I USK 976/26

I USK 976/26 POSTANOWIENIE Dnia 3 sierpnia 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Piotr Prusinowski w sprawie z odwołania K.J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bielsku-Białej z udziałem B. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o objęcie ubezpieczeniami społecznymi z tytułu stosunku pracy, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 3 sierpnia 2026 r., na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 24 kwietnia 2025 r., sygn. akt III AUa 1553/23, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. [A.P.] UZASADNIENIE Decyzją z dnia 21 marca 2023 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bielsku - Białej przyjął, iż ubezpieczony K.J. (wnioskodawca) jako pracownik B. spółki z o.o. w B. (płatnik składek) nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym od dnia 24 stycznia 2003 r. do 13 grudnia 2010 r. Zdaniem organu rentowego posiadanie przez wnioskodawcę większościowych udziałów w spółce uniemożliwia posiadanie statusu pracownika. Wyrokiem z dnia 13 października 2023 r. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej zmienił zaskarżoną decyzję i stwierdził, że wnioskodawca jako pracownik podlega u płatnika składek obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym od dnia 24 stycznia 2003 r. do dnia 13 grudnia 2010 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia I USK 976/26 2 24 kwietnia 2025 r. zmienił wyrok Sadu Okręgowego i oddalił odwołanie. W ocenie tego Sądu osoba posiadająca 95% udziałów nie może skutecznie nawiązać i realizować umowy o pracę ze spółką, której jest większościowym udziałowcem. Skargę kasacyjna wywiódł wnioskodawca, zaskarżył wyrok Sądu odwoławczego w całości, zarzucając mu naruszenie: art. 8 ust 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (ustawa systemowa) w związku z art. 31 k.p. w związku z art. 22 § 1 i § 11 k.p. oraz art. 8 ust 6 pkt 4 w związku z art. 6 ust 1 pkt 5 ustawy systemowej. Wskazał również na uchybienie art. 210 § 1 k.s.h. i art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. Zdaniem skarżącego skarga kasacyjna powinna zostać przyjęta do rozpoznania z uwagi na potrzebę dokonania wykładni art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej, jako wywołującego rozbieżności w orzecznictwie sądów, w zakresie tego, czy za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność można uznać wspólnika większościowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, będącego również członkiem zarządu tej spółki, który został zatrudniony w tej spółce i w ramach zatrudnienia wykonywał obowiązki inne, aniżeli zarządzanie przedsiębiorstwem tej spółki. Uzasadnieniem rozpoznania skargi kasacyjnej – zdaniem wnioskodawcy - jest również potrzeba wykładni art. 8 ust. 1 ustawy systemowej w związku z art. 31 w związku z art. 22 § 1 i § 11 k.p., jako wywołującego rozbieżności w orzecznictwie sądów, w zakresie tego, czy wspólnik większościowy, będący jedynym członkiem zarządu, który w ramach umowy o pracę wykonuje czynności zarządzania spółką oraz inne czynności (działalność operacyjna, wykonywanie czynności projektowych) może zostać uznany za pracownika pozostającego w tak zwanym „autonomicznym podporządkowaniu" i tym samym wykonującego obowiązki w ramach umowy o pracę w rozumieniu art. 22 § 1 k.p. W ocenie wnioskodawcy skarga kasacyjna jest również oczywiście uzasadniona wobec wydania przez Sąd Apelacyjny wyroku całkowicie pomijającego analizę materiału dowodowego, pomijającego konieczność dokonania wykładni przepisów prawa materialnego, w tym powołanych przepisów ustawy systemowej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie może zostać przyjęta do rozpoznania. I USK 976/26 3 Po pierwsze, trzeba zaznaczyć, że przedmiotem postępowania jest podleganie przez wnioskodawcę ubezpieczeniom społecznym z tytułu posiadania statusu pracowniczego. W rezultacie, do rozpoznania sprawy nie mają zastosowania alternatywne tytuły ubezpieczenia, a w szczególności tytuł wymieniony w art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej. Znaczy to tyle, że dla rozstrzygnięcia niniejszej pracy nie jest potrzebne dokonanie wykładni tego przepisu. Niezależnie od tego należy zasygnalizować, że w ostatnim okresie Sąd Najwyższy dokonał korygującej i jednolitej wykładni art. 8 ust 6 pkt 4 ustawy systemowej (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2025 r., I USKP 164/24, LEX nr 3816696; z dnia 5 sierpnia 2025 r., III USKP 46/25, nie publ.). Ma to znaczenie, jeśli uwzględni się, że odwołanie się do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości (ze wskazaniem, na czym te poważne wątpliwości polegają), nie doczekał się wykładni, bądź że jego niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów, które należy przytoczyć (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002 nr 12, poz. 151). Powołanie się na rozbieżności w orzecznictwie wymaga przytoczenia i poddania analizie rozbieżnych orzeczeń sądów w celu wykazania, że rozbieżności te mają swoje źródło w różnej wykładni przepisu, bądź też przedstawienia argumentów wskazujących, że wykładnia przeprowadzona przez sąd drugiej instancji sprzeczna jest z jednolitym stanowiskiem doktryny lub orzecznictwa Sądu Najwyższego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2018 r., III UK 123/17, LEX nr 2496319). Nie może być mowy o rozbieżności w orzecznictwie wtedy, gdy wprawdzie w pewnej fazie stosowania jakiegoś przepisu przez sądy, a zwłaszcza przez Sąd Najwyższy, doszło do rozchwiania wykładni albo wyraźnych różnic jurysdykcyjnych poświadczonych odmiennymi rozstrzygnięciami, jednak następnie - po wyjaśnieniu występujących kontrowersji i uzgodnieniu stanowisk - ugruntowany został pogląd, który uzyskał przewagę i ukształtował wykładnię oraz oparte na niej orzecznictwo, niewykazujące już później odchyleń. Inaczej mówiąc, powoływanie się na rozbieżność w orzecznictwie sądów jako przyczynę kasacyjną określoną w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. nie może dotyczyć rozbieżności, która została już usunięta przez ukształtowanie się wyraźnej, umocnionej i stabilnej linii orzeczniczej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2015 r., III CSK 59/15, OSNC 2016 nr 2, poz. 29). W rezultacie, jeśli Sąd Najwyższy prezentuje aktualnie jednolitą wykładnię art. 8 ust 6 pkt 4 ustawy I USK 976/26 4 systemowej, to pomijając, że przepis ten nie ma zastosowania w sprawie, nie zachodzą już przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Nie inaczej jest w przypadku wniosku o dokonanie przez Sąd Najwyższy wykładni art. 8 ust. 1 ustawy systemowej w związku z art. 31 w związku z art. 22 § 1 i § 11 k.p. Dopuszczalność zatrudniania większościowych wspólników jako pracowników w spółkach kapitałowych była przedmiotem wielu orzeczeń Sądu Najwyższego. Już z tego powodu trudno twierdzić, że nadal istnieje „potrzeba” wykładni tych przepisów. Uważna analiza orzecznictwa nie daje podstaw do twierdzenia, że ich interpretacja budzi nadal poważne wątpliwości, czy rozbieżności. W odniesieniu do umowy o pracę zawartej między wspólnikiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, będącym równocześnie członkiem jej zarządu a tą spółką, w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, iż co do zasady dopuszcza się pracownicze zatrudnianie wspólników wieloosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością na stanowiskach członków zarządu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1995 r., I PZP 7/95, OSNAPiUS 1995 nr 18, poz. 227 oraz wyroki: z dnia 17 maja 1995 r., I PRN 14/95, OSNAPiUS 1995 nr 21, poz. 263; z dnia 23 stycznia 1998 r., I PKN 498/97, OSNAPiUS 1999 nr 1; z dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 394/98, OSNAPiUS 2000 nr 4, poz. 159; z dnia 2 lipca 1998 r., II UKN 112/98, OSNAPiUS 2000 nr 2, poz. 66; z dnia 14 marca 2001 r., II UKN 268/00, LEX nr 551026; z dnia 9 września 2004 r., I PK 659/03, OSNP 2005 nr 10; z dnia 23 października 2006 r., I PK 113/06, Prawo Pracy 2007 nr 1, s. 35; z dnia 23 lipca 2009 r., II PK 36/09, OSNP 2011 nr 5-6, poz. 77; z dnia 4 listopada 2009 r., I PK 106/09, LEX nr 564759; z dnia 7 kwietnia 2010 r., II UK 357/09, LEX nr 987623; z dnia 3 sierpnia 2011 r., I UK 8/11, LEX nr 1043990; z dnia 13 marca 2018 r., I UK 27/17, LEX nr 2508640; z dnia 16 października 2018 r., I UK 115/18, OSNP 2019 nr 5, poz. 61; z dnia 18 listopada 2021 r., III USKP 82/21, LEX nr 3275201 i z dnia 26 stycznia 2021 r., I USKP 68/21, OSNP 2022 nr 12, poz. 124 i powołana tam literatura). Orzecznictwo dopuszcza także zatrudnienie wspólników wieloosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie umów o pracę na stanowiskach