I USK 1345/26

I USK 1345/26 POSTANOWIENIE Dnia 4 sierpnia 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jolanta Frańczak w sprawie z odwołania W.B. i A.M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku o ustalenie istnienia bądź nieistnienia obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 4 sierpnia 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 7 października 2025 r., sygn. akt III AUa 334/25, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. oddala wniosek W.B. oraz A.M. o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 7 października 2025 r. zmienił zaskarżony apelacją przez W.B. (dalej jako odwołujący się) oraz A.M. (dalej jako płatnik składek) wyrok Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 12 grudnia 2024 r. - którym oddalono odwołanie odwołującego się i płatnika składek od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku z dnia 20 października 2023 r. - w ten sposób, że stwierdzono, iż odwołujący się, jako pracownik u płatnika składek, podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu, chorobowemu od dnia 1 czerwca 2023 r. I USK 1345/26 2 W ocenie Sądu Apelacyjnego, jakkolwiek Sąd Okręgowy przeprowadził postępowanie dowodowe, to jednak wadliwie ustalił stan faktyczny sprawy i dokonał jego błędnej oceny prawnej. Z poczynionych w sprawie ustaleń wynikało, iż odwołujący się w dniu 29 maja 2023 r. podpisał z płatnikiem składek umowę o pracę na czas określony do dnia 30 września 2023 r., na podstawie której został zatrudniony na stanowisku konserwatora, serwisanta i wykonawcy usług remontowo- malarskich w pełnym wymiarze czasu pracy za wynagrodzeniem minimalnym. Odwołujący się miał nienormowany czas pracy, zgodnie z terminem wynajmu lokalu. Według Sądu Apelacyjnego wykonywanie pracy przez odwołującego się na rzecz płatnika składek znalazło potwierdzenie w zeznaniach stron, świadków oraz w przedłożonej dokumentacji. Tym samym błędna była ocena prawna Sądu pierwszej instancji, jakoby umowa o pracę nie miała realnego charakteru i strony łączył fikcyjny stosunek pracy, zaś organ rentowy pozorność umowy o pracę wywodził głownie z relatywnie krótkiego okresu zatrudnienia do chwili powstania niezdolności do pracy odwołującego się. Ponadto Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe w sprawie o zeznania świadka M.C., o dodatkowe przesłuchanie stron oraz o dowody z dokumentów, które zostały przedłożone przez odwołujących się w postępowaniu odwoławczym. Świadczą one o braku pozorności umowy o pracę, a na zabieg laparoskopowy, który stał się przyczyną niezdolności do pracy odwołujący się czekał od stycznia 2023 r. czyli przed terminem zawarcia umowy. To oznacza, że nie można czynić mu zarzutu, iż jego niezdolność do pracy była z góry przewidziana i zawierając umowę o pracę miał na celu wyłącznie uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, co sugeruje organ rentowy. Organ rentowy w całości zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie zmiany zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcia co do istoty sprawy i oddalenie odwołania, a także zasądzenia od „wnioskodawczyni” zwrotu kosztów procesu. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa procesowego, a mianowicie: 1) art. 379 pkt 5 k.p.c., przez pozbawienie skarżącego możliwości obrony swoich praw i wydanie przez Sąd Apelacyjny wyroku bez umożliwienia skarżącemu zajęcia stanowiska po doręczeniu mu pisma z dnia 23 września 2025 r. wraz z dokumentacją, do której nie mógł się odnieść, a zaskarżony wyrok został I USK 1345/26 3 wydany bez zapewnienia skarżącemu realnej możliwości wypowiedzenia się co do treści załączonych dokumentów, 2) art. 210 § 1 k.p.c., przez naruszenie prawa strony do wypowiedzenia się co do wyniku procesu, 3) art. 224 § 1 k.p.c., tj. prawa do wypowiedzenia się przed zamknięciem rozprawy, 4) art. 148 § 1 i 2 k.p.c., tj. zasady kontradyktoryjności oraz przez przekroczenie przez Sąd Apelacyjny granicy swobodnej oceny dowodów, nieustosunkowanie się do całości materiału dowodowego oraz niewyjaśnienie poważnych wątpliwości prawnych, w szczególności, czy wykreowany przez strony stosunek nosi cechy stosunku pracy, czy był rzeczywiście wykonywany i czy w świetle zasad współżycia społecznego korzystanie ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego nie następuje z pokrzywdzeniem innych uczestników systemu. Skarżący zarzucił w skardze także naruszenie prawa materialnego, to jest: 