I USK 1044/26

I USK 1044/26 POSTANOWIENIE Dnia 19 sierpnia 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dawid Miąsik w sprawie z odwołania E. P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Pile o zwrot świadczenia rehabilitacyjnego, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 19 sierpnia 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 21 lipca 2025 r., sygn. akt VII Ua 6/25, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. odstępuje od obciążenia odwołującej się kosztami zastępstwa procesowego organu rentowego w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE Decyzją z 28 maja 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Pile (organ rentowy) na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2780 ze zm., dalej jako ustawa zasiłkowa) i ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 497, dalej jako ustawa systemowa) stwierdził, że E. P. (odwołująca się): nie ma prawa do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 1 listopada 2023 r. do 15 marca 2024 r., pobrała nienależne świadczenie rehabilitacyjne za okres od 1 I USK 1044/26 2 listopada 2023 r. do 15 marca 2024 r., jest zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rehabilitacyjnego od 1 listopada 2023 r. do 15 marca 2024 r. wraz z odsetkami w łącznej kwocie 12.553,60 zł, w tym należność główna 12.050,24 zł. Wyrokiem z 19 listopada 2024 r., IV U 105/24, Sąd Rejonowy w Pile zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że odwołująca się nie jest zobowiązana do zwrotu świadczenia rehabilitacyjnego pobranego za okres od 1 listopada 2023 r. do 15 marca 2024 r. wraz z odsetkami w łącznej kwocie 12.553,60 zł (pkt 1 sentencji), w pozostałym zakresie oddalił odwołanie (pkt 2 sentencji), kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa - Sąd Rejonowy w Pile (pkt 3 sentencji). Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z 21 lipca 2025 r., VII Ua 6/25 zmienił zaskarżony apelacją organu rentowego wyrok Sądu Rejonowego w punkcie 1 i oddalił odwołanie (pkt 1) oraz odstąpił od obciążania odwołującej się kosztami zastępstwa procesowego organu rentowego w postępowaniu odwoławczym (pkt 2). W ocenie Sądu Okręgowego E. P. była właściwie pouczona przez organ rentowy o okolicznościach powodujących pozbawienie prawa do świadczenia rehabilitacyjnego, już przed podjęciem zatrudnienia od 2 listopada 2023 r. Dlatego miała świadomość tego, że zatrudnienie to może wywołać skutki w sferze prawa do przyznanego od września 2023 r. świadczenia rehabilitacyjnego, w tym pozbawić ją tego prawa. Odwołująca nie powiadomiła organu rentowego o podjęciu zatrudnienia w oparciu o umowę o pracę, a po jego zakończeniu nie przystąpiła ponownie do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu działalności gospodarczej, który to tytuł ponownie stał się aktualny. Powyższe przemawia za tym, że zaskarżona decyzja organu rentowego w punkcie pierwszym, stwierdzającym, że E. P. nie ma prawa do świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 1 listopada 2023 r. do 15 marca 2024 r. jest prawidłowa, a świadczenie pobrane za ten okres przez odwołującą się, jest świadczeniem nienależnym (punkt drugi decyzji). Dostrzegł to również Sąd pierwszej instancji, oddalając odwołanie E. P. w tym zakresie, a wskutek niezaskarżenia wyroku Sądu Rejonowego w tym zakresie przez żadną ze stron, rozstrzygnięcie to jest prawomocne. Rozpoznając zatem apelację organu rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji, Sąd Okręgowy był powyższym rozstrzygnięciem związany i mógł oceniać tylko prawidłowość rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji w zakresie punktu trzeciego decyzji. I USK 1044/26 3 Sąd Okręgowy nie miał wątpliwości co do tego, że organ rentowy w decyzji przyznającej świadczenie rehabilitacyjne właściwie i w sposób zrozumiały pouczył odwołującą się o konsekwencjach podjęcia zatrudnienia w okresie pobierania świadczenia rehabilitacyjnego, czego odwołująca się miała świadomość, skoro następnie udała się do ZUS celem upewnienia się w tym temacie i dodatkowo konsultowała kwestię zatrudnienia ze swoją księgową. Podnoszony przez odwołującą się rehabilitacyjny cel podjęcia zatrudnienia w P. w P., w relacji do wynikającego z zaskarżonej decyzji ZUS zobowiązania E. P. