II PZP 42/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Rejman. Sędziowie: T. Szymanek, W. Masewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego w B. przeciwko Szymonowi K. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 28 listopada 1972 r. następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 15 września 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy pracownik przed rozwiązaniem stosunku pracy może złożyć skuteczne oświadczenie, zobowiązujące go do przejęcia, w wypadku wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy, sortów mundurowych za zapłatą nie umorzonej części ich wartości?",powziął następującą uchwałę:Pracownik miejskiego przedsiębiorstwa gospodarki komunalnej, w którym obowiązuje branżowe (dotyczące komunikacji miejskiej) uzupełnienie do układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach (zakładach) gospodarki komunalnej z dnia 25 kwietnia 1959 r., nie może przy rozpoczynaniu zatrudnienia skutecznie zrzec się uprawnienia zwrócenia przedsiębiorstwu wydanego mu umundurowania służbowego, w wypadku gdy rozwiązanie umowy o pracę następuje z jego inicjatywy lub winy.Uzasadnienie faktyczneMiejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w B. domagało się od pozwanego, b. kierowcy autobusu komunikacji miejskiej, kwoty 2.963 zł jako równowartości pieniężnej przydzielonego pozwanemu swego czasu kożucha, munduru sukiennego i termosu. Powód załączył do pozwu odpis pisemnego zobowiązania pozwanego, które zawiera m.in. następującą klauzulę: "(... na wypadek wcześniejszego rozwiązania stosunku pracy zobowiązuję się przyjąć na własność wydane mi sorty mundurowe i zapłacić nie umorzoną część ich wartości (...)". Niesporne jest, że umowa o pracę została rozwiązana w dniu 27 marca 1972 r. na skutek wypowiedzenia dokonanego przez pracownika.Pozwany uznał roszczenie jedynie w części dotyczącej równowartości pieniężnej termosu i domagał się oddalenia powództwa w pozostałym zakresie, twierdząc, że po rozwiązaniu stosunku pracy zgłosił powodowi gotowość zwrotu przydzielonego mu kożucha i sortów mundurowych, lecz spotkał się z odmową, m.in. z uwagi na treść wcześniejszego zobowiązania nabycia tych przedmiotów na własność.Sąd Powiatowy w Białymstoku wyrokiem z dnia 23 czerwca 1972 r. zasądził od pozwanego kwotę 39,60 zł, oddalając powództwo w pozostałym zakresie. Sąd Powiatowy uznał, że roszczenie jest uzasadnione jedynie w zakresie równowartości pieniężnej termosu.Roszczenie w pozostałej części jest zdaniem Sądu Powiatowego nieuzasadnione, albowiem pozwany nie mógł skutecznie zobowiązać się do nabycia na własność odzieży służbowej, którą zakład pracy obowiązany jest przydzielić pracownikowi w związku z wykonywaniem pracy, w czasie której pracownicy są obowiązani do noszenia specjalnego umundurowania. Tego rodzaju zobowiązanie pracownika jest według oceny Sądu Powiatowego sprzeczne z zasadami prawa pracy i jako takie nie może wywoływać skutków prawnych. Dodatkowo Sąd Powiatowy powołał się na to, że skoro pozwany wyraził gotowość zwrotu przydzielonej mu swego czasu odzieży roboczej, to tym samym odstąpił od wcześniejszego zobowiązania nabycia tej odzieży na własność.Rewizja powoda od wyroku Sądu Powiatowego kwestionuje przedstawiony pogląd prawny. Według twierdzeń rewizji, pozwany, podpisując przytoczone wyżej zobowiązanie, przyjął złożoną mu ofertę kupna przydzielonej mu odzieży służbowej, na wypadek gdyby rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło z jego inicjatywy przed ustalonym terminem zużycia tej