II ZK 21/24

II ZK 21/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 sierpnia 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marek Motuk (przewodniczący) SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca) SSN Paweł Wojciechowski Protokolant Karolina Majewska w sprawie dyscyplinarnej adwokata M. J. ukaranego za popełnienie przewinienia dyscyplinarnego z art. 80 ustawy z dnia 26 maja 1982 Prawo o adwokaturze oraz § 1 ust. 2 i § 4 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu, po rozpoznaniu w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej w dniu 28 sierpnia 2024 r., kasacji wniesionej przez obwinionego od orzeczenia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego Adwokatury z 17 czerwca 2023 r. sygn. akt [...], utrzymującego w mocy orzeczenie Sądu Dyscyplinarnego Izby Adwokackiej [...] z 16 maja 2022 r. o sygn. akt […], orzeka: I uchyla zaskarżone orzeczenie Wyższego Sądu Dyscyplinarnego Adwokatury i sprawę przekazuje temu sądowi do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym; II. kosztami postępowania kasacyjnego obciąża Skarb Państwa. Zbigniew Korzeniowski Marek Motuk Paweł Wojciechowski II ZK 21/24 2 UZASADNIENIE Sąd Dyscyplinarny Izby Adwokackiej [...], orzeczeniem z 16 maja 2022 r., sygn. akt […], uznał obwinionego adw. M. J. za winnego tego, że w okresie od dnia 4 maja 2017 r. do dnia 16 maja 2022 r. w B., będąc zobowiązanym na podstawie porozumienia z dnia 4 maja 2017 r., a następnie nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, wydanego przez Sąd Rejonowy w B. w dniu 19 grudnia 2017 r. (sygn. akt […]) do zapłaty na rzecz M. M. kwoty 49.000 zł tytułem naprawienia szkody wynikającej z nieprawidłowego prowadzenia sprawy zleconej mu przez M. M., lekceważył ten obowiązek zapłaty i nie uiścił zasądzonej kwoty, czym poderwał zaufanie oraz poniżył godność zawodu adwokata w opinii publicznej, co stanowiło zachowanie sprzeczne z prawem, o jakim mowa w art. 80 ustawy z dnia 26 maja 1982 Prawo o adwokaturze oraz naruszało zasady opisane w § 1 ust. 2 i § 4 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu. Sąd Dyscyplinarny orzekł wobec obwinionego zawieszenie w czynnościach zawodowych na okres jednego roku oraz zakaz wykonywania patronatu na okres dwóch lat. Ponadto zasądził od obwinionego M. J. na rzecz Okręgowej Rady Adwokackiej [...] zryczałtowane koszty postępowania dyscyplinarnego. W wyniku rozpoznania odwołania obwinionego M. J., Wyższy Sąd Dyscyplinarny Adwokatury orzeczeniem z 17 czerwca 2023 r., sygn. akt [...], utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie i zasądził od obwinionego zwrot kosztów postępowania przed WSD. Od tego orzeczenia kasację wniósł obwiniony, który zaskarżył je w całości na swoją korzyść. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił: 1. Rażącą obrazę przepisów prawa procesowego, mającą istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 6 k.p.k., art. 117 § 2 k.p.k. oraz art. 450 § 3 k.p.k. w zw. z art. 93b ust. 2 i art. 95n ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze w zw. z art. 91 ustawy z dnia 16 kwietnia 2020 r. o szczególnych II ZK 21/24 3 instrumentach wsparcia w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2, przejawiającą się przeprowadzeniem kontroli odwoławczej z naruszeniem prawa obwinionego do obrony, poprzez przeprowadzenie rozprawy apelacyjnej pod usprawiedliwioną nieobecność obwinionego, potwierdzoną zaświadczeniem lekarskim spełniającym wymogi art. 91 ustawy z dnia 16 kwietnia 2020 r. o szczególnych instrumentach wsparcia w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2. 