I USKP 4/24

I USKP 4/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 4 kwietnia 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Leszek Bielecki (przewodniczący) SSN Romuald Dalewski SSN Jarosław Sobutka (sprawozdawca) w sprawie z odwołania G. W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Szczecinie o prawo do wypłaty gwarantowanej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 4 kwietnia 2024 r., skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 26 kwietnia 2022 r., sygn. akt III AUa 399/21, oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Szczecinie VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 15 czerwca 2021 r. (sygn. akt VI U 185/20) w sprawie G.W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Szczecinie o prawo do wypłaty gwarantowanej zmienił zaskarżoną decyzję z dnia 13 stycznia 2020 r. I USKP 4/24 2 (znak: […]) w ten sposób, że organ rentowy - Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Szczecinie dokona obliczenia i wypłaty na rzecz wnioskodawczyni G. W. jednorazowego świadczenia pieniężnego (wypłaty gwarantowanej o której mowa w art. 25b ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS) po zmarłym emerycie G. W.1. Sąd Apelacyjny w Szczecinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, na skutek apelacji organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie, wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2022 r. (sygn. akt III AUa 399/21) oddalił apelację. W ocenie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie, przy bezspornym stanie faktycznym sprawy, Sąd Okręgowy prawidłowo zastosował prawo materialne. W szczególności Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że w sprawie wnioskodawczyni spełniła wszystkie przesłanki, uzasadniające przyznanie prawa do wypłaty gwarantowanej, ponieważ zmarły posiadał subkonto, o którym mowa w art. 40a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz spełnił pozostałe wymogi określone w art. 25b ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (jednolity tekst: Dz.U. z 2021 r., poz. 291). Zdaniem Sądu odwoławczego wymaga przypomnienia, że w stanie faktycznym sprawy, ubezpieczony decyzją z 13 marca 2017 r., otrzymał prawo do emerytury częściowej od 8 lutego 2017 r. o symbolu ENPC. W podstawie tej emerytury zostały wyliczone środki z otwartego funduszu emerytalnego i środki zapisane na subkoncie z uwzględnieniem ich waloryzacji. Środki zgromadzone w OFE i subkoncie w całości zostały przeniesione na fundusz emerytalny FUS a subkonto zostało zamknięte. Emerytura została przyznana na podstawie art. 26b ustawy o rentach i emeryturach, który to przepis został dodany ustawą z 11 maja 2012 r. (Dz.U. z 2012 r., poz. 637), która weszła w życie 1 stycznia 2013 r. Jak wskazał w uzasadnieniu wyroku Sąd II instancji, w myśl art. 25b ustawy o rentach i emeryturach z FUS, zgodnie z dyspozycją emeryta, prawo do wypłaty gwarantowanej nabywa osoba, do całości albo części wypłaty gwarantowanej, jeżeli śmierć emeryta, pobierającego emeryturę, o którym mowa w ust. 1, nastąpiła w okresie trzech lat od miesiąca, od którego po raz pierwszy wypłacono emeryturę z tytułu osiągnięcia wieku powszechnego. Z treści przepisu wynika zatem wprost, że środki na wypłatę gwarantowaną zostają uruchomione w okresie, gdy emeryt pobierał świadczenie emerytalne, a więc konsumował kapitał zgromadzony w okresie I USKP 4/24 3 aktywności zawodowej, co oznacza stan po przeniesieniu środków z OFE i zamknięciu subkonta. Z treści przepisu wynika także, że nie ma powiązania wypłaty gwarantowanej z istnieniem aktywnego OFE i indywidualnego subkonta. Wypłata gwarantowana nie jest bowiem wprost przekazaniem środków zgromadzonych w OFE i na subkoncie zmarłego członka rodziny. Nie ma też żadnych podstaw do interpretacji, że wypłata gwarantowana jest jakąś szczególną formą dziedziczenia środków zgromadzonych na indywidualnym subkoncie w razie śmierci ubezpieczonego przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego (65 lat). Wypłata gwarantowana została wprowadzona właśnie dlatego, że zgon emeryta w okresie do trzech lat od nabycia prawa do emerytury powszechnej skutkuje