I USK 545/26

I USK 545/26 POSTANOWIENIE Dnia 16 lipca 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Agnieszka Żywicka w sprawie z odwołania I.W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku o zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński, zasiłek opiekuńczy, świadczenie rehabilitacyjne, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 16 lipca 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 27 marca 2025 r., sygn. akt VII Ua 6/25, 1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2) zasądza od I.W. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Gdańsku kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) wraz z odsetkami z art. 98 § 11 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Gdańsku, wyrokiem z 27 marca 2025 r., oddalił apelację I.W. od wyroku Sądu Rejonowego Gdańsk-Południe w Gdańsku z dnia 18 listopada 2024 r., którym to oddalono odwołanie I.W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku z dnia 13 maja 2019 r. odmawiającej wnioskodawczyni prawa I USK 545/26 2 do zasiłku chorobowego, zasiłku opiekuńczego, świadczenia rehabilitacyjnego oraz zasiłku macierzyńskiego w oznaczonych w decyzji okresach. I.W. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku, zaskarżając wyrok w całości i opierając skargę kasacyjną na podstawach naruszenia prawa materialnego oraz przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy tj. (-) art. 84 ust. 1 w związku z art. 84 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 84 ust. 7a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2026 r., poz. 199 ze zm.) przez uznanie, że skarżąca w okresach wskazanych w decyzji organu rentowego pobrała w sposób świadomy i wprowadzając w błąd ZUS jakiekolwiek nienależne jej świadczenia, gdy w rzeczywistości świadczenia te winny zostać ujęte jako błędnie wypłacone przez organ rentowy, a nie jako nienależnie pobrane przez skarżącą. (-) art. 5 k.c. w związku z art. 2a ust. 1 i 2 w związku z art. 84 ust. 1 oraz art. 84 ust. 2 pkt 2 a także art. 82 ust. 7a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez ich niezastosowanie, gdy w przedmiotowej sprawie organ rentowy swoją biernością oraz zaniechaniem jakiejkolwiek weryfikacji zadeklarowanej przez skarżącą wysokości składek doprowadził do sytuacji, że zażądał od skarżącej wpierw zwrotu kwoty 330 352,32 zł tytułem nienależnie pobranych świadczeń. (-) art. 58 § 1 w związku z art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 84 ust. 1 w związku z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez ich błędną wykładnię oraz uznanie, że skarżąca pobrała jakiekolwiek nienależne jej świadczenie wprowadzając organ rentowy w błąd dokonując rzekomo pozornej czynności prawnej założenia z dniem 1 maja 2015 r. działalności gospodarczej będąc w ciąży. (-) art. 2 Konstytucji RP i wywodzącej się z niej zasady solidarności społecznej w systemie ubezpieczeń społecznych przez jej błędną wykładnię a w konsekwencji niezastosowanie w sprawie i uznanie, że skarżąca pobierając należne jej świadczenia naruszyła swoim zachowaniem zasadę ekwiwalentności opłacanych składek w stosunku do uzyskiwanych przychodów. (-) art. 227 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i art. 391 k.p.c. w związku z art. 365 k.p.c. przez dokonanie rażąco wadliwej i oczywiście błędnej wykładni prawa materialnego w odniesieniu do dokonanych ustaleń faktycznych oraz dokonanej z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów wykładni przepisów prawa materialnego. I USK 545/26 3 Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowe w Gdańsku przez rozstrzygnięcie co do istoty sprawy oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącej zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za postępowanie apelacyjne, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca powołała się na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości w praktyce przy ich stosowaniu wobec występowania istotnego zagadnienia prawnego. Wyjaśnieniu podlega wykładnia przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości, w zakresie: w jaki sposób sądy powszechne, winny dokonywać wykładni pojęcia nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej w odniesieniu do świadomego wprowadzania w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia w