwości, nie dopuszczającej do skazania niewinnego i uniewinnienia winnego.Postępowanie w rewizji nadzwyczajnej dąży do skontrolowania zapadłego prawomocnego orzeczenia przez badanie prawidłowości przeprowadzonego procesu, zgodności wysnutych ustaleń faktycznych z posiadanym w dacie wydania orzeczenia materiałem dowodowym, sprawdzenia, czy prawo materialne zostało zastosowane w sposób właściwy i czy nie wymierzono kary rażąco surowej (art. 371 k.p.k.). Już w dacie swego wydania orzeczenie, zaskarżone rewizją nadzwyczajną, zawiera wszystkie te uchybienia, które ujawnia konfrontacja danego orzeczenia z materiałem dowodowym, jakim sąd w chwili wyrokowania dysponował. Uchybienia te muszą więc być oceniane ex tunc.Wznowienie postępowania wywołane jest nowymi faktami czy dowodami (noviter reperta), nie znanymi w poprzednim postępowaniu, oświetlającymi w odmienny sposób materiał dowodowy zebrany w pierwotnym postępowaniu i wskazującymi, że zapadłe rozstrzygnięcie opiera się na błędnych przesłankach faktycznych. Ocena słuszności pierwotnego rozstrzygnięcia następuje na podstawie materiałów, ujawnionych we wznowionym postępowaniu, czyli ex nunc.Chociaż rewizję nadzwyczajną i wznowienie postępowania łączy wspólny cel: skorygowanie niesłusznego orzeczenia oraz podporządkowanie temu celowi powagi rzeczy osądzonej, to jednak obie te instytucje nie zazębiają się, opierają się bowiem na zupełnie innych, wzajemnie wyłączających się podstawach wyjściowych.Art. 394 k.p.k. przewiduje możność założenia rewizji nadzwyczajnej od każdego prawomocnego postanowienia czy wyroku, kończącego postępowanie. Ustawodawca Polski Ludowej, który wprowadził przepisy o rewizji nadzwyczajnej ustawą z dnia 27 kwietnia 1949 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 238), dał tu wyraz przekonaniu, że każde prawomocne zakończenie sprawy, bez względu na formę zapadłego orzeczenia, może być wzruszone rewizją nadzwyczajną. Decyduje zatem nie forma, ale treść orzeczenia.Przepisy o wznowieniu, zawarte w rozdziale I księgi XI k.p.k., mówią o wznowieniu postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem. Można by, opierając się na werbalnej wykładni tych przepisów, wysunąć argument a contrario, że niedopuszczalne jest wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem, skoro art. 481-473 k.p.k. mówią tylko o wyrokach. Takie rozumowanie byłoby jednak ściśle formalistyczne i nie uwzględniające ratio legis instytucji wznowienia postępowania. Rozumowanie takie prowadziłoby do negatywnej odpowiedzi na postawione pytanie prawne. Niemożność wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem stworzyłaby w wielu wypadkach sytuacje nacechowaną głęboką merytoryczna niesłusznością, krzywdzącą obywateli, albo też niezgodną z praworządnością.Sprzeczne z poczuciem sprawiedliwości i krzywdzące obywatela rozstrzygnięcie zapaść może nie tylko w formie wyroku prawomocnego, ale również w formie prawomocnego postanowienia. Nastąpi to wówczas, gdy prawomocne i kończące sprawę postanowienie będzie rozstrzygało o istnieniu czynu zabronionego pod groźbą kary, o osobie sprawcy, jak również o skutkach prawnych powyższych rozstrzygnięć w stosunku do sprawcy. Postanowienie takie ma w swej treści wszelkie elementy wyroku, zawarte w skromniejszej i mniej uroczystej formie.To, czy dana sprawa zakończona została wyrokiem czy postanowieniem, jest często dziełem przypadku. W myśl art. 13 ustawy o amnestii z dnia 27 kwietnia 1956 r. orzeczenia w przedmiocie amnestii (np. umorzenie postępowania w trybie art. 5 ust. 1 wspomnianej ustawy) zapadają bądź w formie postanowień, bądź w formie wyroków. W sprawach nieletnich środki wychowawcze stosowane są albo wyrokiem na rozprawie, albo postanowieniem na posiedzeniu niejawnym (art. 478 § 2 w związku z art. 490 k.p.k.). Podobną zmiennością formy odznaczać się może orzeczenie oparte na art. 3 k.p.k. czy art. 49 k.p.k. Dosłowna wykładnia przepisów o wznowieniu oznaczałaby w całym szeregu spraw wyżej wymienionych uzależnienie dopuszczalności wznowienia od przypadku.Wyroki z reguły zapadają po przeprowadzeniu rozprawy, a więc w warunkach bardziej sprzyjających dokładnemu zbadaniu sprawy. Posiedzenie niejawne i zapadłe na nich postanowienia mają, obiektywnie rzecz biorąc, gorsze warunki dotarcia do prawdy materialnej. Nie byłoby logiczne przekreślanie możności wznowienia postępowania, zakończonego orzeczeniem, w którym tkwi większe prawdopodobieństwo błędu, skoro wolno wznowić postępowanie zakończone orzeczeniem dającym lepsze gwarancje zgodności z prawdą materialną.Dopuszczając wznowienie postępowania, ustawodawca rezygnuje z powagi prawomocnego wyroku na rzecz sprawiedliwości. W hierarchii orzeczeń powaga postanowienia jest mniejsza od powagi wyroku. Wynika stąd (argumentum a maiori ad minus), że ustawodawcy nie może bardziej zależeć na powadze prawomocnego postanowienia. Inny wniosek prowadziłby do konkluzji, która nie dałaby się utrzymać w ramach logicznego rozumowania (w szczególności w zestawieniu z przepisami o rewizji nadzwyczajnej), że prawomocne postanowienie stanowi orzeczenie takiej rangi, dla której zasada niewzruszalności jest ważniejsza od interesów sprawiedliwości.Pozostaje do rozstrzygnięcia zagadnienie, czy przyjęcie w drodze logicznej wykładni dopuszczalności wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem nie narusza - w wypadku wznowienia na niekorzyść - praw oskarżonego zastrzeżonych przez k.p.k.Wznowienie postępowania na niekorzyść oskarżonego dopuszczalne jest tylko propter falsa, i to pod rygorami art. 462 k.p.k. Przepisy powyższe dają dostateczną gwarancję, że tylko popełnienie przestępstwa, w wyniku którego doszło do korzystnego rozstrzygnięcia, może być podstawą wznowienia postępowania. Nie byłoby ani słuszne, ani celowe uprzywilejowanie oskarżonego, którego sprawa została zakończona prawomocnym orzeczeniem (np. umarzającym postępowanie i opartym na sfałszowanym dokumencie) tylko dlatego, że orzeczenie to miało formę postanowienia, albowiem nie forma ma tutaj znaczenie decydujące, ale oparta na fałszu treść orzeczenia i związane z nią skutki dla osoby oskarżonego.Z tych przyczyn należało na pytanie prawne odpowiedzieć jak w uchwale.