niewykorzystaniem zgromadzonych przez niego środków w toku całej aktywności zawodowej. Dlatego ustawodawca przewidział tę szczególną formę zwrotu środków, pochodzących z tzw. kapitałowej części składki emerytalnej, zgromadzonych na subkoncie i niewykorzystanych z powodu śmierci ubezpieczonego, i to mimo zamknięcia subkonta i przekazania środków na fundusz emerytalny FUS. Sąd Apelacyjny wskazał też, że organ rentowy nie wyjaśnił, dlaczego uznał, że skoro środki zgromadzone w OFE i subkoncie w całości zostały przeniesione na fundusz emerytalny FUS ubezpieczonego, a subkonto zostało zamknięte, to nie przysługuje wypłata gwarantowana członkowi rodziny zmarłego emeryta. Wniosku takiego nie wywiódł z treści przepisu i nie przedstawił wywodu prawnego. Wymaga przy tym zauważenia, że przedmiotem sprawy jest prawo do wypłaty gwarantowanej, a nie prawo do podziału środków zgromadzonych w otwartym funduszu emerytalnym (wg art. 40e ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Na wskazane rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego w Szczecinie, skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego wywiódł organ rentowy, zaskarżając wyrok Sądu odwoławczego w całości, zarzucając: - naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 25b ust. 1 w zw. z art. 25b ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. - o emeryturach i rentach z FUS, oraz w zw. z art. 40a ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, polegające na błędnej wykładni, niewłaściwym zastosowaniu i uznaniu, że G. W. przysługuje prawo do wypłaty gwarantowanej po śmierci męża G. W.1, podczas gdy G. W. w momencie I USKP 4/24 4 przyznania emerytury powszechnej po emeryturze częściowej nie posiadał subkonta w rozumieniu art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2022 r., poz. 1009), a zatem nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie wypłaty gwarantowanej. W oparciu o wyżej stawiany zarzut, organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a w przypadku stwierdzenia podstaw o uchylenie w całości również zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie i przekazanie sprawy do rozpoznania temu Sądowi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty ora o zasądzenie na rzecz organu rentowego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Sąd Najwyższy jest więc związany granicami zaskarżenia i granicami podstaw i nie może rozpoznać skargi poza zakres zaskarżenia wskazany przez skarżącego - nie może zaskarżonego wyroku poddać kontroli z punktu widzenia naruszeń innych przepisów niż wskazane w podstawach (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 maja 2018 r., I CSK 455/17, Legalis nr 1834484). W skardze kasacyjnej strona skarżąca podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 25b ust. 1 w zw. z art. 25b ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. - o emeryturach i rentach z FUS, oraz w zw. z art. 40a ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - polegającego na ich błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu. Ponieważ strona skarżąca nie wskazywała w skardze kasacyjnej na żadne naruszenia przepisów postępowania, które miałyby istotny wpływ na wynik sprawy, zatem dalsze rozważania – w tym ocena zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego – zostaną odniesione do ustalonego przez Sąd Apelacyjny stanu I USKP 4/24 5 faktycznego. Sąd Najwyższy nie jest bowiem sądem trzeciej instancji. Oznacza to, że nie rozpoznaje sprawy, lecz rozpoznaje skargę kasacyjną. Rozważania Sądu Najwyższego ograniczają się w związku z tym do oceny słuszności i skuteczności powołanych w jej podstawach zarzutów (tylko nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji jest brana pod uwagę z urzędu). Pamiętać przy tym należy, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.), a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi, stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). W przedmiotowej sprawie organ rentowy nie ma racji, nie doszło bowiem do naruszenia wskazywanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego. Jak wynika ze stanu faktycznego ustalonego w niniejszej sprawie