VI KZP 16/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes B. Dzięcioł. Sędziowie: dr A. Kafarski, A. Pyszkowski, W. Komorniczak, R. Staszkiewicz, W. Sutkowski (współsprawozdawca), K. Wagner (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 1975 r. o wyjaśnienie przez skład siedmiu sędziów Izby Karnej Sądu Najwyższego kwestii prawnej:"Czy w stosunku do nieletniego odpowiadającego w myśl art. 9 § 2 k.k. sąd obowiązany jest ustalać działanie z rozeznaniem?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratora na podstawie art. 29 pkt 1-3 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzepisy art. 69-78 k.k. z 1932 r. łącznie ze zmianami wprowadzonymi przez art. 9 k.k. wyczerpują - do czasu odrębnego ustawowego uregulowania sprawy zapobiegania i zwalczania demoralizacji oraz przestępczości nieletnich - przepisy części ogólnej aktualnie obowiązującego materialnego prawa karnego dotyczące odpowiedzialności nieletnich sprawców czynów zabronionych pod groźbą kary (art. 1 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 22 grudnia 1969 r. o utrzymaniu w mocy na okres przejściowy niektórych dotychczasowych przepisów prawa karnego - Dz. U. Nr 37, poz. 311).Przepisy te stanowią jedną całość i żaden z nich nie może być interpretowany w oderwaniu od tej całości.Zmiany wprowadzone przez § 2 i 3 art. 9 k.k. polegają tylko na rozluźnieniu sztywnej granicy wieku dzielącej odpowiedzialność sprawców nieletnich od odpowiedzialności sprawców, którzy w chwili czynu ukończyli 17 lat.Obecnie granica ta została przesunięta o rok w obu kierunkach. Nieletni zatem, który ukończył lat 16 i popełnił ciężkie przestępstwo określone w art. 9 § 2 k.k., może odpowiadać na zasadach ogólnych z wyłączeniem tylko kary eliminacyjnej (art. 31 k.k.) oraz z fakultatywnym stosowaniem nadzwyczajnego złagodzenia kary. Muszą jednak za taką odpowiedzialnością przemawiać okoliczności sprawy oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy, a zwłaszcza bezskuteczność poprzednio stosowanych środków wychowawczych lub poprawczych (art. 9 § 2 k.k.). Ponadto sprawca, który popełnił występek przed ukończeniem 18 lat, może być potraktowany tak jak nieletni przez stosowanie do niego zamiast kary środków wychowawczych albo poprawczych, jeżeli okoliczności sprawy oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy za tym przemawiają (art. 9 § 3 k.k.).Przy stosowaniu § 2 i 3 art. 9 k.k. muszą być brane pod uwagę dwie przesłanki: przedmiotowa, wynikająca z okoliczności towarzyszących czynowi i z samego czynu, oraz podmiotowa, oparta na osobowości i właściwościach sprawcy.Podstawowym zagadnieniem przy ocenie osobowości nieletniego sprawcy jest jego rozeznanie.Przepisy art. 69-70 k.k. z 1932 r. uzależniają odpowiedzialność karną nieletniego od tego, czy popełnił on z rozeznaniem czyn zabroniony pod groźbą kary.Rozeznaniem jest osiągnięcie przez nieletniego takiego stopnia rozwoju umysłowego i moralnego, że umożliwia on rozpoznanie znaczenia czynu i kierowanie postępowaniem. Powyższe przesłanki odpowiadają przesłankom określonym w art. 17 i 18 k.k. z 1932 r., a także wskazanym w art. 25 k.k. i prowadzącym do stwierdzenia niepoczytalności czy poczytalności ograniczonej. O ile jednak etiologia niepoczytalności czy ograniczonej poczytalności wywodzi się z patologicznej psychiki sprawcy, o tyle nierozpoznawanie znaczenia czynu przez nieletniego ma swe źródło w niedojrzałości nieletniego, w