I USK 1376/26

I USK 1376/26 POSTANOWIENIE Dnia 24 czerwca 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Agnieszka Góra-Błaszczykowska w sprawie z odwołania A. P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. o zasiłek chorobowy, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 24 czerwca 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w R. z dnia 12 listopada 2025 r., sygn. akt IV Ua 28/25, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. zasądza od organu rentowego na rzecz odwołującej się kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych wraz z ustawowymi odsetkami za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia zobowiązanemu orzeczenia do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. UZASADNIENIE Wyrokiem z 12 listopada 2025 r., sygn. akt IV Ua 28/25, Sąd Okręgowy w R. oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R. od wyroku Sądu Rejonowego w R. z dnia 1 kwietnia 2025 r., sygn. akt IV U 82/20, którym Sąd pierwszej instancji częściowo uwzględnił odwołania A. P. od zaskarżonych decyzji organu rentowego. I USK 1376/26 2 Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniósł organ rentowy, zarzucając mu naruszenie art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 365 k.p.c. Sąd Apelacyjny oddalił apelację jako niezasadną. Sąd ten wskazał, że ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego w zakresie dotyczącym A. P. są wystarczające i precyzyjne, dlatego zostały przyjęte przez Sąd Okręgowy za własne. Na gruncie rozpoznawanej sprawy, wbrew zapatrywaniom apelacji, brak jest dowodów by uznać, iż A. P. działa w złej wierze. Z materiału dowodowego wynika, że świadczenia pobierała w przekonaniu, iż jej przysługują. Nigdy nie przedłożyła w ZUS nieprawdziwych informacji, współpracowała z organem rentowym i dostarczała wymagane dokumenty. Przeprowadzona u odwołującej kontrola, w wyniku której nie stwierdzono nieprawidłowości w wykorzystywaniu przez nią zwolnienia lekarskiego, utwierdziła ją w przekonaniu, że podlega ubezpieczeniom, jako osoba współpracująca z mężem w prowadzeniu działalności pozarolniczej. Odnosząc się do argumentów organu, dotyczących statystyk finansowych działalności gospodarczej oraz zadeklarowania przez A. P. podstaw wymiaru składek podkreślono, że same te okoliczności nie mogą stanowić wystarczającej postawy do przypisania złej wiary, ani prowadzić do wniosku, że ww. od początku zmierzała jedynie do uzyskania świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Wysokość zadeklarowanej składki mieściła się w granicach dopuszczalnych przez obowiązujące przepisy prawa i jako taka - co do zasady jest przejawem korzystania z uprawnień przyznanych ubezpieczonym. Również wyniki finansowe nie przesądzają jeszcze o celowym działaniu nakierunkowanym na wyłudzenie świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Ocena dobrej/złej woli wymaga bowiem uwzględniania wszystkich okoliczności sprawy. Organ rentowy nie przedstawił żadnych dowód, aby A. P. wiedziała, że świadczenia te jej się nie należą. Nie udowodniono, by ww. nie wykonywała w ogóle jakichkolwiek działań w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej w spornym okresie. A. P. sprawdzała oraz monitorowała trasy samochodowe, zdarzało się, że dostarczała towar do mniejszych sklepów, kontrolowała wpłaty. Tego rodzaju aktywność - choć sporadyczna i niewystarczająca do formalnego zakwalifikowania A. P. jako osoby współpracującej na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych - mogła utwierdzać ją I USK 1376/26 3 w przekonaniu, że rzeczywiście angażuje się przy prowadzeniu działalności gospodarczej i z tego tytułu podlega ubezpieczeniom społecznym oraz ma prawo do pobierania zasiłku chorobowego lub opiekuńczego. Bezsporne jest, że A. P. pobrała świadczenia wskazane w zaskarżonej decyzji, tj. zasiłek chorobowy i zasiłek opiekuńczy, do których uzyskania nie spełniała warunków. Wypłacenie jednak świadczeń w sposób, na który nie miała wpływu, nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną organ rentowy w całości. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania oparto na podstawie przyjęcia skargi do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. (potrzeba wykładni przepisów prawnych wywołujących poważne wątpliwości). Strona skarżąca wskazała na potrzebę wykładni przepisów art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 66 ustawy 25 czerwca 1999r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, czego przykładem są następujące orzeczenia: wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach z 19.02.2019 r., sygn. akt III Ua 20/18, wyrok Sądu Okręgowego w Toruniu z 8.06.2018 r., sygn. akt IV Ua 20/18, wyrok Sądu Rejonowego w Krośnie z 5.04.2019 r., sygn. akt IV U 99/18, wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 3.12.2013 r., sygn. akt III AUa 785/07, wyrok Sądu Rejonowego w Słupsku z 2.02.2016r., sygn. akt V U 204/14, wyrok Sądu Okręgowego w Częstochowie, sygn. akt IV Ua 46/20. W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się wniosła o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego (w tym kosztów zastępstwa procesowego). