I NSK 85/18

Sygn. akt I NSK 85/18 POSTANOWIENIE Dnia 22 maja 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Paweł Księżak w sprawie z powództwa D. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością III spółki komandytowej z siedzibą w W. przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o stwierdzenie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów i nałożenie kary pieniężnej na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych w dniu 22 maja 2019 r. na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w (...) z dnia 17 listopada 2017 r., sygn. akt VII ACa (...) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 17 listopada 2017 r. Sąd Apelacyjny w (...) zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w W. – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 24 maja 2016 r., sygn. akt XVII (...), w części – w ten tylko sposób, że w punkcie drugim odstąpił od obciążania pozwanego kosztami procesu. Jednocześnie Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie. Rozstrzygając o kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Apelacyjny zasądził od Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na rzecz D. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością III spółki komandytowej z siedzibą w W. kwotę 540 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Sąd Apelacyjny oparł swe rozstrzygnięcie na założeniu, że tzw. rozszerzona prawomocność wpisu klauzuli abuzywnej do stosownego rejestru nie obejmuje 2 przedsiębiorców, którzy nie byli stroną w postępowaniu dotyczącym uznania klauzuli za niedozwoloną. Wobec powyższego Sąd Apelacyjny stwierdził, iż do powoda nie miał zastosowania art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów – skoro nie był on stroną pozwaną w postępowaniach sądowych, które doprowadziły do wpisania do rejestru klauzul, na które powoływał się pozwany. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł pozwany – zaskarżając go w części, tj. w zakresie punktów drugiego i trzeciego. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pozwany wskazał, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, które sprowadza się do potrzeby udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy zakres ochrony, jaki przysługuje przedsiębiorcy w trybie postępowania sądowego po wniesieniu przez niego odwołania od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w której Prezes, na podstawie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, uznał za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów bezprawne działanie przedsiębiorcy polegające na stosowaniu w umowach z konsumentami postanowień wzorca umowy, które zostały wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945 k.p.c., na skutek postępowania, w którym przedsiębiorca ten nie brał udziału, zapewnia realizację tego prawa w stopniu równym do zakresu ochrony wynikającego z realizacji prawa do bycia wysłuchanym, jaki zapewnia się przedsiębiorcy w trybie postępowania dotyczącego uznania niektórych postanowień wzorca za niedozwolone, tj. w trybie art. 47936 i nast. k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 16 kwietnia 2016 r., biorąc pod uwagę wynikające z Konstytucji Rzeczypospolitej oraz prawa Unii Europejskiej prawo do bycia wysłuchanym. Ponadto, w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pozwany wskazał, iż istnieją uzasadnione wątpliwości co do tego, czy przepis art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów może zostać uznany za samodzielną i wystarczającą postawę stwierdzenia bezprawności opisanego w nim zachowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na przyjęcie do rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę 3 kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne. Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia sprawy, w której zagadnienie powstało, wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2017 r., III SK 13/17; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2017 r., I CSK 216/17). Sąd Najwyższy wskazuje, że zgodnie z uchylonym z dniem 17 kwietnia 2016 r. przepisem art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (zob. ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2015 r., poz. 1634) praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów było godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 47945 k.p.c. Jak wynika z uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, zdaniem pozwanego istnieją uzasadnione wątpliwości co do tego, czy przepis art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów może zostać uznany za samodzielną i wystarczającą postawę stwierdzenia bezprawności opisanego w nim zachowania. Jednocześnie pozwany wskazywał na potrzebę udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy zakres ochrony, jaki przysługuje przedsiębiorcy w trybie postępowania sądowego po wniesieniu przez niego odwołania od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznającej za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów bezprawne działanie przedsiębiorcy polegające na stosowaniu w umowach z konsumentami postanowień wzorca umowy, które zostały wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945 k.p.c., na skutek postępowania, w którym przedsiębiorca ten nie brał udziału, zapewnia realizację tego prawa w stopniu równym do zakresu ochrony wynikającego z realizacji prawa do bycia wysłuchanym, jaki zapewnia się przedsiębiorcy w trybie postępowania dotyczącego uznania niektórych postanowień wzorca umowy za niedozwolone, tj. w trybie art. 47936 i nast. k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 16 kwietnia 2016 r., biorąc 4 pod uwagę wynikające z Konstytucji Rzeczypospolitej oraz prawa Unii Europejskiej prawo do bycia wysłuchanym. Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Podobnie, stosownie do art. 6 ust. 1 Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, w granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru sprawiedliwości. Nie ulega wątpliwości, iż immanentnym elementem sprawiedliwego, rzetelnego postępowania – choć nie zostało to wyrażone expressis verbis w powołanych przepisach – jest zagwarantowanie stronom prawa ich wysłuchania. Zapewnienie stronom możliwości przedstawienia swoich twierdzeń jest przesłanką rzetelnego procesu i prawidłowego orzeczenia, gwarantem sprawiedliwego rozstrzygnięcia, wydanego z poszanowaniem zasady równości stron w postępowaniu cywilnym. W ocenie Sądu Najwyższego kluczowe znaczenie z punktu widzenia niniejszej sprawy ma zagadnienie wykładni powołanego art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przy uznaniu bowiem ograniczonego działania prawomocności wyroku wydanego w postępowaniu o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone – a więc uznaniu, iż niekorzystne skutki tego orzeczenia odnoszą się jedynie do podmiotu, który był pozwanym w tym konkretnym postępowaniu – bez znaczenia pozostaje kwestia, czy przedsiębiorcy, który nie był stroną tego procesu, w toku postępowania sądowego po wniesieniu 5 przez niego odwołania od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznającej za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów jego bezprawne działanie polegające na stosowaniu w umowach z konsumentami postanowień wzorca umowy, które zostały wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945 k.p.c., na skutek postępowania, w którym przedsiębiorca ten nie brał udziału, zapewniony jest odpowiedni zakres ochrony wynikający z realizacji prawa do bycia wysłuchanym. W kwestii zaś wykładni art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Sąd Najwyższy wypowiedział się m.in. w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2015 r., sygn. akt III CZP 17/15. Podobnie, zagadnienie to było przedmiotem rozważań Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej – w wyroku z dnia 21 grudnia 2016 r. w sprawie C-119/15, Biuro Podróży „Partner” przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Już w samej wspomnianej uchwale z dnia 20 listopada 2015 r. znalazło się stwierdzenie, że „ograniczenie działania prawomocności wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone wyłącznie do pozwanego przedsiębiorcy oznacza, że niekorzystne skutki tego wyroku kierowane są jedynie do tego podmiotu, który miał zapewnione prawo do wysłuchania w postępowaniu”. Pogląd ten został rozwinięty w uzasadnieniu wyroku z dnia 7 marca 2017 r., sygn. akt III SK 1/15, w którym Sąd Najwyższy, po dokonaniu obszernej analizy dotychczasowego orzecznictwa w tym przedmiocie, wyjaśnił, że wpis postanowienia do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone działa na niekorzyść wyłącznie przedsiębiorcy pozwanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Wpis taki nie działa na niekorzyść innych przedsiębiorców, nawet gdy stosują identycznie sformułowane postanowienia we wzorcach umów dotyczących tych samych stosunków prawnych. To z kolei oznacza, że stosowanie przez innego przedsiębiorcę postanowienia identycznego (tożsamego) z postanowieniem wpisanym do rejestru w sprawie przeciwko innemu przedsiębiorcy nie jest zachowaniem bezprawnym w tym sensie, że nie narusza art. 47943 k.p.c. Zakres zastosowania zakazu, o którym mowa w art. 24 ust. 1 w zw. Z art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, 6 zależy zatem od podmiotowego i przedmiotowego zakresu zakazu wykorzystywania postanowień wzorca umowy uznanych za niedozwolone w ramach abstrakcyjnej kontroli postanowień wzorców (art. 47942 w zw. z art. 47943 k.p.c.). Również w postanowieniu z dnia 7 marca 2017 r., sygn. akt III SK 13/15, Sąd Najwyższy przyjął, że stosowanie przez innego przedsiębiorcę postanowienia wpisanego do rejestru, o którym mowa w art. 47945 § 2 k.p.c., nie jest zachowaniem bezprawnym w rozumieniu art. 47943 k.p.c. w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów – i w konsekwencji nie jest praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Sąd Najwyższy podkreśla, że koncepcja rozszerzonych skutków wpisu postanowienia wzorca do rejestru postanowień niedozwolonych – a więc obejmujących także przedsiębiorców, którzy nie brali udziału w postępowaniu o uznanie postanowienia tego wzorca za niedozwolone – nie jest sprzeczna z prawem unijnym. Jednak wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-119/15 nie oznacza, że prawo unijne nakazuje przyjęcie szerokiego skutku wpisu postanowienia do rejestru. Kwestia ta została pozostawiona prawodawcy krajowemu. Dokonując interpretacji uregulowań krajowych Sąd Najwyższy przyjął stanowisko wyrażone w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2015 r., sygn. akt III CZP 17/15, opowiadając się za koncepcją jednokierunkowej prawomocności rozszerzonej, nieobejmującej wszystkich przedsiębiorców stosujących postanowienie tej samej treści normatywnej co pozwany w sprawie, w której wydano wyrok uznający dane postanowienie za niedozwolone. W świetle powyższego Sąd Najwyższy stwierdził, iż w sprawie nie występuje istotne zagadnienie prawne, uzasadniające przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Kwestia wykładni art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów została już bowiem rozstrzygnięta w orzecznictwie Sądu Najwyższego – a Sąd Najwyższy w niniejszym składzie nie dostrzega okoliczności przemawiających za odstąpieniem od linii orzeczniczej wytyczonej wyrokiem z dnia 7 marca 2017 r., sygn. akt III SK 1/15, i postanowieniem z dnia 7 marca 2017 r., 7 sygn. akt III SK 13/15. Przy uznaniu takiego ograniczonego działania prawomocności wyroku uwzględniającego powództwo o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone bezcelowym jest z kolei badanie, czy przedsiębiorcy, który nie był pozwanym w procesie, w którym taki wyrok zapadł, zapewnia się odpowiedni zakres ochrony wynikający z realizacji prawa do wysłuchania w toku postępowania sądowego po wniesieniu przez niego odwołania od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznającej za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów bezprawne działanie przedsiębiorcy polegające na stosowaniu w umowach z konsumentami postanowień wzorca umowy, które zostały wpisane do rejestru, o którym mowa w art. 47945 k.p.c., na skutek owego postępowania, w którym przedsiębiorca ten nie brał udziału. Rozważania w tym zakresie służyłyby bowiem jedynie rozwiązywaniu problemów teoretycznych, niemających znaczenia z punktu widzenia rozstrzygnięcia. Według Sądu Najwyższego nie ma przy tym innych przyczyn uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej pozwanego do rozpoznania, w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.). Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji postanowienia.