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rehabilitacyjnego, w ocenie Sądu Okręgowego nie ma znaczenia w niniejszej sprawie. Jakkolwiek Sądowi drugiej instancji z urzędu znany jest psychologiczny aspekt zatrudnienia w przypadku choroby przewlekłej, która wiąże się z negatywnymi emocjami, przygnębieniem, poczuciem utraty kontroli czy izolacji, to jednakże decyzja o podjęciu zatrudnienia w okresie trwającego leczenia czy rehabilitacji - wobec uprzedniego wniosku o świadczenie z ubezpieczeń społecznych, powinna być skorelowana z obowiązującymi w zakresie tego świadczenia przepisami prawa. Przykładowo, osoba uprawniona do renty z tytułu niezdolności do pracy może podjąć zatrudnienie, a jedyne ograniczenie, jakie napotyka, to wysokość osiąganych wówczas zarobków. W przypadku czasowej niezdolności do pracy - jak w okresie przebywania na zasiłku chorobowym lub korzystania ze świadczenia rehabilitacyjnego - ustawodawca takiej możliwości nie przewiduje. Celem świadczenia rehabilitacyjnego jest ukończenie leczenia lub rehabilitacji w przypadku, gdy długość zasiłku chorobowego okazała się niewystarczająca i pełne oddanie się przez pobierającego świadczenie temu celowi. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, dopuszczalne jest jedynie incydentalne podejmowanie pracy lub prowadzenie działalności gospodarczej (tj. wykonywanie czynności niezbędnych dla bytu tej działalności, jak np. składanie podpisów pod dokumentami, związanymi z działalnością) w okresie pobierania zasiłku chorobowego, ergo świadczenia rehabilitacyjnego, nadto uzyskiwanie niewielkich przychodów, wręcz symbolicznych, nie pozwalających na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Zdaniem Sądu Najwyższego, taka aktywność nie godzi bowiem w istotę i cel tych świadczeń. Z umowy o pracę z dnia 2 listopada 2023 r. wynikało, że odwołująca się podjęła zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy jako nauczyciel teoretycznych przedmiotów zawodowych, za wynagrodzeniem 3.551,99 zł. Tym samym ani rodzaj pracy, ani wynagrodzenie - nie były symboliczne I USK 1044/26 4 i incydentalne. Pełen wymiar czasu pracy oznacza, że zatrudnienie to angażowało odwołującą się w całym zakresie, przez co nie stanowiło tylko i wyłącznie dodatkowego zajęcia, mającego mieć aspekt motywacyjny, aktywizujący. Odwołująca się za swoją pracę otrzymała pełne wynagrodzenie w wysokości przekraczającej ustawowe wynagrodzenie minimalne. Powyższe okoliczności zdaniem Sądu Okręgowego prowadzą do wniosku, że w przypadku odwołującej się nie wystąpiły żadne obiektywne przesłanki, umożliwiające zwolnienie jej z obowiązku zwrotu organowi rentowemu nienależnie pobranego świadczenia rehabilitacyjnego za okres od 1 listopada 2023 r. do 15 marca 2024 r. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Okręgowego złożyła odwołująca się, zaskarżając wyrok ten w części, tj. w punkcie 1 zmieniającym wyrok Sądu Rejonowego w Pile w punkcie 1 i oddającym odwołanie i zarzucając: 1) naruszenie prawa materialnego, tj.: - art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa przez błędną wykładnię i uznanie, iż odwołującej się nie przysługuje prawo do zasiłku rehabilitacyjnego za okres za okres od 1 listopada 2023 r. do 15 marca 2024 r. oraz że pobrała w tym okresie nienależne świadczenie w łącznej kwocie 12.553,60 zł, w tym 12.050,24 zł należności głównej, w sytuacji gdy odwołująca się, nie została w sposób należyty pouczona przez organ rentowy w decyzji przyznającej świadczenie rehabilitacyjne, a Sąd drugiej instancji pominął stanowisko skarżącej co do motywów jej rozumowania i trudności wywołanych chorobą nowotworową, także a także pominął obowiązującą prokonstytucyjną wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa w zaistniałym stanie faktycznym i prawnym; - art. 84 ust. 1 ustawy systemowej przez bezzasadne przyjęcie, że odwołująca się jest zobowiązana do zwrotu zasiłków pobranych za okresy objęte zaskarżoną decyzją. 