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna organu rentowego nie kwalifikuje się do przyjęcia jej do merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy I USK 1376/26 4 przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie (1) występuje istotne zagadnienie prawne, (2) istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, (3) zachodzi nieważność postępowania lub (4) skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W związku z tym wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w powołanym przepisie, a jego uzasadnienie zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy. Wniesiona w sprawie skarga kasacyjna zawiera wniosek o przyjęcie jej do rozpoznania uzasadniony w ten sposób, że w sprawie występuje potrzeba wykładni przepisów prawnych wywołujących poważne wątpliwości i rozbieżności w orzecznictwie (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Nie można jednak uznać, że skarżący wykazał istnienie przesłanki przyjęcia skargi do rozpoznania określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania, że określony przepis prawa, będący źródłem poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności należy przytoczyć, przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2008 r., sygn. akt III CSK 104/08; czy z 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14). Konieczne jest wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2007 r., sygn. akt I PK 233/07, OSNP 2009/3-4/43). Powołanie się na omawianą przesłankę wymaga również wykazania, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania na czym polegają wątpliwości związane z jego rozumieniem oraz przedstawienia argumentacji świadczącej, że I USK 1376/26 5 wątpliwości te mają rzeczywisty i poważny charakter, nie należą do zwykłych wątpliwości, które wiążą się z procesem stosowania prawa. W przypadku, gdy w ramach stosowania tych przepisów powstały już w orzecznictwie sądów określone rozbieżności, skarżący powinien je przedstawić, jak też uzasadnić, że dokonanie wykładni jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07; z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 12 grudnia 2008 r., II PK 220/08, niepubl.; z 8 lipca 2009 r., I CSK 11/09, niepubl.; z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15). Ponadto, ze względu na publicznoprawne funkcje skargi kasacyjnej, skarżący powinien wykazać celowość dokonania wykładni konkretnego przepisu przez Sąd Najwyższy ze względu na potrzeby praktyki sądowej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 14 grudnia 2012 r., III SK 29/12). Podniesione w niniejszej sprawie wątpliwości interpretacyjne, czy też rozbieżności orzecznicze, zostały już jednoznacznie rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego i nie stanowią rzeczywistych problemów wykładniczych. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym w prawie ubezpieczeń społecznych „świadczenie nienależnie pobrane”, to nie tylko „świadczenie nienależne” (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy prawnej), ale także „nienależnie pobrane”, a więc pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu udzielonym przez organ rentowy, co do okoliczności powodujących konieczność zwrotu świadczenia, bądź też może wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, błąd stanowi następstwo świadomego działania pobierającego świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że zostały spełnione warunki nabycia prawa do świadczenia lub świadczenia o określonej wysokości. Błąd ten wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością rozstrzygnięć organu rentowego lub I USK 1376/26 6 odwoławczego, z etapem ustalania prawa do świadczeń, a jego istotną cechą konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień, jest istnienie fałszywego wyobrażenia organu o stanie uprawnień ubezpieczonego, wywołanego na skutek świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie. Ponadto, jeżeli w trakcie pobierania świadczenia jest ono „należne”, a okoliczności wyłączające prawo do niego, w konsekwencji również wiedza o tym świadczeniobiorcy, wystąpiły post factum, nie ma podstaw do uznania, że należności wypłacone podlegają zwrotowi. Ocena, czy świadczenie zostało nienależnie pobrane, powinna zostać więc dokonana w odniesieniu do chwili wypłaty tego świadczenia, a nie z perspektywy okoliczności, które wystąpiły po zakończeniu jego wypłacania przez organ rentowy. Organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jedynie wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej obciąża tylko osobę, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji ubezpieczeniowej. Świadomość nienależności świadczenia w takim przypadku ma wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru ewentualnego. Wzorzec normatywny zawarty w we wskazanym przepisie, wymaga świadomego wprowadzenia w błąd, a więc zorientowany został na przeżycia psychiczne ubezpieczonego polegające, po pierwsze, na świadomości, że pobierane świadczenia są nienależne, a po drugie, że podjęte działania zmierzają do wprowadzenia w błąd organu rentowego. Bez kumulatywnego ziszczenia się tych dwóch przesłanek nie można twierdzić, że doszło do wypełnienia dyspozycji ustawy systemowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2019 r., I UK 416/17, OSNP 2019 Nr 7, poz. 90). Stwierdzając, że nie zachodzą przyczyny przyjęcia skargi, określone w art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego oparto na art. 108 § 1 i art. 98 § 1,11 k.p.c. w związku art. 39821 k.p.c. w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 w I USK 1376/26 7 związku z § 2 ust. 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (jednolity tekst: Dz. U. z 2026 r., poz. 215). [KK] [r.g.]