II USKP 113/21/1

II USKP 113/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 10 stycznia 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Maciej Pacuda (przewodniczący) SSN Halina Kiryło SSN Romualda Spyt (sprawozdawca) w sprawie z wniosku A.S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T. o ustalenie ustawodawstwa, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 10 stycznia 2024 r., skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 5 lutego 2020 r., sygn. akt III AUa 928/19, 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w T. na rzecz A.S. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami z art. 98 § 11 k.p.c. [az] UZASADNIENIE II USKP 113/21 2 A.S. wniósł odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w T. z dnia 1 grudnia 2017 r., w której organ rentowy, działając na podstawie art. 83a ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm.) w związku z art. 5 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz.UE serii L nr 284 z dnia 30 października 2009 r., s. 1 z późn. zm.; dalej rozporządzenie nr 987/2009) oraz art. 11 ust. 3 lit. a) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz.UE serii L nr 166 z 30 kwietnia 2004 r., s. 1 z późn. zm.; dalej rozporządzenie nr 883/2004) - po przeprowadzeniu z urzędu postępowania w sprawie: - wycofał zaświadczenie A1 potwierdzające, że w okresie od 22 sierpnia 2016 r. do 21 sierpnia 2017 r. w stosunku do odwołującego się zastosowanie znajdowało ustawodawstwo polskie, - stwierdził, że odwołujący się nie podlega ustawodawstwu polskiemu w okresie od 22 sierpnia 2016 r. do 21 sierpnia 2017 r. Sąd Okręgowy w Toruniu, wyrokiem z dnia 5 czerwca 2019 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził, iż odwołujący się podlega ustawodawstwu polskiemu w okresie od 22 sierpnia 2016 r. do 21 sierpnia 2017 r. oraz utrzymał w mocy zaświadczenie A1 potwierdzające, że w okresie od 22 sierpnia 2016 r. do 21 sierpnia 2017 r. w stosunku do odwołującego się zastosowanie znajdowało ustawodawstwo polskie oraz orzekł o kosztach postępowania. W sprawie ustalono, że A.S. figuruje w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej jako przedsiębiorca od 3 lutego 2010 r. pod firmą „S.”. Prowadzi działalność gospodarczą w zakresie pozostałego doradztwa w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania. Z tytułu prowadzonej działalności ubezpieczony rozlicza podatki w Polsce w Drugim Urzędzie Skarbowym w T.. W 2015 r. osiągnął dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 131.877,17 zł, w 2016 r. dochód wyniósł 140.278,87 zł, a w 2017 r. - 79.008,07 zł. II USKP 113/21 3 W dniu 11 sierpnia 2016 r. odwołujący się, jako przedsiębiorca, podpisał umowę z P. Sp. z o.o. z siedzibą w W., która zajmuje się składaniem instalacji do przesyłania materiałów niebezpiecznych produkowanych przez firmy współpracujące. Zgodnie z § 1 umowy, jej przedmiotem miało być świadczenie w ramach projektu E. usług mieszczących się zwyczajowo w ramach obowiązków second site managera. Szczegółowy zakres obowiązków miał zostać przedstawiony ubezpieczonemu na piśmie. Usługi miały być świadczone na terenie Francji pod wskazanymi w umowie adresami. Odwołujący się miał świadczyć usługi w okresie od 22 sierpnia 2016 r. do końca trwania projektu. W stosunku do odwołującego się zostało wydane zaświadczenie A1 na okres od 22 sierpnia 2016 r. do 21 sierpnia 2017 r., w którym poświadczono zastosowanie ustawodawstwa polskiego. W dniu 1 grudnia 2017 r. organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję. Organ rentowy nie zastosował przy tym procedury wynikającej z art. 16 rozporządzenia nr 987/2009, uznając, że w przypadku ubezpieczonego