2) naruszenie przepisów postępowania, tj. : - art. 3271 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka przez niewłaściwe sporządzenie uzasadnienia, które jest wewnętrznie sprzeczne, niejasne i uniemożliwia kontrolę kasacyjną orzeczenia, zwłaszcza w zakresie ustalenia, jakie przesłanki w zaistniałym stanie prawnym i faktycznym uzasadniają zastosowanie prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 1 I USK 1044/26 5 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa względem skarżącej kasacyjnie; - art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka przez naruszanie zasady swobodnej oceny dowodów, która nakazuje sądowi ocenę całokształtu materiału dowodowego w sposób wszechstronny i logiczny, podczas gdy Sąd drugiej instancji, dokonując wybiórczej oceny dowodów i wyciągając z nich wnioski sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, w szczególności: przez arbitralne przyjęcie, iż odwołująca się w piśmie z dnia 5 września 2024 r. przyznała, że o powyższym została skutecznie pouczona przez pozwany organ rentowy w decyzji przyznającej świadczenie rehabilitacyjne, podczas gdy skarżąca kasacyjnie, zeznając w dniu 29 października 2024 r., na rozprawie wyjaśniła motywy jej rozumowania i trudności wywołane chorobą, która również wpływała na jej świadomości i rozumienie spornych okoliczności w sprawie co do możliwości podjęcia pracy w ramach zalecanej rehabilitacji; przez bezpodstawne przyjęcie, że odwołująca się została właściwie pouczona przez organ rentowy o okolicznościach, powodujących pozbawienie prawa do świadczenia rehabilitacyjnego, już przed podjęciem zatrudnienia od 2 listopada 2023 r. i miała świadomość tego, że zatrudnienie to może wywołać skutki w sferze prawa do przyznanego od września 2023 r. świadczenia rehabilitacyjnego; przez uznanie, iż podnoszony przez skarżącą argument przed Sądem pierwszej instancji, i podtrzymany na etapie drugiej instancji, jakoby rehabilitacyjny cel podjęcia zatrudnienia w P. w P., w relacji do wynikającego z zaskarżonej decyzji ZUS zobowiązania odwołującej się do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rehabilitacyjnego, nie miał na kanwie tej sprawy znaczenia; przez zmianę ustaleń faktycznych jedynie w oparciu o dokumenty zaś z pominięciem ponownego przesłuchania skarżącej kasacyjnie; przez pominiecie obowiązującej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego przyjmującej liberalne stanowisko wobec świadczeniobiorców, którym organ rentowy zarzuca nienależne pobranie świadczeń z ubezpieczenia społecznego, w szczególności z uwzględnieniem prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa w zaistniałym stanie faktycznym i prawnym skarżącej kasacyjne. Odwołująca się wniosła o przyjęcie niniejszej skargi do rozpoznania, powołując się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego sprowadzającego się do rozstrzygnięcia: I USK 1044/26 6 1. Czy w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa jednorazowe podjęcie przez osobę pobierającą świadczenie rehabilitacyjne, cierpiącą na chorobę nowotworową i poddaną leczeniu neurochirurgicznemu, krótkiej aktywności dydaktycznej o charakterze rehabilitacyjnym i terapeutycznym stanowi wykonywanie „pracy zarobkowej” w rozumieniu tego przepisu, skutkujące automatyczną utratą prawa do świadczenia? 2. Czy sankcja utraty prawa do świadczenia rehabilitacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej powinna być stosowana również w sytuacjach, gdy ubezpieczony podejmuje aktywność o znikomym ciężarze fizycznym i intelektualnym, w minimalnym wymiarze czasu i za symboliczne wynagrodzenie, a także nie związana z wyuczoną profesją i wcześniej wykonywaną pracą zawodową, motywowaną względami terapeutycznymi, czy też - zgodnie z zasadą proporcjonalności i art. 67 ust. 1 Konstytucji RP - w takich przypadkach należy odmówić zastosowania sankcji z uwagi na jej nadmierną dolegliwość? 