ubezpieczony, decyzją z 13 marca 2017 r., otrzymał prawo do emerytury częściowej od 8 lutego 2017 r., o symbolu ENPC. W podstawie tej emerytury zostały wyliczone środki z otwartego funduszu emerytalnego i środki zapisane na subkoncie - z uwzględnieniem ich waloryzacji. Środki zgromadzone w OFE i subkoncie w całości zostały przeniesione na fundusz emerytalny Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a subkonto – w związku z ta czynnością - zostało zamknięte. Emerytura została przyznana na podstawie art. 26b ustawy o rentach i emeryturach, który to przepis został dodany ustawą z 11 maja 2012 r. (Dz.U. z 2012 r., poz. 637) i weszła w życie 1 stycznia 2013 r. Dlatego też słusznie Sąd II instancji zwrócił uwagę, że w myśl art. 25b ust. 4 ustawy o rentach i emeryturach z FUS, zgodnie z dyspozycją emeryta, prawo do wypłaty gwarantowanej nabywa osoba (do całości albo części wypłaty gwarantowanej), jeżeli śmierć emeryta, pobierającego emeryturę, o którym mowa w ust. 1, nastąpiła w okresie trzech lat od miesiąca, od którego po raz pierwszy wypłacono emeryturę. Z treści tego przepisu wynika więc wprost, że środki na wypłatę gwarantowaną zostają uruchomione w okresie, gdy emeryt pobierał świadczenie emerytalne, a więc konsumował kapitał zgromadzony w okresie aktywności zawodowej - co oznacza stan po przeniesieniu środków z OFE i zamknięciu subkonta. Z treści przepisu wynika także, że nie ma powiązania wypłaty gwarantowanej z istnieniem aktywnego OFE i indywidualnego subkonta. Wypłata gwarantowana nie jest bowiem wprost przekazaniem środków zgromadzonych w I USKP 4/24 6 OFE i na subkoncie zmarłego członka rodziny. Zgodzić się także należy, że nie ma żadnych podstaw do interpretacji, że wypłata gwarantowana jest jakąś szczególną formą dziedziczenia środków zgromadzonych na indywidualnym subkoncie w razie śmierci ubezpieczonego przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego (65 lat). Wypłata gwarantowana została bowiem wprowadzona właśnie dlatego, że zgon emeryta w okresie do trzech lat od nabycia prawa do emerytury powszechnej, skutkuje niewykorzystaniem zgromadzonych przez niego środków w toku całej aktywności zawodowej. Dlatego ustawodawca przewidział tę szczególną formę zwrotu środków, pochodzących z tzw. kapitałowej części składki emerytalnej, zgromadzonych na subkoncie i niewykorzystanych z powodu śmierci ubezpieczonego. Jednym z elementów, które ustawodawca wymienia jako obligatoryjny do uzyskania prawa do wypłaty gwarantowanej, jest posiadanie subkonta, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 25b ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Środki z OFE i subkonta ubezpieczonego zostały przeniesione do funduszu emerytalnego, co oznacza wprost, że ubezpieczony posiadał subkonto, które zostało zamknięte w momencie przyznania mu prawa do emerytury częściowej. Nieuzasadnione jest przy tym twierdzenie, że posiadanie przez ubezpieczonego subkonta musi mieć miejsce w chwili jego śmierci. Nie wynika to z treści art. 25b ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych, który jasno wskazuje, że ZUS informuje emeryta, który: 1) nabył prawo do emerytury z tytułu osiągnięcia wieku emerytalnego wynoszącego 65 lat albo do dnia poprzedzającego osiągnięcie tego wieku miał ustalone prawo do okresowej emerytury kapitałowej, 2) posiadał subkonto, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, oraz 3) nie pobiera okresowej emerytury kapitałowej – o możliwości wskazania imiennie jednej lub kilku osób fizycznych jako osób uposażonych, na których rzecz ma nastąpić po śmierci emeryta wypłata jednorazowego świadczenia pieniężnego, zwanego dalej „wypłatą gwarantowaną”. Nadto, w art. 25b ust. 5 tej ustawy przewidziano, że osoba uposażona nabywa prawo do całości albo części wypłaty gwarantowanej, jeżeli śmierć emeryta pobierającego emeryturę, o którym mowa w ust. 1, nastąpiła w okresie 3 lat od miesiąca, od którego I USKP 4/24 7 po raz pierwszy wypłacono emeryturę. Zostały więc w tym przypadku spełnione wszystkie przesłanki ustawowe do dokonania wypłaty gwarantowanej. Z tych przyczyn skarga kasacyjna została oddalona - na podstawie art. 39814 k.p.c. [SOP] [ms]