II USKP 221/26

II USKP 221/26 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 maja 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Robert Stefanicki (przewodniczący) SSN Jarosław Sobutka (sprawozdawca) SSN Agnieszka Żywicka w sprawie z odwołania M. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P. i M.S. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bielsku-Białej o objęcie ubezpieczeniem społecznym, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 19 maja 2026 r., skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 5 grudnia 2023 r., sygn. akt III AUa 1720/22, I. oddala skargę kasacyjną, II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bielsku-Białej na rzecz M. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P. kwotę 270,00 (dwieście siedemdziesiąt) złotych z ustawowymim odsetkami za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. DS II USKP 221/26 2 Jarosław Sobutka Robert Stefanicki Agnieszka Żywicka UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń, wyrokiem z 3 sierpnia 2022 r. (sygn. akt VIU 566/21), wydanym w sprawie M. sp. z o.o. w P. i M.S. z odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Bielsku- Białej, o objęcie ubezpieczeniem społecznym, oddalił odwołanie. Na skutek apelacji M. sp. z o.o. w P. i M.S., Sąd Apelacyjny w Katowicach III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 5 grudnia 2023 r. (sygn. akt III AUa 1720/22), zmienił zaskarżony wyrok w całości oraz poprzedzające go decyzje organu rentowego i stwierdził, że M.S. jako pracownik u płatnika składek M. sp. z o.o. w P. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 1 grudnia 2019 r. W uzasadnieniu wyroku Sądu odwoławczego wskazano, że ponowna analiza materiału dowodowego zgromadzonego w pierwszej instancji doprowadziła Sąd Apelacyjny do wydania wyroku reformatoryjnego, czyli zmieniającego zaskarżone orzeczenie, ponieważ apelacje płatnika składek oraz ubezpieczonej okazały się w pełni uzasadnione. W sferze przepisów proceduralnych Sąd odwoławczy przypomniał, że zgodnie z art. 233 § 1 k.p.c. ocena wiarygodności i mocy dowodów leży w gestii sądu, który dokonuje jej na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, kierując się wymaganiami prawa procesowego, doświadczeniem życiowym oraz zasadami logicznego myślenia. Skuteczne podważenie takiej oceny wymaga wykazania konkretnych błędów w logicznym rozumowaniu sądu lub uchybienia zasadom doświadczenia życiowego, a nie jedynie przedstawienia przez stronę własnej, odmiennej interpretacji dowodów. W tej konkretnej sprawie Sąd Okręgowy przeprowadził wprawdzie prawidłowe postępowanie dowodowe i nie przekroczył ram swobodnej oceny, jednak wyciągnął z ustalonego stanu faktycznego błędne wnioski prawne. Odnosząc się do prawa materialnego, Sąd Apelacyjny przywołał art. 58 § 2 II USKP 221/26 3 k.c., zgodnie z którym nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, czyli naruszająca powszechnie akceptowane w społeczeństwie normy moralne. W realiach niniejszej sprawy brak było jednak podstaw do uznania zawartej umowy o pracę za sprzeczną z tymi zasadami. Z ustaleń faktycznych wynika, że ubezpieczona, będąca emerytką pobierającą świadczenie w kwocie 1.600 zł netto, to osoba energiczna i sprawna, która z przyczyn ekonomicznych poszukiwała dodatkowego źródła dochodu. W dniu 25 listopada 2019 r. zawarła z płatnikiem składek umowę o pracę na czas określony jako pomoc kuchenna w pełnym wymiarze czasu pracy, z wynagrodzeniem wynoszącym ostatecznie 2.800 zł brutto. Praca była świadczona w systemie weekendowym w restauracji w K., do której ubezpieczona dojeżdżała raz w tygodniu, nocując w tym czasie u swojej siostrzenicy. Do jej obowiązków należała szeroko pojęta obróbka produktów spożywczych oraz utrzymywanie porządku w kuchni. Sąd Apelacyjny ustalił, że zatrudnienie ubezpieczonej miało realny cel gospodarczy. Płatnik prowadził kilka punktów gastronomicznych, lecz tylko ten, w którym pracowała ubezpieczona, posiadał odpowiednie zaplecze chłodnicze i zezwolenia sanitarno-epidemiologiczne na masowe przygotowywanie półproduktów dla pozostałych lokali. Wbrew stanowisku Sądu I instancji, wybuch pandemii nie oznaczał całkowitego paraliżu działalności płatnika, ponieważ jego lokale w centrum miasta dynamicznie rozwijały sprzedaż dań na wynos, co generowało stałe zapotrzebowanie na pracę ubezpieczonej przy obróbce żywności i sprzątaniu. Faktyczne wykonywanie pracy przez ubezpieczoną zostało potwierdzone spójnymi zeznaniami świadków, w tym kucharza, i nie było kwestionowane nawet przez Sąd I instancji. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że wiek ubezpieczonej, pobieranie emerytury oraz odległość od miejsca zamieszkania nie podważają sensu ekonomicznego umowy. Ponadto opóźnienie w zgłoszeniu pracownicy do ubezpieczeń miało charakter niezawiniony przez strony, a moment zawarcia umowy wykluczał wiedzę o późniejszych rządowych subwencjach finansowych, co oczyszczało pracodawcę z zarzutu instrumentalnego działania. Z tego względu zarzut naruszenia art. 58 § 2 k.c. okazał się słuszny, a ubezpieczona jako pracownik powinna podlegać obowiązkowym ubezpieczeniom II USKP 221/26 4 społecznym. Mając to na uwadze, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił w całości zaskarżony wyrok oraz poprzedzające go decyzje organu rentowego, stwierdzając, że ubezpieczona jako pracownik odwołującej spółki podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od 1 grudnia 2019 r. Skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego wywiódł organ rentowy, zaskarżając w całości wyrok Sadu Apelacyjnego w Katowicach, zarzucając naruszenie prawa materialnego polegające na: 1. niewłaściwym zastosowaniu przepisu art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1 i art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w związku z art. 22 k.p., poprzez przyjęcie, że ubezpieczona jako pracownik odwołującej spółki podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym, tj. emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 1 grudnia 2019 r. podczas, gdy zawarta umowa o pracę była sprzeczna z zasadami współżycia społecznego; 2. błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. polegające na przyjęciu, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego zawarcie spornej umowy o pracę pomiędzy stronami nie było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, podczas gdy okoliczności sprawy wskazują, że celem zawarcia umowy o pracę pomiędzy stronami było uzyskanie świadczenia pieniężnego z Tarczy Finansowej Polskiego Funduszu Rozwoju S. A. Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. bowiem w niniejszej sprawie skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi w innym składzie, ewentualnie uchylenie zaskarżonego orzeczenia i orzeczenie, co do istoty sprawy oraz zasądzenie na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów postępowania oraz zwolnienie organu rentowego od kosztów postępowania na podstawie art. 114 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych. II USKP 221/26 5 W odpowiedzi na wywiedzioną skargę kasacyjną odwołująca spółka wniosła o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania i zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym wedle norm przepisanych, a w przypadku nieuwzględnienia powyższego - oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie od kosztów procesu jak w ww. wniosku. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjne wywiedziona w niniejszej sprawie okazała się nieuzasadniona. Zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a w granicach zaskarżenia bierze z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Strona skarżąca nie podniosła w skardze kasacyjnej żadnych zarzutów naruszenia przez Sąd II instancji przepisów proceduralnych – akceptując w ten sposób ustalony w sprawie stan faktyczny. Tym bardziej nie może więc być w ogóle mowy o niewłaściwym zastosowaniu przez Sąd Apelacyjny przepisu art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1 i art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, czy też przepisu art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p., które to naruszenia miałyby polegać na błędnym przyjęciu, że w świetle zgromadzonego materiału dowodowego zawarcie spornej umowy o pracę pomiędzy stronami nie było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W sferze prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego prawną doniosłość ma tego rodzaju „pozorność” zawarcia umowy o pracę, która nie wiąże się z wykonaniem tej umowy o pracę i gdy zgłoszenie do ubezpieczenia następuje tylko pod pozorem istnienia tytułu ubezpieczenia w postaci zatrudnienia. Chodzi więc o zgłoszenie do ubezpieczenia jako pracownika osoby, która w rzeczywistości pracy nie świadczyła lub wykonywała zatrudnienie na innej podstawie niż stosunek pracy. Tytułem ubezpieczenia, z którym przepisy prawa ubezpieczeń społecznych łączą II USKP 221/26 6 podleganie ubezpieczeniu i prawo do świadczeń, jest zatrudnienie jako wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 lipca 2025 r., I USK 28/25, Legalis nr 3239560). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że dla włączenia do ubezpieczenia społecznego niezbędna jest przynależność do określonej w ustawie systemowej grupy podmiotów podlegających obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym. O tym, czy strony istotnie nawiązały stosunek pracy stanowiący tytuł ubezpieczeń społecznych nie decyduje zatem samo formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, a wynikających z art. 22 § 1 k.p. Istotne jest więc, aby stosunek pracy zrealizował się przez wykonywanie zatrudnienia o cechach pracowniczych, a okoliczności wynikające z formalnie zawartej umowy o pracę nie są wiążące w postępowaniu o ustalenie podlegania obowiązkowi pracowniczego ubezpieczenia społecznego (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 19 lutego 2008 r., II UK 122/07, LEX nr 448905 i orzeczenia tam powołane oraz wyrok z 24 lutego 2010 r., II UK 204/09, LEX nr 590241). Zgłoszenie do ubezpieczenia pracowniczego nie jest tym samym skuteczne, jeśli dotyczy osoby, która nie może być uznana za podmiot tego rodzaju ubezpieczenia, ponieważ nie świadczy pracy w ramach stosunku pracy (choć praca jest wykonywana, ale na innej - niepracowniczej podstawie) i przez to nie można jej przypisać cech pracownika. Istotne jest w konsekwencji, czy strony umowy o prace rzeczywiście realizowały jej postanowienia w sposób odpowiadający stosunkowi pracy. Z ustaleń faktycznych i przeprowadzonej przez Sąd odwoławczy oceny dowodów, którymi Sąd Najwyższy jest związany jako sąd kasacyjny, nie wynika tymczasem, by wykonywane przez ubezpieczoną czynności, które zostały zawarte w umowie o pracę nie były wykonywana przez ubezpieczoną w sposób charakterystyczny dla stosunku pracy (tak m.in. Sąd Najwyższy w wyrokach: z 8 stycznia 2025 r., I USKP 80/24, Legalis nr 3166458 i z 14 maja 2025 r., III USKP 5/25, Legalis nr 3239717). Zgodzić należy się ze stanowiskiem zajętym w odpowiedzi na skargę kasacyjną, że dokonane w niniejszej sprawie ustalenia faktyczne sądów meriti, w tym ustalenia faktyczne zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach, II USKP 221/26 7 przeczą tezie, by stosunek pracy wiążący strony w niniejszej sprawie miał charakter pozorny, a wyłączną motywacją, dla której podpisano umowę o pracę, był wzgląd na perspektywę uzyskania świadczeń pomocowych. Z ustaleń faktycznych wynika bowiem jednoznacznie, że ubezpieczona od grudnia 2019 r. wykonywała określone w umowie o pracę obowiązki w restauracji przy ul. R. w K. Sąd Apelacyjny nie miał żadnych wątpliwości zarówno w zakresie charakteru wykonywanych przez ubezpieczoną czynności, jak i wymiaru czasu pracy. Ubezpieczona zatem faktycznie realizowała swoje obowiązki wskazane w umowie - nie budzi więc wątpliwości, że umowa o pracę była faktycznie wykonywana. Podkreślić więc należy, że zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. oraz art. 39813 § 2 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalania faktów lub oceny dowodów, a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Związanie to wyklucza nie tylko przeprowadzenie w jakimkolwiek zakresie dowodów, lecz także badanie czy sąd drugiej instancji nie przekroczył granic swobodnej ich oceny. Z tego punktu widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej, nawet zarzucający naruszenia przepisów prawa materialnego, który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983 § 3 k.p.c., jest a limine niedopuszczalny. Sąd Najwyższy nie pełni bowiem roli trzeciej instancji sądowej, a skarga kasacyjna nie może być wykorzystywana jako instrument pozwalający na kwestionowanie niesatysfakcjonującego stronę rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji. Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił skargę kasacyjną, a o kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 39821 k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. i art. 98 § 1 k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (jednolity tekst Dz.U. z 2026 r., poz. 215). DS. [a.ł] II USKP 221/26 8 Jarosław Sobutka Robert Stefanicki Agnieszka Żywicka