wykonawczych, gdyż w takim przypadku wspólnika nie można traktować jako podmiotu, którego praca polega na obrocie jego własnym kapitałem (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 grudnia 2008 r., I UK 162/08, Monitor Prawa Pracy 2009 nr 5, s. 268-271; z dnia 9 czerwca 2010 r., II UK 33/10, LEX nr I USK 976/26 5 598436; z dnia 12 maja 2011 r., II UK 20/11, OSNP 2012 nr 11-12, poz. 145; z dnia 13 listopada 2013 r., I PK 94/13, OSNP 2015 nr 1, poz. 4; z dnia 16 października 2018 r., I UK 115/18; z dnia 16 grudnia 2016 r., II UK 517/15). Dla objęcia wspólnika ubezpieczeniami społecznymi konieczne jest jednak to, aby wykreowany umową stosunek pracy był rzeczywiście realizowany i by nosił cechy kategorialne wynikające z art. 22 § 1 k.p., w tym musi występować podporządkowanie pracownicze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2017 r., II UK 451/16, LEX nr 2427158). Członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wykonujący swoje obowiązki na podstawie stosunku prawnego, w tym nawiązanego w sposób dorozumiany, spełniającego kryteria określone w art. 22 § 1 k.p., podlega ubezpieczeniom społecznym jako pracownik, nawet gdy jest wspólnikiem tej spółki (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej, por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2019 r., III UK 298/18, LEX nr 2688340). W judykaturze jednomyślnie wyklucza się natomiast możliwość pracowniczego zatrudniania wspólników jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością na stanowisku prezesa jednoosobowego zarządu spółki, a to z powodu: a) braku pracowniczego podporządkowania (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 października 2006 r., I PK 113/06, Prawo Pracy 2007 nr 1, s. 35, z dnia 23 września 1997 r., I PKN 276/97, OSNAPiUS 1998 nr 13, poz. 397 i z dnia 28 kwietnia 1997 r., I PKN 115/97, OSNAPiUS 1998 nr 1, poz. 12) bądź b) braków reprezentacji, powodujących zawarcie umowy „z samym sobą” (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1995 r., I PZP 7/95, OSNAPiUS 1995 nr 18, poz. 227 i wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 17 grudnia 1996 r., II UKN 37/96, OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 320; z dnia 5 lutego 1997 r., II UKN 86/96, OSNAPiUS 1997 nr 20, poz. 404; z dnia 16 kwietnia 1997 r., II UKN 69/97, OSNAPiUS 1998 nr 2, poz. 54 i z dnia 30 kwietnia 1997 r., II UKN 82/97, OSNAPiUS 1998 nr 7, poz. 217). Dlatego właściciele jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością - ze względu na przedmiot zbiorczego tytułu ubezpieczenia jakim jest „prowadzenie działalności pozarolniczej” - podlegają ubezpieczeniom społecznym na podstawie art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy systemowej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2006 r., I UZP 4/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 304). Status wspólników takich spółek wyłącza konwersję tytułu ubezpieczenia na wynikający z zawarcia umowy o pracę z własną spółką (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2013 r., II UK 36/13, LEX nr 1391783). I USK 976/26 6 Z tych samych przyczyn w orzecznictwie nie uznaje się za zatrudnienie pracownicze także zatrudnienia dominującego wspólnika wtedy, gdy udział innych wspólników w kapitale zakładowym spółki jest tak mały, że pozostaje w istocie iluzoryczny, np. nie przekracza kilku procent (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 kwietnia 2010 r., II UK 177/09, OSP 2012 nr 1, poz. 8; z dnia 3 sierpnia 2011 r., I UK 8/11, LEX nr 1043990; z dnia 7 marca 2018 r., I UK 575/16, LEX nr 2488094 i z dnia 13 marca 2018 r., I UK 27/17, LEX nr 2508640). Koncepcja stosunku pracy opiera się bowiem na teorii, według której podstawą ustroju pracy jest wymiana świadczeń między dwoma kontrahentami: podmiotem zatrudniającym a pracownikiem. Taka skala większości udziałów (przewagi głosów) oraz sposób jej wykorzystywania nakazuje bowiem traktować stosunki pracy w wieloosobowej spółce z ograniczoną odpowiedzialnością na równi ze stosunkami w spółce jednoosobowej, której konstrukcja prawna nie ma odpowiednika na gruncie prawa pracy, gdyż w jej ramach stosunek tego prawa byłby pozbawiony zasadniczych elementów konstrukcyjnych (por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1995 r., I PZP 7/95 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 