II UKN 147/00

Wyrok z dnia 15 grudnia 2000 r. II UKN 147/00 1. Uwzględnienie przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń okresów pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia przypadających przed dniem 1 stycznia 1983 r. odbywa się według zasad i kolejności określo-nych w art. 5 pkt 3 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emery-tur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), to znaczy wtedy, gdy okresy składkowe i nie-składkowe są krótsze od okresu wymaganego do przyznania świadczenia i tylko w zakresie niezbędnym do jego uzupełnienia. 2. Istota decyzji organu rentowego polega na rozstrzygnięciu o prawie do konkretnego świadczenia (lub o jego wysokości) jako całości, a nie o poszcze-gólnych elementach składających się na to prawo. Sąd stwierdzający spełnie-nie przez ubezpieczonego jednego lub więcej warunków powstania prawa do świadczenia, nie może ustalić tego w sentencji wyroku, przy jednoczesnym oddaleniu odwołania ubezpieczonego od niekorzystnej dla niego decyzji orga-nu rentowego. Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sę-dziowie SN: Roman Kuczyński, Jerzy Kuźniar. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2000 r. sprawy z wniosku Franciszki P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apela-cyjnego w Łodzi z dnia 23 listopada 1999 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Ż. decyzją z dnia 8 stycznia 1999 r. odmówił Franciszce P., urodzonej 30 października 1941 r., prawa do wcześniejszej 2 emerytury z uwagi na to, że nie wykazała 30-letniego stażu pracy, a tylko 24 lata 4 miesiące i 4 dni, w tym 14 lat 13 dni okresów składkowych oraz 4 lata 8 miesięcy i 5 dni okresów nieskładkowych (1/3 okresu składkowego ), a także 5 lat 7 miesięcy i 16 dni okresów uzupełniających, tj. pracę w gospodarstwie rolnym rodziców od 16 roku życia w czasie od 30 października 1957 r. do 14 czerwca 1963 r., czyli do daty za-meldowania się w B. Organ rentowy nie zaliczył do stażu pracy wnioskodawczyni zgłoszonego przez nią okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców od 15 czerwca 1963 r. do 30 kwietnia 1970 r. ze względu na to, że w tym czasie była ona zameldowana w B., zaś zeznania świadków co do okoliczności pracy wnioskodaw-czyni w gospodarstwie rodziców były niewiarygodne. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 28 czerwca 1999 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że zaliczył Fran-ciszce P. do okresu zatrudnienia okres wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym rodziców od 15 czerwca 1963 r. do 30 kwietnia 1970 r. oraz przyznał prawo do eme-rytury, poczynając od dnia 15 grudnia 1998 r. Sąd ten przeprowadził postępowanie dowodowe, na którego podstawie ustalił, że wnioskodawczyni mieszkała w gospo-darstwie rolnym rodziców Janiny i Józefa M., o powierzchni 9,80 ha, położonym we wsi P.H., w okresie od 30 października 1957 r. do 30 kwietnia 1970 r. W dniu 11 listo-pada 1962 r. wnioskodawczyni wyszła za mąż, po czym w 1964 r. urodziła córkę Ma-rię, a w 1971 r. – córkę Agnieszkę. Po wyjściu za mąż wnioskodawczyni wraz z mę-żem zameldowała się w B. - u babki męża Florentyny P., ale faktycznie przebywała u swoich rodziców, w ich gospodarstwie rolnym. Od 1966 r. mąż wnioskodawczyni od-bywał 2 letnią karę pozbawienia wolności. Po opuszczeniu zakładu karnego mieszkał nadal u babki w B., a odwołująca się przebywała i pracowała nadal w gospodarstwie rodziców. Nie mogła zamieszkać z mężem, gdyż w jednym mieszkaniu mieszkała jej teściowa, teść i jego matka. W 1971 r. córka wnioskodawczyni poszła do szkoły i wtedy wnioskodawczyni była już zmuszona przenieść się do B. Było to zresztą także możliwe, gdyż w 1964 r. zmarła Florentyna P., a jeszcze później z mieszkania w B. wyprowadziła się teściowa