VI KZP 28/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski.Sędziowie: Z. Nyczaj (sprawozdawca), T. Gdowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Adama H., oskarżonego z art. 257 § 1 k.k., po rozpoznaniu przedstawionej w trybie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 21 marca 1968 r. do rozstrzygnięcia kwestii prawnej wymagającej zasadniczej wykładni ustawy:"Czy brak w pierwszej instancji obrońcy oskarżonego, u którego w postępowaniu rewizyjnym biegli lekarze psychiatrzy stwierdzili ograniczenie zdolności rozpoznania swego czynu lub pokierowania swym postępowaniem w stopniu miernym nie wyczerpującym kryteriów z art. 17 § 1 lub art. 18 § 1 k.k., stanowi bezwzględną przyczynę uchylenia wyroku w myśl art. 378 § 1 lit. d) k.p.k. w związku z art. 79 § 1 lit. c) k.p.k.?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora, na podstawie art. 390 k.p.k.uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzytoczone na wstępie pytanie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Oskarżony został skazany wyrokiem Sądu Powiatowego na mocy art. 257 § 1 k.k. na 1 rok więzienia.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji samego oskarżonego, który kwestionował ustalenia Sądu I instancji w zakresie swej winy oraz podnosił, iż lekarze psychiatrzy stwierdzili u niego "niedojrzałość emocjonalną i charakteropatię", zarządził zbadanie oskarżonego przez biegłych lekarzy psychiatrów.Badanie wykazało u oskarżonego debilizm z psychopatią impulsywno-histeryczną, pogłębioną alkoholizmem, które jedynie w miernym stopniu ograniczyły zdolność oskarżonego rozumienia znaczenia czynu i pokierowania swym postępowaniem. Ponadto na rozprawie rewizyjnej biegli na zadane im pytanie dodali, że ograniczenie poczytalności, jakie stwierdzono u oskarżonego, zwłaszcza ze względu na niedorozwój umysłowy w stopniu debilizmu, mogło mieć wpływ na jego zdolność do prawidłowej obrony w procesie sądowym.W związku z takim stanem rzeczy powstała wątpliwość, czy stwierdzenie u oskarżonego ograniczenia zdolności rozpoznania znaczenia czynu i kierowania swym postępowaniem w stopniu miernym, a więc mniejszym niż określony w art. 18 § 1 k.k., jest równoznaczne z "uzasadnioną wątpliwością" co do jego poczytalności w rozumieniu art. 79 § 1 lit. c) k.p.k. Czy zatem nieposiadanie obrońcy przez takiego oskarżonego w sądzie powiatowym stanowi bezwzględną przyczynę rewizyjną z art. 378 § 1 lit. d) k.p.k.?Przewidziana w art. 79 § 1 lit. c) k.p.k. obrona obowiązkowa ma na celu zabezpieczenie praw oskarżonego przez zapewnienie mu możliwości realnej obrony. Mając na uwadze ratio legis tego przepisu, należy uznać, że "uzasadniona wątpliwość co do poczytalności" oskarżonego, stanowiąca warunek zastosowania tej normy prawa procesowego, będzie zachodziła wówczas, gdy zostanie ustalone na podstawie orzeczenia biegłych psychiatrów, zaświadczenia szpitala dla psychicznie chorych itp., iż oskarżony wykazuje odchylenia od normy zdrowia psychicznego, zmniejszające jego zdolność skutecznej obrony. W takich wypadkach nieposiadanie obrońcy przez oskarżonego w sądzie powiatowym będzie w postępowaniu rewizyjnym stwarzało konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku w myśl art. 378 § 1 lit. d) k.p.k. lub w myśl art. 383 pkt 4 k.p.k., jeżeli okoliczności określone w pierwszym z tych przepisów stwierdzono dopiero na rozprawie, albowiem uchybienie to powoduje wadliwość całego postępowania przed sądem I instancji.Zauważyć jednak trzeba, że "uzasadniona wątpliwość" co do poczytalności oskarżonego nie musi być jednoznaczna ze stwierdzeniem u niego zmniejszonej poczytalności w rozumieniu art. 18 k.k., a więc z ograniczeniem w stopniu znacznym jego zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swym postępowaniem. Obrona obowiązkowa jest zagadnieniem natury procesowej i przesłanką jej stosowania jest - jak już wyżej powiedziano - ustalenie, że oskarżony wykazuje tego rodzaju odchylenia w sferze intelektu lub psychiki, które utrudniają realizowanie przez niego prawa do obrony. Nie są więc w tej mierze decydujące pojęcia, którymi operuje prawo karne materialne.Nie jest też równoznaczny z "uzasadnioną wątpliwością" co do poczytalności oskarżonego sam fakt poddania go badaniu przez biegłych psychiatrów. Oskarżony bowiem może symulować chorobę psychiczną lub gołosłownie powoływać się na taką chorobę i jedynie w związku z tym zajdzie potrzeba zbadania jego stanu psychicznego - stosownie do art. 117 § 1 k.p.k. - przez biegłych psychiatrów.Dla zastosowania przepisu art. 79 § 1 lit. c) k.p.k. decydujący jest stan psychiczny oskarżonego w toku postępowania sądowego, a w szczególności w czasie rozprawy, a nie w chwili popełnienia przez niego inkryminowanego czynu. Może przecież zdarzyć się, że oskarżony, który tempore criminis działał w stanie zakłócenia czynności psychicznej (np. wskutek nadużycia alkoholu lub w związku z innego rodzaju intoksykacją), poza tym nie wykazuje odchyleń od normy zdrowia psychicznego i ma możliwości zrealizowania swej obrony. Może też być i sytuacja odwrotna, gdy oskarżony, który w chwili czynu był w pełni poczytalny, w toku postępowania sądowego nie będzie się mógł sam bronić np. w związku z psychozą reaktywną. W takim wypadku wchodzić będzie w grę obrona niezbędna z art. 79 lit. c) k.p.k. Przepis ten będzie miał zastosowanie również wtedy, gdy u oskarżonego stwierdzono niedorozwój umysłowy (debilitas mentalis) lub inne trwałe odchylenia od normy zdrowia psychicznego, istniejące zarówno tempore criminis, jak i w toku postępowania sądowego, a ograniczające jego zdolność do podjęcia prawidłowej obrony w procesie.