nie ma zastosowania art. 13, lecz art. 11 rozporządzenia nr 883/2004. Sąd Okręgowy uznał, że w przypadku odwołującego się znalazł zastosowanie art. 13 ust. 2 rozporządzenia nr 883/2004 regulujący sytuację wykonywania pracy na własny rachunek w dwóch lub kilku państwach członkowskich, przy czym organ rentowy niesłusznie powoływał się na treść art. 11 ust. 1 wskazanego aktu prawnego, uznając, że odwołujący się wykonywał pracę na własny rachunek wyłącznie w jednym państwie członkowskim. Wyżej wskazane okoliczności prowadzą do wniosku, iż w przypadku odwołującego się wystąpił element transgraniczny. W ocenie Sądu pierwszej instancji, organ rentowy nie wyczerpał procedury koordynacji określonej w art. 6, 15 oraz 16 rozporządzenia nr 987/2009. W toku postępowania Sąd zwracał się kilkukrotnie do organu rentowego, celem zajęcia w tym przedmiocie stanowiska i rozważenia przeprowadzenia koordynacji z instytucją francuską, a nawet zobowiązał ZUS do wszczęcia i przeprowadzenia procedury dotyczącej trybu rozwiązywania sporów co do ustalenia ustawodawstwa właściwego zgodnie z przepisami rozporządzenia wykonawczego, jednakże organ rentowy nie dopatrywał się podstaw do przeprowadzenia koordynacji z zagraniczną instytucją ubezpieczeniową. Niemożliwe było zaś naprawienie tego braku w postępowaniu sądowym, bowiem Sąd nie dysponuje stosownymi instrumentami prawnymi dla II USKP 113/21 4 realizacji tego celu. Sąd Okręgowy miał na uwadze, że nie może dojść do sytuacji, gdy odwołujący się, na skutek działań organu rentowego, nie podlegałby żadnemu z systemów zabezpieczenia społecznego. Podkreślił, że w celu zapobieżenia takim sytuacjom wprowadzono wymóg wzajemnych uzgodnień między instytucjami ubezpieczeniowymi państw członkowskich a postępowanie w sprawie ustalenia właściwego ustawodawstwa opiera się na zasadzie ścisłego współdziałania właściwych instytucji ubezpieczeniowych i ma doprowadzić do porozumienia, które ostatecznie uwzględniać musi zasadę podlegania przez ubezpieczonego ustawodawstwu tylko jednego państwa, czyli nie może doprowadzić zarówno do sytuacji podwójnego ubezpieczenia, jak i do sytuacji, w której zainteresowany pozostawałby poza jakimkolwiek ubezpieczeniem. Wobec niepodjęcia przez organ rentowy procedury koordynacyjnej według przepisów rozporządzenia nr 987/2009, mając na uwadze interes odwołującego się, Sąd Okręgowy stwierdził, że A.S. podlegał ustawodawstwu polskiemu w okresie od 22 sierpnia 2016 r. do 21 sierpnia 2017 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku, wyrokiem z dnia 5 lutego 2020 r., oddalił apelację organu rentowego od powyższego wyroku i rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny podzielił dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną. Podkreślił, że nie neguje prawa organu rentowego - po wydaniu pierwszorazowej decyzji - do przeprowadzenia kontroli i do zmiany, na skutek poczynionych w jej wyniku ustaleń, swojej oceny co do sytuacji ubezpieczonego, jak i do wydania decyzji stwierdzającej brak podlegania polskiemu ustawodawstwu. Przepisy krajowe, jak i rozporządzenie nr 883/2004 czy też rozporządzenie nr 987/2009 nie zawierają regulacji uniemożliwiających organowi rentowemu zmianę stanowiska w zakresie podlegania przez konkretną osobę ubezpieczeniom społecznym w kraju, który dany organ rentowy reprezentuje. Przepis art. 5 ust. 1 rozporządzenia nr 987/2009 wprost przewiduje, że dokumenty wydane przez instytucję państwa członkowskiego do celów stosowania rozporządzenia podstawowego i rozporządzenia wykonawczego, stanowiące poświadczenie sytuacji danej osoby oraz dowody to potwierdzające, na podstawie których zostały wydane te dokumenty, są akceptowane przez