wnioskodawczyni. W ocenie Sądu Okręgowego zebrany w sprawie materiał dowodowy, zwłasz-cza zeznania świadków Stanisławy S. i Anny W., dawały podstawę do ustalenia, że odwołująca się pracowała w spornym okresie w gospodarstwie rolnym rodziców. Dlatego też Sąd Okręgowy orzekł, że wnioskodawczyni nabyła prawo do emerytury na podstawie art. 27 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym 3 pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), ponieważ osiągnęła zara-zem wiek 55 lat wymagany tym przepisem. Sąd Apelacyjny w Łodzi po rozpoznaniu apelacji organu rentowego wyrokiem z dnia 23 listopada1999 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawczyni od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Spo-łecznych w Ż. z dnia 29 stycznia 1999 r. Wyjaśnił, że w myśl art. 27 ustawy o zaopa-trzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin pracownica nabywa prawo do emery-tury po osiągnięciu 55 lat, jeżeli posiada okresy składkowy i nieskładkowy oraz uzu-pełniający, wynoszące łącznie 30 lat. Wnioskodawczyni w postępowaniu administra-cyjnym udowodniła okres składkowy, tj. zatrudnienie na przestrzeni lat 1970 –1988 wynoszące 14 lat i 13 dni. W kwestionariuszu dotyczącym okresów składkowych po-dała, że od 30 października 1957 r. do 30 kwietnia 1970 r. pracowała w gospodar-stwie rolnym rodziców. Okres ten wynosi 12 lat i 6 miesięcy i po doliczeniu do okresu składkowego daje łącznie 26 lat 6 miesięcy i 13 dni. Sąd Apelacyjny stwierdził, że wyrok Sądu Okręgowego jest nietrafny dlatego, że Sąd ten pominął w swoich ustaleniach tę okoliczność, że organ rentowy zaliczył odwołującej się okres nieskładkowy, jakim był okres opieki nad dziećmi, urodzonymi 4 marca 1964 r. i 6 grudnia 1966 r., w wymiarze 4 lat 8 miesięcy i 5 dni (1/3 okresu składkowego), który pokrywa się z okresem pracy w gospodarstwie rolnym rodziców. Tak więc, skoro wnioskodawczyni nie udowodniła 30- letniego stażu pracy, nie mogła nabyć prawa do wcześniejszej emerytury. W kasacji od powyższego wyroku opartej na podstawie przewidzianej w art. 3931 pkt 2 KPC wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 378 § 1 KPC, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd Apelacyjny przyjął mianowicie, że zakres za-skarżenia przez organ rentowy obejmuje cały wyrok Sądu Okręgowego, podczas gdy faktycznie został zaskarżony apelacją wyrok tylko w tej części, w której Sąd Okręgo-wy podwójnie zaliczył wnioskodawczyni okres od 15 czerwca 1963 r. do 30 kwietnia 1970 r., tj. jako okres nieskładkowy i jako okres pracy w gospodarstwie rolnym rodzi-ców. W związku z tym zmiana w całości wyroku Sądu Okręgowego, polegająca na oddaleniu odwołania wnioskodawczyni, "eleminuje rzeczywiście świadczoną pracę wnioskodawczyni w gospodarstwie rolnym w okresie od 15.06.1963 r. do 30.04.1970 r". Poza tym stanowisko Sądu Apelacyjnego co do tego, że powódka nie posiada 30 lat pracy , nie jest wcale jednoznacznie trafne, gdyż po okresie pracy w gospodar- 4 stwie rolnym wnioskodawczyni urodziła jeszcze jedno dziecko i prowadziła własną działalność gospodarczą. Zatem Sąd Apelacyjny powinien uchylić wyrok Sądu pierw-szej instancji do ponownego rozpoznania. Natomiast zmiana tego wyroku przez od-dalenie odwołania wykracza poza żądanie wnioskodawczyni. Z tych względów skar-żąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył , co następuje: Przepis art. 76 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin stanowi, że prawo do świadczeń powstaje z dniem speł-nienia się wszystkich warunków do nabycia tego prawa. Wówczas też, stosownie do art. 89 i art. 90 ust. 1 tej ustawy, na wniosek osoby uprawnionej organ rentowy wy-daje decyzję o ich przyznaniu. Z art. 26 ustawy wynika przy tym, że świadczenie w postaci emerytury przysługuje pracownikowi wtedy, gdy