3. Czy w świetle ratio legis świadczenia rehabilitacyjnego, które ma wspierać proces leczenia i powrotu do pracy, jego pobieranie może być uzależnione od całkowitego zaniechania jakiejkolwiek aktywności umysłowej lub społecznej, nawet jeśli jest ona zalecona przez lekarzy w ramach terapii pooperacyjnej i ma charakter ściśle rehabilitacyjny? 4. Czy dla przypisania ubezpieczonemu tzw. „złej wiary” w rozumieniu art. 84 ust. 2 ustawy systemowej wystarcza ogólne pouczenie o możliwości utraty świadczenia, czy też konieczne jest ustalenie, że w danych okolicznościach faktycznych ubezpieczony rzeczywiście rozumiał, iż jego konkretne zachowanie - o charakterze rehabilitacyjnym i incydentalnym - może zostać zakwalifikowane jako praca zarobkowa pozbawiająca go prawa do świadczenia? Organ rentowy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o wydanie postanowienia odmawiającego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I USK 1044/26 7 Skarga kasacyjna odwołującej się nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania, ponieważ nie można mówić o występowaniu w niniejszej sprawie istotnego zagadnienia prawnego. Problematyka wykładni art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej doczekała się już obszernego orzecznictwa Sądu Najwyższego, które jest wystarczające do zastosowania wspominanego przepisu w takich sprawach jak niniejsza. Przypomnieć należy, że odstąpienie od stosowania art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej w sposób wynikający z jego literalnej wykładni, zgodnie z którą jakakolwiek aktywność zarobkowa w okresie orzeczonej niezdolności do pracy powinna skutkować utratą prawa do świadczenia miało miejsce w sprawach dotyczących osób prowadzących działalność gospodarczą, w ramach której zatrudnianie byli pracownicy, co wiązało się z koniecznością dokonywania przez taką osobę – w okresie orzeczonej niezdolności do pracy – różnego rodzaju czynności formalno-prawnych, do jakich jest ona zobowiązana jako pracodawca, podatnik i płatnik składek (podpisywanie faktur, dokonanie zgłoszenia w ZUS, czy złożenie deklaracji podatkowej lub składkowej, zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 20 lutego 2024 r., III USK 350/23, LEX nr 3687141 i powołane tam orzecznictwo). W sprawach dotyczących przedsiębiorców zaowocowało to linią orzeczniczą, zgodnie z którą przy ocenie, czy doszło do wypełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, konieczna okazała się pewna „stopniowalność" oceny zachowań osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą, uwzględniająca specyfikę tej działalności. Taka osoba wykonywała w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową w rozumieniu powołanego przepisu będzie możliwe wówczas, gdy wykazuje się ona w tym okresie taką samą lub zbliżoną aktywnością zawodową jak w okresach, w których była zdolna do prowadzenia działalności. Natomiast gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy osoba prowadząca pozarolniczą działalność ogranicza swoją normalną aktywność wyłącznie do podejmowania sporadycznych, incydentalnych i wymuszonych, np. regulacjami prawnymi, czynności takich jak złożenie podpisu na dokumencie, zwłaszcza urzędowym, sporządzenie rachunku lub faktury, których niedopełnienie prowadziłoby do niedochowania ustawowego lub umówionego z kontrahentem terminu i które dodatkowo nie są sprzeczne z celem zwolnienia, oraz gdy ceduje pozostałe czynności charakteryzujące prowadzoną przez nią działalność na inne osoby (zatrudnionych, w tym celu zleceniobiorców lub ustanowionego na czas trwania niezdolności do pracy pełnomocnika), należałoby przyjąć, że zastosowanie I USK 1044/26 8 w stosunku do niej regulacji art. 17 ust. 1 ustawy nie jest uzasadnione (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 16 marca 2023 r., III USKP 38/22, LEX nr 3549917; wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 2024 r., II USKP 123/23, LEX nr 3713580). W odniesieniu do pracowników orzecznictwo Sadu Najwyższego poszło zaś w tym kierunku, że nie jest pracą zarobkową