II AZP 1/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Marmaj.Sędziowie SN: H. Ciepła (spr.), M. Zakrzewska.Protokolant: H. Janota.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie ze skargi Bartosza Z. na decyzję Izby Skarbowej w K. z dnia 22 czerwca 1988 r. w przedmiocie wymiaru opłaty skarbowej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 14 marca 1989 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Krakowie postanowieniem z dnia 30 grudnia 1988 r. sygn. akt SA/Kr/882/88 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.”Czy dopuszczalne jest wymierzenie - przez organy podatkowe - opłaty skarbowej osobie, która nabyła (na mocy orzeczenia sądu) spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, od części jego wartości ustalonej przez organy podatkowe według cen wolnorynkowych i jeśli wielkość ta przewyższa wartość tego lokalu ustaloną prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego o dział spadku?"podjął następującą uchwałę;organ podatkowy przy wymierzaniu opłaty skarbowej na podstawie przepisów art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o opłacie skarbowej (Dz. U. Nr 45, poz. 226) i § 49 ust. 4 pkt 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 maja 1983 r. w sprawie opłaty skarbowej (Dz. U. Nr 34, poz. 161 z późn. zm.) od spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, nabytego na podstawie orzeczenia sądu o dziale spadku, nie jest związany wartością tego prawa ustaloną przez sąd.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Spadkobierca nabył spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego i związany z nim wkład budowlany na podstawie orzeczenia sądowego o dziale spadku, w którym wartość tego prawa ustalił sąd na kwotę 3.023.640 zł i zasądził na rzecz pozostałych spadkobierców spłaty w kwocie 1.847.890 zł.Organy podatkowe ustaliły rynkową wartość tego prawa na kwotę 16.464.000 zł, nadwyżkę ponad udział podatnika w majątku spadkowym na kwotę 13.043.098 zł i od tej nadwyżki wymierzyły opłatę skarbową w kwocie 652.155 zł. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia powołały przepisy art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o opłacie skarbowej (Dz. U. Nr 45, poz. 226), § 49 ust. 4 pkt 5 rozporz. Rady Ministrów z dnia 16 maja 1933 r. w sprawie opłaty skarbowej (Dz. U. Nr 34, poz. 161 z późn. zm.).Przy rozpoznawania skargi podatnika na decyzję o wymierzeniu opłaty skarbowej Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu nasunęła się wątpliwość przytoczona w sentencji uchwały.Źródłem wątpliwości, jak wynika z uzasadnienia przedstawionego zagadnienia, są przepisy art. 1 ust. 1 pkt 3b i art. 9 ust. 1 powołanej ustawy. Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 1 pkt 3b opłatę skarbową pobiera się także od orzeczeń sądowych, jeśli wywołują takie skutki, jak czynności cywilnoprawne. Natomiast stosownie do przepisów art. 9 ust. 1 tej ustawy podstawę wymiaru opłaty skarbowej od czynności cywilnoprawnych oraz od dokumentów stwierdzających te czynności stanowi wartość rynkowa. Analogiczne uregulowanie zawierają przepisy art. 1 ust. 1 pkt 4 i art. 10 ust. 1 pkt 6 i ust. 2 obecnie obowiązującej ustawy o opłacie skarbowej z dnia 31 stycznia 1989 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 23).Skoro określona w orzeczeniu sądowym o dziale spadku wartość prawa odbiega od jego wartości rynkowej ustalonej zgodnie z art. 9 ust. 1 powołanej ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o opłacie skarbowej, zachodzi konieczność wyjaśnienia, czy organ podatkowy jest związany wynikającą z orzeczenia sądu o dziale spadku wartością nabytego prawa.Istota przedstawionego zagadnienia sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, jaki jest przedmiotowy zasięg oddziaływania prawomocności orzeczeń sądowych.Zgodnie z art. 365 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.Organ podatkowy jest organem państwowym w rozumieniu art. 365 k.p.c., zatem jest związany prawomocnym orzeczeniem sądu o dziale spadku. Wymaga przeto wyjaśnienia kwestia przedmiotowych granic tego związania. W tym celu należy sięgnąć do przepisu art. 366 k.p.c. regulującego powagę rzeczy osądzonej, którą tradycyjnie w doktrynie określa się mianem prawomocności materialnej. Stosownie do tego przepisu, który ze względu na art. 13 § 2 k.p.c. ma również zastosowanie do postanowień o dziale spadku, prawomocne postanowienie sądu o dziale spadku ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą postępowania stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia.Przedmiotem postępowania nieprocesowego jest stosunek prawny, którego żądanie wniosku dotyczy. Rozstrzygnięcie sądu obejmuje to, co było przedmiotem postępowania i tylko w tym zakresie ma przedmiotową powagę rzeczy osądzonej.Przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie o dział spadku jest dokonanie podziału masy spadkowej między spadkobierców. Tylko w zakresie podziału i ewentualnych spłat lub dopłat postanowienie to kształtuje prawo. Z chwilą uprawomocnienia się postanowienia przechodzi własność rzeczy lub prawa na tych spadkobierców, którym zostały przeznane. Również w zakresie dopłat i spłat postanowienie staje się skuteczne po uprawomocnieniu (art. 624 k.p.c. w związku z art. 688 k.p.c.). Natomiast ustalenie składu i wartości poszczególnych składników majątkowych należących do spadku (art. 684 k.p.c.) stanowi tylko przesłankę rozstrzygnięcia. Wprawdzie ustalenie to sąd zamieszcza w orzeczeniu, jednakże treść przepisu art. 684 k.p.c. "skład i wartość spadku ulegającego podziałowi ustala sąd", wskazuje na to, że sąd czyni to ustalenie dla celu podziału. Nie jest więc ono przedmiotem rozstrzygnięcia, a tylko jego przesłanką. Jako przesłanka rozstrzygnięcia ustalenie to nie jest objęte powagą rzeczy osądzonej. Oznacza to, że podmioty wymienione w art. 365 k.p.c., nie będące uczestnikami postępowania działowego, są związane tylko rozstrzygnięciem o przyznaniu spadkobiercom własności poszczególnych składników majątkowych oraz o spłatach i dopłatach. Nie są natomiast związane przesłankami rozstrzygnięcia, a wśród nich ustaleniem składu i wartości spadku.Rozważania te prowadzą do wniosku, że organ podatkowy przy wymierzaniu opłaty skarbowej na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1985 r. o opłacie skarbowej i § 49 ust. 4 pkt 5 powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów nie jest związany z mocy art. 365 k.p.c. ustaloną przez sąd w postępowaniu działowym wartością własnościowego prawa do lokalu spółdzielczego. Nie zachodzi więc przeszkoda do przyjęcia za podstawę do wymiaru tej opłaty wartości rynkowej wymienionego prawa ustalonej stosownie do powołanych przepisów o opłacie skarbowej.Z tych względów Sąd Najwyższy na przedstawione zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.