II ZK 46/22

Sygn. akt II ZK 46/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 8 lutego 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: Prezes SN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący) SSN Marek Motuk (sprawozdawca) SSN Paweł Wojciechowski w sprawie dyscyplinarnej radcy prawnego T. M. ukaranego za przewinienie dyscyplinarne stanowiące naruszenie art. 64 ust.1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1166; – powoływanej dalej jako „u.r.p.”) w zw. z art. 14 ust. 1 i 2 oraz art. 61 ust. 2 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego w zw. z § 7 i § 11 Regulaminu zasad wypełniania obowiązku doskonalenia zawodowego przez radców prawnych i zadań organów samorządu służących zapewnieniu przestrzegania tego obowiązku, po rozpoznaniu w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej w dniu 8 lutego 2023 r., na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. w zw. z art. 741 pkt 1 u.r.p., kasacji wniesionej przez obrońcę obwinionego, od prawomocnego orzeczenia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego Krajowej Izby Radców Prawnych w Warszawie, z dnia 15 lipca 2020 r., sygn. akt WO-46/20, zmieniającego orzeczenie Okręgowego Sądu Dyscyplinarnego Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie, z dnia 6 września 2019 r., sygn. akt D 67/19, uchyla zaskarżone orzeczenie i sprawę przekazuje Wyższemu Sądowi Dyscyplinarnemu Krajowej Izby Radców Prawnych w 2 Warszawie do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. UZASADNIENIE Orzeczeniem z dnia 6 września 2019 r. Okręgowy Sąd Dyscyplinarny Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie uznał radcę prawnego T. M. za winnego tego, że nie wypełnił obowiązku doskonalenia zawodowego i uzyskał 3,8 z wymaganych co najmniej 16 punktów szkoleniowych w cyklu szkoleniowym, który trwał od 1 stycznia 2015 r. do 31 grudnia 2017 r. - czym naruszył obowiązek dbania o rozwój zawodowy poprzez kształcenie ustawiczne a także obowiązek stosowania się do uchwał organów samorządu radców prawnych, tj. popełnił czyn z art. 64 ust. 1 u.r.p. w związku z art. 14 ust. 1 i 2 oraz art. 61 ust. 2 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego stanowiącego załącznik do uchwały nr 3/2014 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 22 listopada 2014 r. w sprawie Kodeksu Etyki Radcy Prawnego (dalej: KERP), w związku z § 7 i § 11 Regulaminu zasad wypełniania obowiązku doskonalenia zawodowego przez radców prawnych i zadań organów samorządu służących zapewnieniu przestrzegania tego obowiązku, stanowiącego załącznik do uchwały nr 103/IX/2015 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 11 grudnia 2015 r. w sprawie Regulaminu zasad wypełniania obowiązku doskonalenia zawodowego przez radców prawnych i zadań organów samorządu służących zapewnieniu przestrzegania tego obowiązku (t.j. uchwała Nr 124/X/2017 Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 20 października 2017 r. w sprawie ogłoszenia tekstu jednolitego uchwały w sprawie Regulaminu zasad wypełniania obowiązku doskonalenia zawodowego przez radców prawnych i zadań organów samorządu służących zapewnieniu przestrzegania tego obowiązku; dalej: „Regulamin”) tj. popełnienia przewinienia dyscyplinarnego z art. 64 ust. 1 u.r.p. w związku z art. 14 ust. 1 i 2 oraz art. 61 ust. 2 KERP i za czyn ten na podstawie art. 64 ust. 1 i art. 65 ust. 1 pkt 2 u.r.p. wymierzył mu karę nagany. W pkt. 2 obciążył obwinionego kosztami postępowania dyscyplinarnego w kwocie 2 000 złotych. W dniu 23 grudnia 2019 r. odwołanie od orzeczenia wniósł obrońca obwinionego. Zaskarżył orzeczenie w całości oraz zarzucił mu: 3 1. obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 65 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 64 ust. 1 