innych przypadkach niż świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów, gdzie „innym przypadkiem wprowadzenia w błąd” w rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej jest: rozpoczęcie przez kobietę ciężarną prowadzenia działalności gospodarczej i zadeklarowanie wysokiej podstawy wymiaru składek, pobierania przez nią następczo zasiłków z ubezpieczenia społecznego (macierzyńskiego, opiekuńczego, chorobowego) czy innych świadczeń (rehabilitacyjnych), w sytuacji wieloletniego wypłacania świadczeń z ubezpieczeń społecznych przez organ rentowy przy jednoczesnym wieloletnim zaniechaniu przez organ rentowy dokonania weryfikacji zadeklarowanego przez przedsiębiorcę tytułu do świadczeń z ubezpieczenia społecznego; zaniechania stanowiącego przyczynę żądania zwrotu przez organ rentowy świadczeń nienależnie pobranych, gdzie wieloletnie wypłacanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego przez organ rentowy utrwala osoby pobierające te świadczenia, że pobierają te świadczenia jako całkowicie im należne, w odniesieniu do możliwości weryfikacji prawidłowości wypłacania świadczeń przez organ rentowy w związku ze stałym rozwojem posiadanego przez organ rentowy systemu teleinformatycznego; przy jednoczesnym wskazaniu, że po dokonaniu przez płatnika składek przystąpienia do ubezpieczenia społecznego, ZUS dokonał czynności kontrolnych wobec płatnika i nie stwierdzając żadnych nieprawidłowości w dokonanym zgłoszeniu, rozpoczął wypłacanie świadczeń? I USK 545/26 4 W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie kasacyjne według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia jej do merytorycznego rozpoznania. Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych, wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c. wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym między innymi na możliwości odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek przedsądu. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Pełnomocnik skarżącej myli dwie odrębne przesłanki przedsądu. Powołując się na potrzebę wykładni przepisów prawa formułuje także zagadnienie prawne. Przyjmując, że treść wniosku odnosi się wprost do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., argumentacja przytoczona przez pełnomocnika skarżącej na uzasadnienie I USK 545/26 5 wniosku zostanie oceniona w kontekście przesłanki potrzeby wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądowym. Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., to jest istnieniu potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że określony przepis prawa, będący źródłem poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności należy przytoczyć, przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365 i z dnia 18 lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383). Konieczne jest wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 43). Powołanie się na rozbieżności w orzecznictwie wymaga ponadto przytoczenia i poddania analizie rozbieżnych orzeczeń sądów w celu wykazania, że rozbieżności te mają swoje źródło w różnej wykładni przepisu, bądź też przedstawienia argumentów wskazujących, że wykładnia przeprowadzona przez sąd drugiej instancji sprzeczna jest z jednolitym stanowiskiem doktryny lub orzecznictwa Sądu Najwyższego. Ponadto, ze względu na publicznoprawne funkcje skargi kasacyjnej, skarżący powinien wykazać celowość dokonania wykładni konkretnego przepisu przez Sąd Najwyższy ze względu na potrzeby praktyki sądowej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2012 r., III SK 29/12, LEX nr 1238124). Twierdzenie o występowaniu potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów jest uzasadniony tylko wtedy, kiedy przedstawiony problem prawny nie został jeszcze rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne poglądy w tym zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów konstruujących owo zagadnienie. Należy podkreślić, że przedstawione wątpliwości zostały oparte na bardzo szczegółowych elementach stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy: kontroli ZUS w 2015 r., długim okresie wypłat, twierdzeniu o braku bieżącej weryfikacji przez organ, I USK 545/26 6 założeniu o dobrej wierze ubezpieczonej, ocenie znaczenia nieostatecznej decyzji o niepodleganiu ubezpieczeniom oraz twierdzeniu o faktycznym prowadzeniu działalności. Tak skonstruowany problem nie ma charakteru abstrakcyjnego ani uniwersalnego, lecz zmierza do zakwestionowania ustaleń i wniosków faktycznych, które legły u podstaw wyroku Sądu Okręgowego. Odnosząc się do sugerowanej potrzeby wykładni art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, należy wskazać, że przepis ten był szeroko komentowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Utrwalone jest rozróżnienie między świadczeniem nienależnie wypłaconym a świadczeniem nienależnie pobranym. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, komu można przypisać określony stan świadomości albo zawinione działanie, w szczególności świadome wprowadzenie organu rentowego w błąd: por. wyroki SN: z 4 września 2007 r., I UK 90/07 (OSNP 2008, Nr 19-20, poz. 301), z 27 stycznia 2011 r., II UK 194/10 (LEX nr 786392), z 17 marca 2021 r., II USKP 30/21 (OSNP 2022, Nr 1, poz. 9), oraz z 5 października 2022 r., II USKP 34/22 (OSNP 2023, Nr 9, poz. 103). W tym samym nurcie orzeczniczym przyjmuje się, że „świadome wprowadzenie w błąd” z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej może polegać nie tylko na bezpośrednim podaniu nieprawdy lub posłużeniu się fałszywym dokumentem, lecz także na złożeniu wniosku w sytuacji oczywiście nieuzasadniającej powstanie prawa do świadczenia albo na zachowaniu wywołującym u organu mylne przekonanie co do spełnienia przesłanek świadczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z 27 stycznia 2011 r., II UK 194/10, LEX nr 786392, a następnie w wyroku z 5 października 2022 r., II USKP 34/22, OSNP 2023, Nr 9, poz. 103). Sąd Okręgowy uznał za kluczowe wcześniejsze prawomocne rozstrzygnięcie, że od 1 maja 2015 r. I.W. nie miała rzeczywistego tytułu do ubezpieczeń społecznych z działalności gospodarczej, bo działalności tej realnie nie zamierzała prowadzić, a jedynie stwarzała jej pozory. Wskazał, że ubezpieczona złożyła dokumenty zgłoszeniowe jako przedsiębiorca, mimo że — według ustaleń sądu — wiedziała, iż działalności faktycznie nie zamierza prowadzić. Sąd drugiej instancji SO zaakcentował, że odwołująca była w bardzo zaawansowanej ciąży — sąd wskazuje ósmy miesiąc — i nie była realnie zdolna do intensywnego wykonywania odpłatnych usług sprzątania. Sąd podkreślił brak obiektywnych dowodów na rzeczywiste I USK 545/26 7 wykonywanie usług sprzątania, brak adekwatnych nakładów na sprzęt umożliwiający wykonywanie takich usług oraz brak stabilnych przychodów z działalności. Nie wymaga także wykładni kwestia znaczenia decyzji ustalającej niepodleganie ubezpieczeniom społecznym. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że decyzja ZUS wydawana na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy systemowej ma charakter deklaratoryjny, ponieważ potwierdza stan wynikający z mocy prawa, a nie konstytuuje go dopiero na przyszłość. Wskazano tak m.in. w uchwale z 9 czerwca 2016 r., III UZP 8/16 (OSNP 2016/12/153) czy w wyroku z 14 lutego 2017 r., II UK 708/15 (LEX nr 2252205). Skarżąca w istocie oczekuje, aby Sąd Najwyższy ocenił, czy zaniechania organu rentowego i uprzednia kontrola mogły wyłączyć jej świadomość pobierania świadczeń nienależnych. Jest to jednak kwestia oceny materiału dowodowego, nie zaś problem wykładni prawa. Tymczasem zgodnie z art. 398³ § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Spór o ocenę dowodów i ustalenia faktyczne nie może być przenoszony do postępowania kasacyjnego. Nie można również pominąć, że Sąd Okręgowy nie poprzestał na prostym automatyzmie wynikającym z wcześniejszego prawomocnego ustalenia niepodlegania ubezpieczeniom. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku rozważył przesłankę świadomości, odniósł się do zarzutów apelacji, ocenił znaczenie wcześniejszej kontroli i wskazał, że ubezpieczona jedynie stworzyła pozory prowadzenia działalności gospodarczej w celu uzyskania wysokich świadczeń. Mając na uwadze powyższe argumenty, należy uznać, że w sprawie nie zachodzi potrzeba wykładni przepisów prawa wskazanych przez skarżącą. W tym stanie rzeczy, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania stosownie do art. 3989 § 2 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 1¹ k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. w związku z art. 398²¹ k.p.c. [SOP]