1) art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (obecnie jednolity tekst: DZ. .U z 2026 r., poz. 199 ze zm., dalej ustawa systemowa), przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że odwołujący się podlega u płatnika składek jako pracownik ubezpieczeniom społecznym od dnia 1 czerwca 2023 r., podczas gdy przedmiotowa umowa nie rodziła żadnych skutków w sferze pracowniczej, a co za tym idzie, w zakresie ubezpieczeń społecznych z tytułu pozostawania w stosunku pracy, na mocy art. 6 ust. 1, art. 11 ust. 1 i art. 8 ust. 1 ustawy systemowej, 2) art. 8 ustawy systemowej w związku z art. 22 k.p. oraz art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p., przez dokonanie błędniej ich wykładni i przyjęcie, że czynności podejmowane przez odwołującego się w okresie od dnia 1 czerwca 2023 r. spełniają definicję pracownika, w sytuacji gdy charakter jego zatrudnienia nie wypełniał znamion zatrudnienia pracowniczego, 3) art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., przez błędne przyjęcie, że zawarcie umowy o pracę, nie przesądza o pozorności tej umowy, mimo że praca nie była faktycznie wykonywana i błędne przyjęcie, że zatrudnienie na podstawie umowy o pracę na niedługi czas przed wystąpieniem zdarzenia uprawniającego do skorzystania ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego, nie powoduje nieważność takiej umowy o pracę. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał się na nieważność postępowania, ponieważ Sąd Apelacyjny po przekazaniu skarżącemu pisma z dnia 23 września 2025 r. wraz z załączonymi dokumentami, tj. umową użyczenia lokalu, zaświadczeniem o wykonywaniu pracy, umową zlecenia, rachunkami RIT 11, wydrukami z CIDG, podsumowaniem księgi przychodów i I USK 1345/26 4 rozchodów, aktu notarialnego z dnia 18 października 2023 r - w dniu 7 października 2025 r. wydał wyrok na posiedzeniu niejawnym. Sąd Apelacyjny przysyłając skarżącemu dokumenty do wglądu, stworzył uzasadnione jego oczekiwanie, iż będzie mógł odnieść się do ich treści przed zakończeniem postępowania w sprawie. Brak wyznaczenia skarżącemu terminu na zajęcie stanowiska i wydanie orzeczenia bez umożliwienia stronie wypowiedzenia się jest naruszeniem szeregu przepisów postępowania. Wydanie wyroku bez stanowiska strony jest rażącym naruszeniem zasady rzetelnego procesu. Skarżący działał w przekonaniu, że zgodnie z zasadami rzetelnego procesu będzie miał możliwość przedstawienia odpowiedzi przez wydaniem wyroku przez Sąd Apelacyjny. W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołujący się oraz płatnik składek wnieśli o oddalenie skargi oraz zasądzenie na ich rzecz od skarżącego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy. Dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne. Nie w każdej zatem sprawie, nawet w takiej, w której rozstrzygnięcie oparte jest na błędnej subsumpcji czy wadliwej wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie ewentualnych błędów w zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej indywidualnej sprawie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 września I USK 1345/26 5 2016 r., V CSK 143/16, LEX nr 2135552; z dnia 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16, LEX nr 2069457; z dnia 1 grudnia 2015 r., I PK 71/15, LEX nr 2021944). W tej sprawie wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej został oparty na przesłance nieważności (art. 3989 § 1 pkt 3 w związku z art. 379 pkt 5 k.p.c.). Nie można jednak uznać, że skarżący wykazał istnienie tej przesłanki. Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że dochodzi do naruszenia prawa strony do obrony (art. 379 pkt 5 k.p.c.), gdy strona postępowania, wbrew swej woli, została faktycznie pozbawiona możności działania w postępowaniu lub jego istotnej części. Nieważność postępowania z tego powodu zachodzi wówczas, gdy ze względu na uchybienia formalne strona została pozbawiona przez sąd lub przeciwnika procesowego możności brania udziału w sprawie oraz zgłoszenia twierdzeń faktycznych i wniosków dowodowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2014 r., I PK 316/13, LEX nr 1511811). Nie można stwierdzić nieważności postępowania w rozumieniu tego przepisu, gdy strona podjęła czynności w procesie, nawet doznając utrudnień w popieraniu dochodzonych roszczeń lub obronie przed żądaniami strony przeciwnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2016 r., I PK 39/16, LEX nr 2071897). Dlatego pod podstawę