u.r.p. w zw. z art. 14 ust. 1 i 2 oraz art. 61 ust. 2 KERP w zw. z § 7 i § 11 Regulaminu, poprzez uznanie, iż brak uzyskania przez radcę prawnego punktów szkoleniowych stanowi przewinienie dyscyplinarne, za który radca prawny może podlegać odpowiedzialności dyscyplinarnej i za które może mu zostać wymierzona kara dyscyplinarna przewidziana w art. 65 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, podczas gdy żaden przepis ustawowy nie przewiduje takiej możliwości; 2. mającą wpływ na treść orzeczenia obrazę przepisów postępowania, tj. art. 6 k.p.k., art. 7 k.p.k., art. 92 k.p.k., art. 116 k.p.k., art. 367 § 1 k.p.k., art. 370 § 1 k.p.k. oraz art. 410 k.p.k. w zw. z art. 741 pkt 1 u.r.p., poprzez uniemożliwienie obwinionemu swobodnej wypowiedzi i przedstawienia swojego stanowiska w toku rozprawy przed Sądem dyscyplinarnym I instancji, wielokrotne przerywanie wypowiedzi obwinionego w toku ww. rozprawy, brak protokołowania wypowiedzi obwinionego oraz członków Sądu dyscyplinarnego I Instancji pomimo wniosków obwinionego o ich zaprotokołowanie, a w konsekwencji pominięcie przebiegu ww. rozprawy i stanowiska obwinionego przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia, co stanowi o naruszeniu fundamentalnego prawa obwinionego do obrony; 3. mającą wpływ na treść orzeczenia obrazę przepisów postępowania, tj. art. 6 k.p.k., art. 7 k.p.k., art. 92 k.p.k., art. 94 § 1 pkt 5 k.p.k., art. 410 k.p.k. oraz art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 741 pkt 1 u.r.p., poprzez brak wskazania w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia jakichkolwiek elementów stanowiska obwinionego, w tym w szczególności podnoszonych przez niego argumentów na jego obronę, co świadczy o braku rzeczywistego rozważenia stanowiska obwinionego i podnoszonych przez niego argumentów, a tym samym o braku rozważenia wszystkich istotnych w sprawie okoliczności i braku oparcia zaskarżonego orzeczenia o całokształt okoliczności i dowodów sprawy, a co jednocześnie przesądza o naruszeniu fundamentalnego prawa obwinionego do obrony; 4. mający wpływ na treść orzeczenia błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia, polegający na przyjęciu, 4 iż obwiniony nie wypełnił obowiązku doskonalenia zawodowego z tego tylko względu, iż obwiniony uzyskał 3,8 z 16 wymaganych punktów szkoleniowych, podczas gdy okoliczności sprawy wskazują, iż obwiniony wypełnił powyższy obowiązek w inny sposób; 5. mający wpływ na treść orzeczenia błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia, polegający na przyjęciu, że czyn obwinionego charakteryzuje się społeczną szkodliwością w stopniu większym niż znikomy, podczas gdy prawidłowa ocena materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że całokształt okoliczności podmiotowo-przedmiotowych towarzyszących zachowaniu obwinionego przemawia za oceną ładunku społecznej szkodliwości czynu popełnionego przez obwinionego jako znikomego; 6. rażącą niewspółmierność kary, polegającą na orzeczeniu wobec obwinionego kary nagany, podczas gdy uzyskanie przez obwinionego zaledwie 3,8 punktów szkoleniowych nie sposób uznać za zachowanie naganne, w tym w szczególności biorąc pod uwagę brak jakichkolwiek przewinień dyscyplinarnych obwinionego w przeszłości oraz inne formy doskonalenia zawodowego podejmowane przez obwinionego, jak również mając na względzie pominięte przez Okręgowy Sąd Dyscyplinarny stanowisko Rzecznika Dyscyplinarnego, który wnioskował o orzeczenie wobec obwinionego kary łagodniejszej; 7. mającą wpływ na treść orzeczenia obrazę przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.k., art. 14 k.p.k., art. 92 k.p.k., art. 94 § 1 pkt 5 k.p.k., art. 410 k.p.k. oraz art. 424 § 1 pkt 1 § 2 k.p.k. w zw. z art. 741 pkt 1 u.r.p., poprzez brak przywołania w treści