w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej działalność uzasadniona potrzebą środowiskową, społeczną czy publiczną, za którą otrzymuje się wynagrodzenie w okresie orzeczonej niezdolności do pracy (wyrok z dnia 5 kwietnia 2016 r., II UK 171/15, OSNP 2017 Nr 11, poz. 150). Za taką działalność Sąd Najwyższy uznał udział w akcjach ratowniczych członków ochotniczej straży pożarnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2009 r., I UK 351/08); wykonywanie przez przedstawiciela Skarbu Państwa czynności członka rady nadzorczej w „realizującej misję publiczną” T.P. SA (wyroku z dnia 6 lutego 2014 r., II UK 274/13 (OSNP 2015 Nr 4, poz. 58); udział w posiedzeniach spółdzielni mieszkaniowej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2009 r., I UK 140/09, LEX nr 564767); udział ubezpieczonego w sesjach rady miejskiej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2023 r., II USKP 40/22, LEX nr 3567545), czy sprawowanie nadzoru lub dozoru przez kuratora społecznego i otrzymywanie z tego tytułu na podstawie art. 90 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1095 z późn. zm.) ryczałtu stanowiącego zwrot kosztów związanych z pełnieniem tej funkcji (wyrok Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2024 r., III USKP 112/23, OSNP 2025, nr 9, poz. 90). W niniejszej sprawie „wskazanie” terapeutyczne co do podjęcia zatrudnienia nie wynikało z decyzji lekarza prowadzącego odwołującą się w ramach leczenia/rehabilitacji związanych z pobieraniem świadczenia rehabilitacyjnego, lecz z przekonania samej odwołującej się. Nie była to działalność motywowana wzglądami o doniosłości społecznej, środowiskowej czy publicznej w myśl powołanego wyżej orzecznictwa. Ponadto, odwołująca się podjęła zatrudnienie na podstawie umowy o pracę na pełny etat, co wyklucza potraktowanie takiej aktywności zarobkowej jako incydentalnej, ograniczonej czasowej czy wymuszonej koniecznością wykonania obowiązków publicznoprawnych w myśl powołanego wyżej orzecznictwa. Odnosząc się natomiast do kwestii pouczenia, Sąd Najwyższy stwierdza, że – w pierwszej kolejności – kwestia pouczenia ubezpieczonego jest kwestią natury faktycznej a nie prawnej. To od okoliczności danego stanu faktycznego zależy, czy I USK 1044/26 9 sąd uzna, że decyzja organu rentowego zawierała stosowne pouczenie oraz czy było to pouczenie zrozumiałe dla ubezpieczonego (w odniesieniu do świadczenia rehabilitacyjnego oraz ewentualnego wpływu choroby na rozumienie pouczenia zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 września 2017 r., I UK 376/16, LEX nr 2389591, a ogólnie w odniesieniu do ustalania, czy ubezpieczony był pouczony zob. także postanowienia Sądu Najwyższego z 17 listopada 2025 r., III USK 138/24, LEX nr 3953074; z 27 marca 2025 r., III USK 58/24, LEX nr 3854342; wyrok Sądu Najwyższego z 27 marca 2025 r., III USKP 57/24, LEX nr 3848007). Skoro w niniejszej sprawie Sąd drugiej instancji takie ustalenie co do pouczenia poczynił, to jest ono wiążące dla Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym. W drugiej kolejności należało uwzględnić, że jest to zagadnienie normowane przez art. 84 ust. 2 pkt 1 a nie art. 84 ust. 2 ustawy systemowej, który to przepis (art. 84 ust. 2 pkt 1) nie został powołany w podstawach skargi, zatem jego ewentualne wadliwe wykładnia lub zastosowanie nie mogłyby stanowić przedmiotu wypowiedzi Sądu Najwyższego jako sądu kasacyjnego z uwagi na związanie podstawami skargi. Po trzecie, zarówno w przypadku zwolnienia lekarskiego jak i korzystania ze świadczenia rehabilitacyjnego, które przyznawane jest osobom, które wyczerpały okres zasiłkowy a mimo to nie odzyskały zdolności do pracy (art. 18 ust. 1 ustawy zasiłkowej), oczywiste jest, że w okresie niezdolności do pracy i pobierania takiego świadczenia nie można wykonywać działalności zarobkowej, i kwestia ta nie wymaga szczególnego pouczenia (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 17 marca 2021 r., II USKP 30/21, OSNP 2022, nr 1, poz. 9). Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia. [r.g.]