VI KZP 12/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Żebrowski. Sędziowie: J. Bratoszewski (sprawozdawca), W. Gruber, J. Mikos, M. Mizio, K. Mochtak, F. Wołek (współsprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Wiktora B. i Łucji M., oskarżonych z art. 60 § 1 u.k.s., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego - postanowieniem z dnia 25 lutego 1983 r. - do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienia prawnego, wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy podlega przepadkowi w trybie art. 69 § 1 u.k.s. w zw. z art. 17 § 2 u.k.s. rzecz nabyta za dolary USA skradzione przez jej nabywcę, jeżeli pokrzywdzony (właściciel dolarów) domaga się zwrotu tej rzeczy lub jej wartości?"postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi na to pytanie.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione powiększonemu składowi Sądu Najwyższego przez zwykły skład tego Sądu pytanie prawne zrodziło się na tle następującego stanu faktycznego:Wiktor B. został prawomocnym wyrokiem skazany za przestępstwo określone w art. 208 k.k., popełnione na szkodę Kazimierza J., przy czym przedmiotem kradzieży było m.in. 4250 dolarów USA. Niezależnie od tego w innej sprawie został on także prawomocnie skazany wraz z Łucją M. za popełnienie przestępstwa określonego w art. 60 § 1 u.k.s., polegającego na tym, że za skradzione uprzednio dolary nabył od Łucji M., nie mając odpowiedniego zezwolenia dewizowego, samochód osobowy. Samochód ten został w toku postępowania zabezpieczony na poczet grożącej oskarżonemu kary grzywny. O wydanie tego samochodu zwrócił się do właściwego Sądu Rejonowego pokrzywdzony (w pierwszej sprawie) Kazimierz J. Sąd Rejonowy jego wniosek uwzględnił, a Sąd Wojewódzki nie uwzględnił wniesionego na to postanowienie zażalenia oskarżonego Wiktora B. Prokurator Generalny PRL wniósł od obu tych prawomocnych postanowień rewizję nadzwyczajną, domagając się ich zmiany i orzeczenia przepadku samochodu na rzecz Skarbu Państwa.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy w zwykłym składzie zwrócił się do powiększonego składu tego Sądu z pytaniem prawnym przedstawionym na wstępie. Rozważając poruszone w pytaniu problemy, Sąd Najwyższy w powiększonym składzie uznał, że nie zachodzi ani potrzeba, ani też możliwość udzielenia na nie odpowiedzi w trybie art. 30 powołanej ustawy o Sądzie Najwyższym.Z treści postanowienia i jego uzasadnienia wynika, że w konkretnym wypadku chodzi w istocie o rozstrzygnięcie tego, czy w sytuacji faktycznej przedstawionej w pytaniu osoba, której skradziono dolary USA, staje się właścicielem samochodu nabytego przez sprawcę tej kradzieży za wymienione wartości dewizowe (tj. skradzione dolary).Tak pojmując przekazane do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, stwierdzić należy, że nie chodzi tu o wykładnię (i to "zasadniczą") wymienionych w postanowieniu przepisów ustawy karnej skarbowej, gdyż normy te nie budzą w tym wypadku wątpliwości (art. 30 powołanej ustawy o Sądzie Najwyższym), lecz o ocenę prawną stanu faktycznego, a ocena prawna konkretnego stanu faktycznego należy do sądu merytorycznie rozpoznającego daną sprawę.W konkretnej sprawie za bezsporne uznać należy, że skradzione dolary USA stanowiły nadal własność pokrzywdzonego tym czynem, gdyż wskutek kradzieży jej sprawca nie nabywa przecież własności przedmiotu zaboru. Natomiast brak podstaw do twierdzenia, że samochód nabyty następnie przez sprawcę kradzieży dolarów za wymienione wartości dewizowe stał