zaskarżonego orzeczenia, o jaką karę dla obwinionego wnioskował Rzecznik Dyscyplinarny, przy jednoczesnym orzeczeniu wobec obwinionego kary surowszej niż wnioskowana przez Rzecznika oraz braku jakiegokolwiek uzasadnienia takiej decyzji przez Sąd dyscyplinarny I instancji, co świadczy o dowolnym, arbitralnym i oderwanym od okoliczności sprawy rozstrzygnięciu Sądu dyscyplinarnego I instancji; 8. mającą wpływ na treść orzeczenia obrazę przepisów postępowania, tj. art. 76 ust. 2 u.r.p. w zw. z § 1 ust. 1 pkt 1 i 2 uchwały nr 86/IX/2015 Krajowej 5 Rady Radców Prawnych z dnia 20 marca 2015 roku w sprawie określenia wysokości zryczałtowanych kosztów postępowania dyscyplinarnego, poprzez zasądzenie wobec obwinionego rażąco zawyżonych kosztów postępowania pomimo braku skomplikowania przedmiotowej sprawy i w oderwaniu od faktycznych kosztów tego postępowania, co w istocie wskazuje na zastosowanie wobec obwinionego dodatkowej kary finansowej nieprzewidzianej prawem. Na podstawie tak skonstruowanych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i umorzenie postępowania, na podstawie art. 741 pkt 1 u.r.p. w zw. z art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k. Wyższy Sąd Dyscyplinarny Krajowej Izby Radców Prawnych w Warszawie orzeczeniem z dnia 15 lipca 2020 r., sygn. akt WO-46/20: 1. zmienił zaskarżone orzeczenie w pkt 1 w ten sposób, że wymierzył zamiast kary nagany, karę upomnienia; 2. zmienił zaskarżone orzeczenie w pkt 2 w ten sposób, że obniżył wysokość zasądzonych od obwinionego kosztów postępowania dyscyplinarnego przed Okręgowym Sądem Dyscyplinarnym OIRP w Warszawie z kwoty 2000 zł na kwotę 1000 zł; 3. w pozostałym zakresie utrzymał zaskarżone orzeczenie w mocy; 4. zasądził od obwinionego koszty postępowania odwoławczego przed Wyższym Sądem Dyscyplinarnym w kwocie 1 250 na rzecz Krajowej Izby Radców Prawnych w Warszawie. Od powyższego prawomocnego orzeczenia kasację wywiodła obrońca obwinionego zaskarżając je w całości oraz zarzucając mu: „rażące naruszenia prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia, t.j. art. 6 k.p.k., art. 84 § 1 k.p.k., art. 117 § 1 k.p.k. oraz art. 140 k.p.k. w zw. z art. 741 pkt 1 ustawy o radcach prawnych, a także art. 64 ust. 4 ustawy o radcach prawnych oraz art. 42 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, polegające na pominięciu ustanowionego w sprawie obrońcy obwinionego w toku postępowania przed Wyższym Sądem Dyscyplinarnym, w tym w szczególności brak zawiadomienia obrońcy o rozprawie przed tym sądem, a tym samym - 6 pogwałcenie podstawowego, fundamentalnego prawa do obrony obwinionego, w tym prawa do korzystania z pomocy obrońcy w postępowaniu dyscyplinarnym.” Na podstawie tak skonstruowanego zarzutu skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy Wyższemu Sądowi Dyscyplinarnemu Krajowej Izby Radców Prawnych w Warszawie do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja obrońcy obwinionego jest oczywiście zasadna, co uprawniało do jej uwzględnienia na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. Z akt sprawy o sygn. 67/19 wynika, iż radca prawny T.M. w postępowaniu przed Okręgowym Sądem Dyscyplinarnym Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie nie był reprezentowany przez obrońcę, lecz osobiście uczestniczył w rozprawie i podejmował czynności procesowe w sprawie. Po wydaniu orzeczenia obwiniony w dniu 15 grudnia 2019 r. udzielił pisemnego upoważnienia do obrony radcy prawnemu N. J., które zostało dołączone do akt spraw jako załącznik do sporządzonego przez nią odwołania. W dniu 4 lutego 2020 r. obrońca została pisemnie powiadomiona o przyjęciu odwołania i przesłaniu go wraz aktami sprawy do Wyższego Sadu Dyscyplinarnego Krajowej Izby Radców Prawnych. Obrońca radca prawny N. J. nie została powiadomiona