odzieży, i nie może następnie skutecznie uchylić się od skutków prawnych takiego zobowiązania.Rewizja reprezentuje pogląd, że zobowiązanie takie jest ważne, gdyż nie zawiera sprzeczności z przepisami prawa lub zasadami współżycia społecznego.Sąd Wojewódzki odroczył rozpoznanie sprawy i przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, przytoczone w sentencji uchwały.Wątpliwości swoje Sąd Wojewódzki uzasadnił w następujący sposób:Branżowe uzupełnienie do układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach gospodarki komunalnej w części B pkt 6 lit. d) przewiduje, że w wypadku rozwiązania z pracownikiem umowy o pracę na skutek jej wypowiedzenia przez pracownika powinien on bądź zwrócić umundurowanie, bądź zachować je na własność, jeżeli uiszcza stosowną opłatę.Wybór w danym wypadku pozostawia się pracownikowi. Powstaje zatem w przekonaniu Sądu pytanie, czy pracownik w czasie trwania stosunku pracy może zrzec się tego prawa, składając oświadczenie woli, w którym dokonuje wyboru przed rozwiązaniem stosunku pracy.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, za stanowiskiem Sądu Powiatowego przemawiałoby to, że zobowiązanie się pozwanego przy zawieraniu umowy do nabycia na własność odzieży w razie zwolnienia z pracy byłoby dla tego pracownika mniej korzystne, niż to przewiduje odpowiedni przepis układu zbiorowego pracy.Powód - kontynuuje Sąd Wojewódzki - reprezentuje pogląd, że skoro nie ma przepisu zabraniającego dokonania przez pracownika już w czasie zawierania umowy wyboru, czy w razie zwolnienia ma zatrzymać odzież, czy też ma płacić za nie umorzoną część jej wartości, to oświadczenie pracownika złożone przed rozwiązaniem umowy o pracę powinno go wiązać, że nie ma zatem sprzeczności między układem zbiorowym pracy a praktyką podpisywania zobowiązań do przyjęcia za odpowiednią zapłatą na własność odzieży roboczej w razie rozwiązania umowy o pracę.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przed udzieleniem zasadniczej odpowiedzi na zagadnienie prawne w wersji przedstawionej przez Sąd Wojewódzki Sąd Najwyższy uważa za konieczne podkreślić, że powzięta w tym przedmiocie uchwała SN odnosić się będzie tylko do skuteczności zobowiązania dotyczącego sortów mundurowych, które zgodnie z przyjętą nomenklaturą stanowią służbowe umundurowanie pracowników przedsiębiorstw komunikacji miejskiej. Przydzielony pozwanemu kożuch, którego równowartości pieniężnej powód także dochodził w niniejszej sprawie, nie stanowi obowiązkowego umundurowania, lecz musi być zaliczony do odzieży ochronnej przydzielonej pracownikowi z uwagi na szczególnie uciążliwe lub zagrażające zdrowiu warunki pracy. Zasady rozliczania się z odzieży ochronnej nie są uregulowane przez cyt. wyżej w uzasadnieniu postanowienia Sądu Wojewódzkiego przepisy branżowego uzupełnienia do układu zbiorowego pracy, ponadto kwestia nabycia własności kożucha wykracza poza treść zobowiązania pozwanego.Przechodząc natomiast do wątpliwości, które skłoniły Sąd Wojewódzki do przedstawienia zagadnienia prawnego, Sąd Najwyższy stwierdza, że punktem wyjścia rozważań o skuteczności prawnej zobowiązania pozwanego do odpłatnego nabycia przydzielonego mu umundurowania służbowego musi być ocena treści zobowiązania dokonana z punktu widzenia przepisów prawa.Branżowe uzupełnienie do układu zbiorowego pracy dla pracowników zatrudnionych w przedsiębiorstwach (zakładach) gospodarki komunalnej, w części B dotyczącej umundurowania pracowników, przewiduje zarówno obowiązek pracodawcy wydania tego umundurowania, jak i