się własnością pokrzywdzonego tą kradzieżą z tego powodu, że zapłata za ów samochód nastąpiła wymienionymi dolarami. Przeciwko poglądowi, że w przedstawionej sytuacji osoba, której skradziono dolary, nabyła prawo własności samochodu przemawia bowiem to, że osoba ta ani nie zawarła ze zbywcą samochodu, umowy sprzedaży, ani też nie dokonała innej czynności prawnej skutkującej w myśl przepisów prawa cywilnego przeniesienie własności tej rzeczy.To, co powiedziano, jednoznacznie wskazuje, że poruszony w pytaniu prawnym problem w istocie w sprawie nie występuje.Nie można jednak nie zauważyć, że pytanie to jest niezbyt precyzyjnie sformułowane i że w istocie wątpliwość zwykłego składu Sądu Najwyższego sprowadza się do kwestii, jak należy rozumieć określenie: "rzecz stanowiąca przedmiot przestępstwa skarbowego", którego użyto w art. 17 § 2 u.k.s., a mianowicie czy chodzi tu o rzecz bezpośrednio pochodzącą z przestępstwa, czy także o rzecz pośrednio tylko z niego pochodzącą. I w tym jednak wypadku nie można uznać, by kwestia ta wymagała "zasadniczej wykładni ustawy". Przez określenie: "rzecz stanowiąca przedmiot przestępstwa skarbowego, której przepadku nie orzeka się, jeżeli jest ona własnością osoby trzeciej, a sprawca uzyskał ją w drodze przestępstwa" (art. 17 § 2 u.k.s.), rozumieć należy tylko tę rzecz, która pochodzi bezpośrednio z przestępstwa, nie zaś rzecz, która pochodzi z niego pośrednio, np. wskutek zakupienia innej rzeczy za pieniądze uzyskane z przestępstwa.Stanowisko takie wynika wprost z porównania treści art. 16 § 1 u.k.s. z art. 17 § 2 u.k.s. O ile w pierwszym z tych przepisów wyraźnie wymieniono przedmioty pochodzące zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio z przestępstwa jako te, które obejmuje przepadek rzeczy stanowiących przedmiot przestępstwa skarbowego, o tyle w art. 17 § 2 u.k.s. zróżnicowania takiego nie dokonuje się, ograniczając się tylko do stwierdzenia, że niedopuszczalność orzeczenia przepadku odnosi się do "rzeczy" stanowiącej własność osoby trzeciej, jeżeli sprawca uzyskał "ją" (a więc tę konkretną rzecz) w drodze przestępstwa.Jest to zresztą zrozumiałe, gdyż rzeczy pochodne nabyte np. za pieniądze pierwotnie skradzone nie stanowią już własności pokrzywdzonego, lecz ma on jedynie roszczenie o odszkodowanie za rzecz utraconą wskutek przestępstwa. Wypowiedź ta nie może być jednak rozumiana jako równoznaczna z merytorycznym rozstrzygnięciem, jakie powinno zapaść w niniejszej sprawie. Po pierwsze bowiem zauważyć należy, że ochronie interesów pokrzywdzonego w sprawach karnych skarbowych służą przepisy dotyczące tzw. interwencji (art. 19 w zw. z art. 140 i 141 u.k.s.), przy czym pokrzywdzony powinien być o swych uprawnieniach zawiadomiony (art. 142 u.k.s. w zw. z art. 10 k.p.k.), a z akt sprawy nie wynika, by to uczyniono, a po wtóre - co chyba jest ważniejsze - postulowany w rewizji nadzwyczajnej przepadek odnosi się nie do "wartości dewizowych" (por. art. 2 i 3 ustawy dewizowej z dnia 28 marca 1952 r. - Dz. U. z 1952 r. Nr 21, poz. 133), lecz do "innej rzeczy" wymienionej w art. 16 § 1 u.k.s., a w ostatnio wymienionej sytuacji orzeczenie przepadku - zgodnie z art. 69 § 1 u.k.s. w zw. z art. 15 u.k.s. - nie jest obligatoryjne, lecz fakultatywne ("można orzec"), a więc zależne jest od oceny celowości takiego orzeczenia m.in. z punktu widzenia zasad słuszności.Kwestie te niewątpliwie muszą być rozważone przez sąd w wypadku merytorycznego rozstrzygania sprawy, i dlatego Sąd Najwyższy postanowił jak na wstępie.