o terminie rozprawy odwoławczej przed Wyższym Sądem Dyscyplinarnym Krajowej Izby Radców Prawnych wyznaczonej na 15 lipca 2020 r., która odbyła się bez jej udziału i została zakończona wydaniem prawomocnego orzeczenia. Z protokołu rozprawy wynika, iż na rozprawę nie stawił się także obwiniony T. M., który został prawidłowo zawiadomiony o terminie rozprawy. Obrońcy nie został też doręczony odpis wydanego przez sąd odwoławczy orzeczenia. W świetle powyższych ustaleń sąd odwoławczy procedując pod nieobecność obrońcy niezawiadomionego o terminie rozprawy rażąco naruszył przepisy prawa procesowego, a w szczególności art. 117 § 1 i 2 k.p.k., który zgodnie z art. 741 u.r.p ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu dyscyplinarnym. W myśl powołanego przepisu, uprawnionego do udziału w czynności procesowej zawiadamia się o jej czasie i miejscu, zaś w razie jego niestawiennictwa czynności 7 nie przeprowadza się, jeżeli brak jest dowodu, że uprawniona osoba nie została o niej powiadomiona. Uprawniona do wzięcia udziału w czynności jest strona procesowa, jej przedstawiciel procesowy oraz inna osoba, której ustawa przyznaje uprawnienie do wzięcia udziału w określonej czynności procesowej (J. Skorupka [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-166, red. R. A. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017, art. 117). Rację ma też skarżąca, iż brak zawiadomienia o terminie rozprawy i niemożność jej udziału w niej skutkowało także rażącym naruszeniem zasady prawa obwinionego do obrony wyrażonej w art. 6 k.p.k., mającego również podstawę konstytucyjna w art. 42 ust. 2 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy, przeciwko komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania i ma ono wymiar nie tylko formalny, lecz także materialny (zob. wyrok TK z 17.02.2004 r., SK 39/02, OTK ZU 2004/2A, poz. 7; orzeczenie TK z 20.10.1992 r., K 1/92, OTK 1992/2, poz. 23; postanowienie TK z 10.03.2009 r., Ts 231/07, OTK-B 2009/2, poz. 122; postanowienie TK z 23.05.2005 r., Ts 213/04, OTK-B 2005/3, poz. 141). W realiach niniejszej sprawy obwiniony skorzystał wprawdzie z formalnego prawa do obrony ustanawiając w sprawie obrońcę, lecz został pozbawiony prawa do obrony materialnej, albowiem obrońca ten nie mógł wykonywać czynności obrończych na jego korzyść na rozprawie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, iż prawo to jest zachowane tylko wówczas, gdy w czasie rozprawy obrońca oskarżonego ma realną i pełną możliwość podejmowania w interesie oskarżonego wszystkich możliwych i koniecznych czynności oraz składania oświadczeń. Sytuację, w której okoliczności konkretnej sprawy wskazują, że w określonym fragmencie rozprawy obrońca oskarżonego nie mógł przedsięwziąć działań korzystnych dla oskarżonego, uznać należy za równoważną z tą, w której oskarżony nie ma obrońcy w procesie karnym albo obrońca nie bierze udziału w czynności, w której jego udział jest obowiązkowy ( wyrok SN z dnia 15.01.2008 r., V KK 190/07, OSNKW 2008, nr 2, poz. 19). Stwierdzone rażące naruszenie przepisów prawa procesowego niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia sądu odwoławczego, albowiem 8 osobiste przedstawienie przez obrońcę na rozprawie stosownej argumentacji mogło skutkować uznaniem zarzutów podniesionych w odwołaniu za zasadne. Z tych względów, Sąd Najwyższy orzekł o uchyleniu zaskarżonego orzeczenia oraz przekazaniu sprawy Wyższemu Sądowi Dyscyplinarnemu Krajowej Izby Radców Prawnych w Warszawie do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Rozpoznając ponownie sprawę sąd odwoławczy winien prawidłowo zastosować przepis art. 117 § 1 k.p.k. zawiadamiając obrońcę i wszystkie inne osoby uprawnione o terminie rozprawy, mając przy tym na względzie treść § 2 tegoż przepisu.