2. Rażącą obrazę przepisów prawa procesowego, mającą istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. polegającą na nierozpoznaniu zarzutów podniesionych w odwołaniu obwinionego (zarzut opisany w pkt. 1, 3, 4 i 7 odwołania), co skutkowało przeprowadzeniem nieprawidłowej kontroli odwoławczej wyroku sądu meriti. Z ostrożności procesowej zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: 3. Rażącą obrazę przepisów prawa procesowego, mającą istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. poprzez brak uchylenia zaskarżonego wyroku pomimo przedawnienia zarzucanego deliktu dyscyplinarnego; 4. Rażącą obrazę przepisów prawa procesowego, mającą istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 88 ust. 1,2 i 3 ustawy prawo o adwokaturze poprzez kompletnie niezasadne twierdzenie, że delikt dyscyplinarny z zaniechania nie podlega przedawnieniu - co przejawia się utrzymaniem wyroku, w którym uznano, że delikt miał być popełniony w okresie „od dnia 4 maja 2017 r. do dnia 16 maja 2022 r.” (a więc do dnia wydania wyroku w sprawie), podczas gdy faktyczny termin przedawnienia winien być liczony od pierwszego momentu, kiedy obwiniony nie mógł wykonać ciążącego na nim obowiązku, a tym pierwszym momentem był wymieniony w zarzucie dzień 4 maja 2017 r. - zatem terminem przedawnienia jest 4 maja 2022 r. 5. Rażącą obrazę przepisów prawa procesowego, mającą istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a mianowicie naruszenie art. 6 k.p.k. - prawa do obrony - obwinionego poprzez takie sformułowanie zarzutu, które wyklucza jakąkolwiek merytoryczną z nim polemikę, gdyż nie zawiera czasookresu rzekomego popełnienia II ZK 21/24 4 deliktu dyscyplinarnego z zaniechania co wpływa np. na okres przedawnienia (zarzut został sformułowany w sposób następujący - „w okresie od dnia 4 maja 2017 r. do nadal”, a obwiniony do realizacji prawa do obrony musi znać konkretny czasookres a nie dowiedzieć się o nim dopiero z orzeczenia końcowego (wyklucza to bowiem prawo do merytorycznej obrony i polemiki z treścią zarzutu kiedy się nie zna jego czasookresu); 6. Rażącą obrazę przepisów prawa procesowego, mającą istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a mianowicie naruszenie prawa do obrony poprzez uznanie wniosków dowodowych obwinionego jako zmierzających do przedłużenia postępowania podczas gdy wnioski te były konieczne do wykazania, że obwiniony nie lekceważył swojego obowiązku a wykonanie zobowiązania względem M. M. prowadziłoby w konsekwencji do popełnienia przez obwinionego przestępstwa z art. 302 § 1 k.k. 7. Rażącą obrazę przepisów prawa procesowego, mającą istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a mianowicie usankcjonowanie przez Sąd II instancji wydania rozstrzygnięcia przez Sędziego adw. M. S. co do osoby którego został złożony wniosek o jego wyłączenie, z przyczyn udokumentowanych oświadczeniem świadka W. M., a M. S. sam wyznaczył skład, który miał wniosek o wyłączenie rozpoznać co było niedopuszczalne albowiem w przypadku złożenia takiego wniosku osoba której ten wniosek dotyczy jest obowiązana powstrzymać się od podjęcia jakichkolwiek czynności w sprawie. Z ostrożności procesowej na podstawie art. 91a. ust 1. i art. 91b. ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze zaskarżonemu wyrokowi obwiniony zarzucił także rażącą niewspółmierność kary poprzez wymierzenie obwinionemu de facto kary eliminacyjnej jaką jest zawieszenie w czynnościach zawodowych na tak długi okres jak 12 miesięcy i pozostawienie obwinionego bez możliwości zarobkowych skazując na bankructwo. Podnosząc te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Odwoławczemu - Wyższemu Sądowi Dyscyplinarnemu, ewentualnie uchylenie zaskarżonego II ZK 21/24 5 orzeczenia w całości oraz poprzedzającego go orzeczenia Sądu Dyscyplinarnego Izby Adwokackiej [...] i umorzenie postępowania ze względu na przedawnienie zarzucanego deliktu dyscyplinarnego zarówno na moment wydania orzeczenia przez Sąd I jak i Sąd II instancji, lub z szeroko pojętej ostrożności procesowej zmianę zaskarżonego orzeczenia w zakresie orzeczenia o karze poprzez zmianę kary zawieszenia w czynnościach zawodowych na karę pieniężną. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wyrok Wyższego Sądu Dyscyplinarnego został uchylony ze względu na naruszenie prawa skarżącego do obrony, z następujących przyczyn. Prawo do obrony jest prawem podstawowym w sprawie dyscyplinarnej, podobnie jak w sprawie karnej (art. 42 Konstytucji RP, art. 6 k.p.k. w zw. z art. 95n pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze). Jeśli obwiniony chce korzystać z tego prawa i osobiście uczestniczyć w rozprawie, to należy mu to umożliwić. Udział w rozprawie jako istotny element prawa do obrony, nie powinien być ograniczony przez wąskie rozumienie formalnych warunków usprawiedliwiania nieobecności z powodu choroby ze względu na niezdolność zdrowotną, potwierdzoną zaświadczeniem lekarskim. W indywidualnym przypadku regulacja ustawy zwykłej - art. 117 § 2 k.p.k., art. 93b ust. 2 i 5 w zw. z art. 95n pkt 1 ustawy z 26 maja Prawo o adwokaturze - nie może być w kolizji z zasadą wynikającą z ustawy zasadniczej lub regulacji międzynarodowej (art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności). Skarżący we wniosku z 15 czerwca 2023 r. do Wyższego Sądu Dyscyplinarnego o odroczenie terminu rozprawy wyznaczonej na 17 czerwca 2023 r. wskazał na pogorszenie stanu zdrowia stwierdzonego zaświadczeniem lekarskim, uniemożliwiającym mu stawiennictwo na posiedzeniu oraz uczestnictwo w formie zdalnej, albowiem leki, które przyjmuje w związku z chorobą wpływają negatywnie na stan jego świadomości. Obwiniony oświadczył we wniosku, że chce uczestniczyć w rozprawie a nadto od momentu orzekania w sprawie przez Sąd I instancji zaszły nowe okoliczności faktyczne mające istotne znaczenie dla prawidłowego procedowania w sprawie, które chciałby podnieść na rozprawie. II ZK 21/24 6 Wyższy Sąd Dyscyplinarny na rozprawie 17 czerwca 2023 r., postanowił na podstawie art. 93b ust. 2 (a contrario) ustawy Prawo o adwokaturze, wniosku obwinionego nie uwzględnić, albowiem zaświadczenia o niezdolności do pracy nie można utożsamiać z zaświadczeniem o niemożności stawiennictwa na wezwanie lub zawiadomienie sądu. Z zaświadczenia wynika, że ubezpieczony „może chodzić”, ponadto obwiniony miał możliwość złożenia wniosku o przeprowadzenie rozprawy w trybie zdalnym, o czym został poinformowany. W kasacji obwiniony zasadnie zarzuca, iż jego prawo do obrony zostało naruszone poprzez przeprowadzenie rozprawy pod jego nieobecność, czyli przez nieuwzględnienie wniosku o odroczenie rozprawy. Sąd Dyscyplinarny po wniosku o odroczenie rozprawy powinien ustalić, czy spełnia się przesłanka (podstawa) zastosowania normy z art. art. 117 § 2 k.p.k. oraz z art. 93b ust. 2 i 5 ustawy Prawo o adwokaturze w zw. z art. 95n pkt 1 tej ustawy, czyli czy skarżący usprawiedliwił należycie niestawiennictwo. Wyższy Sąd Dyscyplinarny poprzestał na ocenie dokumentu zaświadczenia lekarskiego, załączonego do wniosku o odroczenie rozprawy, stwierdzając, że skoro ubezpieczony „może chodzić”, to nie usprawiedliwił należycie niestawiennictwa i dlatego wniosek o odroczenie terminu rozprawy nie był zasadny. Ponadto obwiniony miał możliwość złożenia wniosku o przeprowadzenie rozprawy w trybie zdalnym. Poprzestanie na zaświadczeniu lekarskim nie było wystarczające do ustalenia i oceny, czy skarżący usprawiedliwił należycie niestawiennictwo na rozprawie. Rzecz w tym, iż znaczenie miała treść wniosku skarżącego a nie tylko sama