instytucje pozostałych II USKP 113/21 5 państw członkowskich tak długo, jak długo nie zostaną wycofane lub uznane za nieważne przez państwo członkowskie, w którym zostały wydane. Oznacza to możliwość wycofania lub uznania za nieważne dokumentów poświadczających sytuację danej osoby między innymi w zakresie podlegania systemowi ubezpieczeń społecznych danego kraju. Wbrew stanowisku prezentowanemu przez organ rentowy, Sąd Apelacyjny przyjął, że stosowanie procedury przewidzianej w art. 16 rozporządzenia nr 987/2009 było obligatoryjne, zatem wydanie decyzji wymagało uprzedniego wyczerpania trybu konsultacji między organami rentowymi Polski i Francji. W dalszych wywodach Sąd Apelacyjny stwierdził, że nie było podstawy do wycofania zaświadczenia A1 potwierdzającego, że w okresie od 22 sierpnia 2016 r. do 21 sierpnia 2017 r. do A.S. znajdowało zastosowanie ustawodawstwo polskie w zakresie zabezpieczenia społecznego, albowiem w tym okresie odwołujący się normalnie prowadził działalność na własny rachunek na terenie Polski oraz na terenie Francji i Polska była niezmiennie centrum zainteresowania dla działalności odwołującego się od momentu jej zarejestrowania (art. 13 ust. 2 lit. b rozporządzenia nr 883/2004). W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 13 ust. 2 lit. b rozporządzenia nr 883/2004 w związku z art. 14 ust. 5b, art. 14 ust. 6, art. 14 ust. 8 i art. 14 ust. 9 rozporządzenia nr 987/2009, przez niewłaściwe zastosowanie polegające na zastosowaniu tych przepisów mimo nieprzeprowadzenia przez organ rentowy procedury koordynacji, o której mowa w art. 16 ust. 2-4 w rozporządzeniu nr 987/2009 oraz naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 47714a k.p.c. w związku z art. 386 § 4 k.p.c., przez niezastosowanie tych przepisów i wydanie orzeczenia merytorycznego w sytuacji, w której istniały podstawy do uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji oraz poprzedzającej go decyzji organu rentowego i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu. W argumentacji uzasadniającej podstawy kasacyjne organ rentowy stanął na stanowisku, że procedura koordynacji w każdym przypadku ma poprzedzać ostateczne ustalenie właściwego ustawodawstwa, a przepisy rozporządzenia nie przewidują w tym zakresie żadnych wyjątków. Wobec tego nieuzasadnione jest II USKP 113/21 6 przyjęcie przez Sąd drugiej instancji (za Sądem pierwszej instancji), że skoro w oparciu o dowody przeprowadzone w toku postępowania można ustalić, że wobec odwołującego się znajdowałoby zastosowanie polskie ustawodawstwo, przeprowadzenie procedury uzgodnień nie jest w sprawie konieczne. Nie było zatem podstaw do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie, która z uwagi na wadę prawną decyzji w ogóle nie nadaje się do takiego rozstrzygnięcia. W świetle powyższego zaskarżony wyrok wydany został z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 47714a k.p.c. w związku z art. 386 § 4 k.p.c., jak również, że naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. Oczywiste jest bowiem, że gdyby Sąd drugiej instancji zastosował te przepisy, do czego w stanie faktycznym sprawy istniały wszelkie podstawy, nie doszłoby do zastosowania art. 13 ust. 2 lit. b rozporządzenia nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. i ustalenia właściwego ustawodawstwa dla odwołującego się, a sprawa podlegałaby ponownemu rozpoznaniu przez organ rentowy. Przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy powziął wątpliwości w zakresie wykładni przepisów prawa unijnego w niniejszej sprawie i na podstawie art. 267 TFUE zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z następującym pytaniami prawnymi: 1. czy instytucja państwa, która wystawiła formularz A1 i która z urzędu - bez wniosku właściwej instytucji zainteresowanego państwa członkowskiego - zamierza anulować/uchylić lub unieważnić wydany formularz, obowiązana jest przeprowadzić procedurę uzgodnienia z instytucją właściwą innego państwa członkowskiego na zasadach analogicznych, jakie obowiązują na podstawie art. 6 i 16 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz.UE serii L nr 284 z dnia 30 października 2009 r., s. 1 z późn. zm.)