394/98, OSNP 2000 nr 4, poz. 159, z glosą Z. Hajna, OSP 2000 nr 12, poz. 177). Jest to bowiem sytuacja, w której społeczny status wykonawcy pracy staje się jedynie funkcjonalnym elementem statusu właściciela spółki i niezależnie od argumentów dotyczących braku podporządkowania pracowniczego, w istocie nie zachodzi przesłanka odpłatności pracy; jedyny wspólnik wykonuje czynności na swoją rzecz (we własnym interesie) i na swoje własne ryzyko produkcyjne, gospodarcze i socjalne. Jest od pracodawcy (spółki z ograniczoną odpowiedzialnością) niezależny ekonomicznie, a do przesunięć majątkowych w związku z wynagradzaniem dochodzi w ramach jego własnego majątku, zysku spółki (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 11 września 2013 r., II UK 36/13, LEX nr 1391783; z dnia 17 października 2017 r., II UK 451/16, czy postanowienie z dnia 27 marca 2025 r., III USK 403/24, LEX nr 3853564). Zatem w świetle cech stosunku pracy (art. 22 § 1 k.p.), jedyny (lub niemal jedyny) wspólnik spółki z ograniczoną odpowiedzialnością co do zasady nie może pozostawać z tą spółką w stosunku pracy, gdyż w takim przypadku status wykonawcy pracy (pracownika) zostaje „wchłonięty” przez status właściciela kapitału (pracodawcy). Konfiguracja, która stanowi faktyczne połączenie pracy i kapitału wyklucza dopuszczalność nawiązania stosunku pracy z własną spółką i podleganie I USK 976/26 7 takiego wspólnika pracowniczym ubezpieczeniom społecznym, niezależnie od rodzaju czynności (wykonawcze czy zarządzające), jakie miałyby być realizowane w ramach umowy o pracę (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2018 r., I UK 576/17, LEX nr 2488094 i postanowienie z dnia 22 maja 2019 r., II UK 171/18, LEX nr 2671086). W przypadku ustalenia, że pozycja prawna dominującego wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością jest zbieżna z pozycją prawną jedynego wspólnika, a więc status wykonawcy pracy został zdominowany przez właścicielski status wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością uzasadnione jest kwestionowanie więzi prawnopracowniczej między dominującym wspólnikiem a spółką (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2021 r., I USKP 44/21, OSNP 2022 nr 9, poz. 91), gdyż nie może być mowy o zatrudnieniu w ramach stosunku pracy takiego wspólnika, który w istocie pozostaje w pracowniczej relacji podporządkowania wobec samego siebie (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2018 r., II UK 10/17, LEX nr 2490052). W konsekwencji, aby zatrudnienie przez spółkę wspólnika dominującego stanowiło pracowniczy tytuł ubezpieczeniowy, stosunek pracy musi być rzeczywiście realizowany i nosić cechy wynikające z art. 22 § 1 k.p., w tym podporządkowanie pracownicze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2017 r., II UK 451/16, LEX nr 2427158). Byłoby to zatem możliwe w sytuacji, gdyby z ustaleń faktycznych rzeczywiście realizowanego stosunku prawnego wynikało, że był on poddany zarówno ekonomicznej zależności od swojego pracodawcy, jak i formalnemu nadzorowi sprawowanemu przez zgromadzenie wspólników, na którym podjęcie uchwał wymagało uzyskania takiej kwalifikowanej większości głosów, że posiadane przez wspólnika-zarządcę udziały własnościowe jako wspólnika większościowego nie dawały mu statusu wspólnika dominującego, który mógłby samodzielnie decydować w sprawach istotnych dla spółki (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2008 r., I UK 162/08, LEX nr 491093). Zaprezentowana analiza orzecznictwa Sądu Najwyższego pozwala na sformułowanie co najmniej trzech wniosków. Po pierwsze, po zapoznaniu się z nią nie można zasadnie twierdzić, że istnieje podstawa do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Wobec jednolitego stanowiska Sądu Najwyższego, nie zachodzi stan potrzeby dokonania wykładni wymienionych w skardze przepisów, gdyż nie budzą one już poważnych wątpliwości i nie wywołują rozbieżności w orzecznictwie sądów. Po drugie, trzeba zauważyć, że kierunek wykładni przepisów dokonany przez Sąd I USK 976/26 8 odwoławczy koresponduje z jednolitym stanowiskiem Sądu Najwyższego. Po trzecie, wskazane wcześniej racje nie pozwalają również głosić, że skarga kasacyjna jest „oczywiście uzasadniona” w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Dlatego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. [A.P.] [a.ł]