obowiązek pracowników jego noszenia. Z treści cyt. przepisów wynika jednak, że umundurowanie służbowe stanowi, aż do upływu ustalonych okresów zużycia, własność zakładu pracy. Wynika to zarówno z samej zasady (część B pkt 6 lit. a), że staje się ono własnością pracowników dopiero po upływie okresu zużycia, jak też i z innych przepisów, które bądź wprowadzają obowiązek należytego konserwowania odzieży (część B pkt 5 lit. a), bądź dopłat pieniężnych, jeżeli utrata lub zniszczenie umundurowania nastąpiło z winy pracownika przed terminem jego zużycia (część B pkt 6 lit. c) itp. Bezsporna zdaniem Sądu Najwyższego okoliczność, że umundurowanie służbowe stanowi własność przedsiębiorstwa, sprawia, że uzupełnienie do układu zbiorowego pracy w części B pkt 6 lit. d przewiduje możliwość wcześniejszego nabycia własności umundurowania przez pracownika tylko w jednym wypadku, a mianowicie w wypadku rozwiązania stosunku pracy z inicjatywy pracownika lub nawet przez zakład pracy, lecz z winy pracownika. Przepis ten bowiem stwierdza, że w takich wypadkach pracownik może bądź zwrócić umundurowanie przedsiębiorstwu, bądź nabyć jego własność po uiszczeniu odpowiedniej dopłaty. Prawo wyboru jednego z przytoczonych sposobów rozliczenia się z przydzielonego umundurowania przysługuje pracownikowi. W świetle zacytowanych postanowień układowych odmienne w swej treści zobowiązanie stron należy uznać za nieważne na podstawie art. 445 § 4 kodeksu zobowiązań. Zobowiązanie to stanowi w istocie rzeczy niedopuszczalne i prawnie nieskuteczne zrzeczenie się pracownika uprawnienia do zwrócenia przedsiębiorstwu umundurowania w naturze, które to uprawnienie wynika bezpośrednio z części B pkt 6 lit d) uzupełnienia do układu zbiorowego. Zrzeczenie się takie zawarte jest implicite w samej treści zobowiązania, które z dwóch przewidzianych w układzie sposobów rozliczenia się z umundurowania przewiduje jedynie możność jego odpłatnego nabycia przez pracownika.Artykuł 445 § 4 k.z. stwierdza, że postanowienia umów indywidualnych mniej korzystne dla pracowników niż postanowienia układu zbiorowego pracy są nieważne. Za nieważną zatem należy uznać także klauzulę umowną stanowiącą istotny składnik umowy, w myśl której to klauzuli pozwany, podejmując zatrudnienie, zobowiązał się do nabycia odzieży roboczej z dorozumianą rezygnacją z uprawnienia do zwrotu tej odzieży pracodawcy, w wypadku rozwiązania umowy o pracę. Nie wymaga natomiast szczegółowego uzasadnienia okoliczność, że taka klauzula jest mniej korzystna dla pracownika niż odpowiednie postanowienia układu. Przede wszystkim zawarty w niej zwrot, że obowiązek nabycia odzieży powstaje w każdym wypadku "wcześniejszego" rozwiązania stosunku pracy, pozwala - w razie dosłownego stosowania - na korzystanie z tej klauzuli także w razie rozwiązania umowy z inicjatywy przedsiębiorstwa, podczas gdy układ zbiorowy pracy wyraźnie stwierdza, że w takim wypadku pracownik nie jest zobowiązany w ogóle do zwrotu otrzymanego umundurowania. Wreszcie niekorzystne dla pracownika jest także i samo ograniczenie jego uprawnień wyłącznie do odpłatnego nabycia umundurowania, podczas gdy układ zbiorowy gwarantuje mu możność swobodnego wyboru między takim nabyciem a zwróceniem umundurowania w naturze. Nieważność omówionej klauzuli umownej sprawia, że zgodnie z dyspozycją cyt. art. 445 § 4 k.z. zamiast niej mają w rozpatrywanym wypadku odpowiednie zastosowanie postanowienia branżowego uzupełnienia do układu zbiorowego pracy, obowiązujące w okresie, w którym nastąpiło rozwiązanie umowy o pracę.