nierozumieniu przez niego bezprawności działania, szkodliwości czy nieetyczności czynu oraz w niezdawaniu sobie sprawy ze skutków czynu. Podobnie niemożność świadomego pokierowania wolą i postępowaniem przez nieletniego wynika z silniejszej niż u dorosłych wrażliwości na wpływy zewnętrzne i mniejszej odporności na działanie tych wpływów z powodu niewyrobionych jeszcze hamulców etycznych czy moralnych. Wszystkie te mankamenty są zjawiskami normalnymi, ustępującymi w miarę rozwoju nieletniego, przy czym rozwój ten wykazywać może w stosunku do wielu różne odchylenia powodujące konieczność indywidualnych ustaleń w zakresie rozeznania.Podkreślić trzeba, że chociaż rozeznanie wiąże się z podmiotową oceną nieletniego sprawcy, to jednak istnienie rozeznania - albo jego brak - jest faktem obiektywnym.Powyższy stan rzeczy musi być brany pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, czy nieletni sprawca kwalifikuje się do odpowiedzialności na zasadach określonych w art. 9 § 2 k.k. Nieletni nie przestaje być nieletnim, co potwierdza expressis verbis tekst tego przepisu, a także art. 57 § 1 k.k. Ze statusem nieletniego wiążą się też odrębności proceduralne określone w art. 1 § 2 cytowanej na wstępie ustawy z dnia 22 grudnia 1969 r. takie, jak np. niestosowanie przepisów o oskarżycielu posiłkowym. Ratio legis art. 9 § 2 k.k. sprowadza się do potrzeby efektywnego karania za najgroźniejsze przestępstwa popełnione po ukończeniu 16 roku życia przez szczególnie zdemoralizowanych nieletnich sprawców. Nie może być jednak mowy o szczególnym zdemoralizowaniu nieletniego sprawcy działającego bez rozeznania. Ustalenie, że nieletni sprawca działał z rozeznaniem, jest warunkiem skazania go w zwykłym trybie na umieszczenie w zakładzie poprawczym czy na zwykłą karę nadzwyczajnie złagodzoną (art. 76 § 1 k.k. z 1932 r.).Tym bardziej więc przy kwalifikowaniu do odpowiedzialności na zasadach określonych w art. 9 § 2 k.k., dających możliwość wymierzenia nieletniemu zwykłych kar przewidzianych w części szczególnej kodeksu karnego z ograniczeniami, o których była już mowa, kwestia rozeznania nie może ujść uwagi sądu orzekającego. Stwierdzenie braku rozeznania wyłącza, co jest oczywiste, możliwość stosowania art. 9 § 2 k.k. i przenosi całą sprawę w zakres art. 69 § 1 lit. b k.k. z 1932 r.Przeciwko przyjętemu rozstrzygnięciu nie może przemawiać to, że art. 9 § 2 k.k. nie mówi o działaniu z rozeznaniem. Nie zachodzi bowiem potrzeba przypominania w tym właśnie przepisie o konieczności badania rozeznania nieletniego sprawcy, skoro przepis ten jest jednym z elementów całości prawnej regulującej odpowiedzialność karną nieletnich sprawców w zależności od tego, czy działali oni z rozeznaniem.Ponadto określenie zawarte w art. 9 § 2 k.k.: "właściwości i warunki osobiste sprawcy" jest bardzo szerokie. Mieszczą się w nim: 1) rozeznanie jako warunek wstępny otwierający drogę do rozważania możliwości zakwalifikowania nieletniego sprawcy do odpowiedzialności na zasadach określonych w art. 9 § 2 k.k. i 2) dalsze cechy nieletniego sprawcy świadczące o jego daleko idącym zdemoralizowaniu, a zwłaszcza niepoprawność wynikająca z bezskuteczności stosowanych środków wychowawczych czy poprawczych.Inne rozstrzygnięcie pytania prawnego prowadziłoby do wniosku, że nieletni działający bez rozeznania może być skazany na zasadach ogólnych, tak jak dorosły, co byłoby sprzeczne z podstawowymi zasadami odpowiedzialności karnej.