?, 2. czy procedurę uzgodnienia należy przeprowadzić jeszcze przed anulowaniem/uchyleniem lub unieważnieniem wydanego formularza czy też to anulowanie/uchylenie lub unieważnienie ma charakter wstępny, tymczasowy (art. 16 ust. 2), które staje się ostateczne w przypadku, gdy zainteresowana instytucja II USKP 113/21 7 państwa członkowskiego nie zgłosi zastrzeżenia lub swojej odmiennej opinii w tej kwestii?. Wyrokiem z dnia 16 listopada 2023 r., w sprawie C-422/22, Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że art. 5, 6 i 16 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, zmienionego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 465/2012 z dnia 22 maja 2012 r., należy interpretować w ten sposób, że: - instytucja wydająca zaświadczenie A1, która w następstwie przeprowadzenia z urzędu ponownego badania informacji, na których oparto wydanie tego zaświadczenia, stwierdza nieprawdziwość tych informacji, może wycofać omawiane zaświadczenie bez uprzedniego wszczynania przewidzianej w art. 76 ust. 6 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, zmienionego rozporządzeniem nr 465/2012, procedury dialogu i koncyliacji z właściwymi instytucjami zainteresowanych państw członkowskich celem określenia ustawodawstwa krajowego mającego zastosowanie. Odwołujący się, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od organu rentowego na swoja rzecz kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty kasacyjne dotyczące naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania mają jeden wspólny mianownik. Skarżący zmierza do wykazania, że obraza przepisów prawa materialnego wynika z przeszkody tamującej wydanie merytorycznego orzeczeni, tj. z uwagi na nieprzeprowadzenie przez organ rentowy procedury koordynacji, o której mowa w art. 16 ust. 2-4 w rozporządzeniu nr 987/2009, co nakazywało uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającej go decyzji organu rentowego na podstawie art. 47714a k.p.c. w związku z art. 386 § 4 k.p.c. II USKP 113/21 8 Jak wynika z wiążącej wykładni Trybunału Sprawiedliwości, zarzut ten jest nieuprawiony. Jak bowiem przyjęto w przytoczonym wyżej wyroku Trybunału instytucja wydająca zaświadczenie A1, która w następstwie przeprowadzenia z urzędu ponownego badania informacji, na których oparto wydanie tego zaświadczenia, stwierdza nieprawdziwość tych informacji, może wycofać omawiane zaświadczenie bez uprzedniego wszczynania przewidzianej w art. 76 ust. 6 rozporządzenia nr 883/2004, zmienionego rozporządzeniem nr 465/2012, procedury dialogu i koncyliacji z właściwymi instytucjami zainteresowanych państw członkowskich celem określenia ustawodawstwa krajowego mającego zastosowanie. Nie było zatem przeszkód do wydania przez Sąd drugiej instancji orzeczenia merytorycznego stwierdzającego, że w niniejszej sprawie ma zastosowanie art. 13 ust. 2 lit. b rozporządzenia nr 883/2004. Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oraz art. 108 § 1 i art. 98 § 1 k.p.c. i art. 98 § 11 k.p.c. w związku art. 39821 k.p.c. w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 w związku z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1935), orzekł jak w sentencji. [az] (r.g.)