nieważności postępowania z art. 379 pkt 5 k.p.c. nie podpada każde naruszenie przepisów prawa procesowego, nawet jeśli mogło mieć wpływ na wynik rozstrzygnięcia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2016 r., II CZ 29/16, LEX nr 2056922 i powołane tam orzeczenia). Przy ocenie, czy doszło do pozbawienia strony możności działania skutkującej nieważnością postępowania trzeba zatem rozważyć, czy nastąpiło naruszenie przepisów procesowych, następnie zbadać, czy uchybienie to wpłynęło na możność strony do działania w postępowaniu, wreszcie ocenić, czy pomimo zaistnienia wspomnianych przeszkód strona mogła bronić swych praw w procesie. Dopiero w razie kumulatywnego spełnienia wszystkich tych warunków można uznać, że strona została pozbawiona możności działania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 2014 r., II UZ 58/14, LEX nr 1622316 oraz wyroki z dnia 25 czerwca 2015 r., V CSK 528/14, LEX nr 1771395; z dnia 15 października 2015 r., II CSK 690/14, LEX nr 1962512). Nie każde zatem naruszenie przepisów proceduralnych może być w ten sposób traktowane (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 2025 r., I CSK 2636/24, LEX nr 3929920 i powołane tam orzeczenia). I USK 1345/26 6 Tymczasem skarżący zarzucając nieważność postępowania przed Sądem drugiej instancji zapomina, że wskazane przez niego przepisy art. 210 § 1, art. 224 § 1 oraz art. 148 § 1 i 2 k.p.c., które mają uzasadniać uchybienia procesowe Sądu Apelacyjnego, dotyczą postępowania przed sądem pierwszej instancji, zaś kwestie proceduralne związane z rozpoznawaniem sprawy przez sąd odwoławczy w pierwszej kolejności reguluje art. 374 i nast. k.p.c. Skarżący brał udział w rozprawie apelacyjnej, na której Sąd Apelacyjny przeprowadził uzupełniające postępowanie dowodowe i otrzymał też dokumenty przedłożone po tej rozprawie przez odwołującego się i płatnika składek. Sąd Apelacyjny nie zobowiązywał skarżącego do zajęcia stanowiska w przedmiocie przesłanych mu dowodów z dokumentów ani też skarżący nie zwracał się o wyrażenie zgody na złożenie pisma procesowego w trybie art. 20512 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Nie budzi przy tym uwag, że po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 27 sierpnia 2025 r. Sąd postanowił dalsze procedowanie skierować na posiedzenie niejawne (k- 217 a.s.). Przypomnieć w tym miejscu trzeba, że nieważności postępowania nie wywołuje nieudzielenie przez sąd - wbrew dyspozycji art. 224 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. - głosu stronom przed zamknięciem rozprawy (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 15 października 2010 r., V CSK 58/10, LEX nr 786675 i z dnia 16 kwietnia 2014 r., LEX nr 1486992) w sytuacji, gdy w toku postępowania strony i ich pełnomocnicy mieli możliwość odnoszenia się do żądań i twierdzeń zgłaszanych w sprawie, a więc brali w niej udział z pełną swobodą formułowania wniosków. Wówczas bowiem nie zostają spełnione kumulatywnie wszystkie przesłanki nieważności postępowania, gdyż zachodzi przypadek, w którym strona, pomimo uchybienia przez sąd przepisom postępowania mającym wpływ na możność działania strony, miała możliwość odnoszenia się do żądań, twierdzeń i dowodów zgłaszanych w sprawie. O nieważności postępowania nie świadczą przy tym uchybienia sądu z zakresu postępowania dowodowego, w szczególności polegające na pominięciu zgłaszanych wniosków dowodowych lub na przeprowadzeniu dowodów w sposób wadliwy (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2020 r., II CSK 228/20, LEX nr 3153495 i z dnia 20 września 2022 r., I USK 525/21, LEX nr 3486964). Skarżący uzasadniając zarzut nieważności postępowania stara się w zasadzie przekonać Sąd Najwyższy do alternatywnej oceny dowodów niż została dokonana przez Sąd Apelacyjny, forsując własną tezę o wpływie dokumentów, które otrzymał I USK 1345/26 7 w dniu 25 września 2025 r., na wynik sprawy, a mianowicie ocenę spornej umowy o pracę. Podsumowując powyższe, uznać trzeba, iż w sprawie nie zachodzi nieważność postępowania i Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Sąd Najwyższy oddalił wniosek odwołujących się o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ w odpowiedzi na skargę ograniczono się do wniosku o oddalenie skargi, a zatem nie wniesiono o zwrot kosztów w przypadku odmowy przyjęcia skargi do rozpoznania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2019 r., II CNP 47/18, LEX nr 2622999). [SOP]