posiada łącznie wiek eme-rytalny i wymagany okres zatrudnienia. Niespełnienie przez pracownika ustawowych warunków koniecznych do przyznania świadczenia powoduje wydanie decyzji od-mownej. Wydanie takiej decyzji następuje również wtedy, gdy pracownik nie spełnia chociażby jednego z ustawowych warunków niezbędnych do przyznania świadcze-nia. Jak z powyższych przepisów wynika, Sąd Apelacyjny, ustaliwszy, że wniosko-dawczyni nie posiada wymaganego 30 letniego okresu zatrudnienia, nie mógł zmie-nić wyroku Sądu Okręgowego w ten sposób, by oddalić jej odwołanie od decyzji organu rentowego, a jednocześnie ustalić, że pracowała w gospodarstwie rolnym rodziców w czasie od 15 czerwca 1963 r. do 30 kwietnia 1970 r. Decyzja organu rentowego ma bowiem rozstrzygać o prawie do konkretnego świadczenia (lub o jego wysokości) jako całości, a nie o poszczególnych elementach składających się na to prawo. Z tej przyczyny Sąd Apelacyjny nie popełnił błędu, wydając wyrok, którym zmienił w ten sposób wyrok Sądu Okręgowego, że oddalił odwołanie wnioskodaw-czyni od decyzji organu rentowego odmawiającej przyznania jej prawa do wcześniej-szej emerytury. Tym samym nie jest trafny zarzut skarżącej, według którego Sąd Apelacyjny naruszył art. 378 § 1 KPC przez to, że jakoby wyszedł poza granice wnio-sków apelacji. Organ rentowy, podważając bowiem w apelacji podwójne liczenie przez Sąd Okręgowy tego samego okresu, kwestionował zarazem przyznanie wnio- 5 skodawczyni prawa do wcześniejszej emerytury. Nie ulega zaś wątpliwości, że w wy-niku wyroku Sądu Okręgowego doszło właśnie do zaliczenia okresu pracy wniosko-dawczyni w gospodarstwie rolnym rodziców w czasie od 15 czerwca 1963 r. do 30 kwietnia 1970 r. w sytuacji, gdy organ rentowy zaliczył już z tego okresu - jako okresu nieskładowego – 4 lata 8 miesięcy i 5 dni (tj. 1/3 okresu składkowego) z tytułu opieki nad dziećmi urodzonymi 4 marca 1964 r. i 6 grudnia 1966 r. Należy ponadto zauważyć, że sposób ustalenia okresu pracy wnioskodawczy-ni, przyjęty przez organ rentowy i zaaprobowany przez Sąd Apelacyjny, był właściwy. Z art. 4 ust. 1 pkt 6 i ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) wynika, że przy ustalaniu prawa i wysokości świad-czeń oprócz okresów składkowych uwzględnia się również okresy nieskładkowe w rozmiarze nie przekraczającym jednej trzeciej uwzględnionych okresów składko-wych, przy czym okresem nieskładkowym jest między innymi okres urlopu wycho-wawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego na podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących się małymi dziećmi, a także okres niewykonywania pracy spowodowany opieką nad dzieckiem będącym w ustawowo określonym wieku lub w ustawowo określonej sytuacji. Art. 5 tej ustawy stanowi natomiast, że tak jak okresy składkowe, traktuje się między innymi okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r., jeżeli okresy składkowe i nieskładkowe są krótsze od okresu wymaganego do przyznania świadczenia, i tylko w zakresie niezbędnym do jego uzupełnienia. Z wymienionych przepisów wynika zatem zasada ustalania okresu zatrudnienia niezbędnego do przyznania prawa do określonego świadczenia, łącznie z kolejnością liczenia poszczególnych okresów. Wyraża się ona w tym, że najpierw uwzględnia się okresy składkowe i w odpowiednim rozmiarze okresy nieskładkowe, a potem dopiero okres pracy w gospodarstwie rolnym – gdyby okresy składkowe i nieskładkowe nie dawały okresu wymaganego do przyznania świadczenia. Z decyzji odmawiającej wnioskodawczyni prawa do wcześniejszej emerytury wynika, że organ rentowy zastosował tę zasadę. Tak więc i z tego względu zaskarżony wyrok jest zgodny z prawem. Dlatego też na podstawie art. 39312 KPC Sąd Najwyższy orzekł o oddaleniu kasacji. ========================================