treść zaświadczenia lekarskiego. Sąd Dyscyplinarny pominął to, co skarżący podał w oświadczeniu wniosku, a więc to, że leki które przyjmuje wpływają negatywnie na jego stan świadomości. Ponadto wskazał, iż wystąpiły nowe okoliczności faktyczne, mające istotne znaczenie dla prawidłowego procedowania w sprawie, które chciałby podnieść na rozprawie. Innymi słowy skarżący we wniosku podał informacje dotyczące jego stanu zdrowia, które nie wynikały z zaświadczenia lekarskiego, dlatego poprzestanie przez Wyższy Sąd Dyscyplinarny na stwierdzeniu, że skoro II ZK 21/24 7 ubezpieczony „może chodzić”, to mógł stawić się na rozprawę, nie uwzględnia informacji skarżącego o złym stanie jego zdrowia. Z tej przyczyny rozstrzygnięcie Sądu o nieuwzględnieniu wniosku o odroczenie rozprawy nie było oparte na pełnej podstawie (protokół rozprawy z 17 czerwca 2023 r. – k. 35-37 akt [...]). Czasowy brak konieczności przedstawienia zaświadczenia lekarza sądowego jako usprawiedliwienie niestawiennictwa przed sądem z powodu choroby (art. 91 ustawy z 16 kwietnia 2020 r.), nie zwalniał Wyższego Sądu Dyscyplinarnego od pełnego rozważenia wniosku, czyli zbadania czy okoliczności zgłoszone we wniosku o odroczenie rozprawy usprawiedliwiały należycie niestawiennictwo skarżącego na rozprawie (art. 117 § 2 k.p.k.). W takiej sytuacji procesowej odróżnić należało treść wniosku, czyli oświadczenie skarżącego wyrażające żądanie oraz informujące o określonej sytuacji faktycznej (jego stanie zdrowia) od dowodu, jakim było załączone zaświadczenie lekarskie. Niezależnie skarżący podał, iż zaszły nowe okoliczności faktyczne mające istotne znaczenie dla prawidłowego procedowania w sprawie. W ocenie czy obwiniony należycie usprawiedliwił swoje niestawiennictwo nie można było poprzestać na samej treści zaświadczenia lekarskiego, skoro chory indywidualnie przechodzi chorobę, a w tym przypadku skarżący zgłosił we wniosku, że leki, które przyjmuje, negatywnie wpływają na stan jego świadomości, co nie pozwala na stawiennictwo ani na uczestnictwo w formie zdalnej. Ta kwestia nie została wyjaśniona, przeciwnie została pominięta. W okresie rozprzestrzeniania się wirusa SARS-CoV-2 nie było wymagane zwolnienie lekarskie od lekarza sądowego i dlatego trudno wymagać, aby w tej roli lekarz leczący obwinionego miał zastąpić lekarza sadowego (art. 117 § 2a k.p.k.). Nie można nie zauważyć, iż zaświadczenie lekarskie obejmuje niekrótki okres 10 dni niezdolności do pracy, od 14 do 23 czerwca 2023 r., w którym wyznaczony termin rozprawy 17 czerwca 2023 r. przypadł na początek tego okresu. Skarżący podał w kasacji, że był pod wpływem silnych leków, miał problemy z oddychaniem i wymagał tlenoterapii. Nadto w związku z problemami z oddychaniem pojawiły się komplikacje kardiologiczne związane z układem krążenia. II ZK 21/24 8 Był pod wpływem silnych leków, które uniemożliwiały odbycie podroży do W. (450 km w jedną stronę). Przejmowane leki wpływały na jego świadomość powodując znaczne otępienie. Adnotacja w zaświadczeniu lekarskim, że chory „może chodzić” nie jest równoznaczna z informacją, że ubezpieczony mógł stawić się na wyznaczoną rozprawę oraz że jego niezdolność chorobowa nie pogorszyła jego sprawności psychofizycznej, umożliwiającej prowadzenie sprawy przed Wyższym Sądem Dyscyplinarnym. Nie można tracić z pola widzenia również dalszej argumentacji wniosku, skoro nowe okoliczności faktycznie miałyby istotne znaczenie dla prawidłowego procedowania w sprawie. Na rozprawie kasacyjnej skarżący podał, iż nie miał już długu, który został uregulowany oraz nie lekceważył swojego obowiązku. Sąd nie rozpoznał kilku zarzutów odwołania, także dotyczącego przedawnienia. Z tych motywów orzeczono jak w sentencji. [M. T.] [ms] i