II USKP 400/26

II USKP 400/26 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 16 czerwca 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dawid Miąsik (przewodniczący) SSN Bohdan Bieniek (sprawozdawca) SSN Piotr Prusinowski w sprawie z odwołania Bank Spółki Akcyjnej w W. przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie o zwrot wypłaconych świadczeń, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 16 czerwca 2026 r., skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 listopada 2024 r., sygn. akt III AUa 971/24, uchyla zaskarżony wyrok w całości przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Piotr Prusinowski UZASADNIENIE II USKP 400/26 2 Sąd Okręgowy w Warszawie, wyrokiem z dnia 29 stycznia 2024 r., zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego i stwierdził, że Bank S.A. w W. nie jest zobowiązana do zwrotu świadczenia w kwocie 49.432,13 zł (pkt 1) oraz orzekł o kosztach postępowania (pkt 2). W sprawie ustalono, że E.P. (dalej także jako świadczeniobiorca lub emeryt) ustanowił M.W. pełnomocnikiem bez ograniczeń do rachunku oszczędnościowo- rozliczeniowego. W dniu […] 2020 r. E.P. zmarł. Organ emerytalny wypłacił na jego konto emeryturę za okres od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r. w łącznej wysokości 141.515,94 zł. Z kolei w dniu 9 września 2021 r. M.W. wypłaciła z rachunku emeryta kwotę 360.000 zł. O śmierci świadczeniobiorcy organ rentowy dowiedział się 31 lipca 2023 r. Pismem z 9 sierpnia 2023 r. organ rentowy zwrócił się do Bank S.A. (dalej jako Bank) o zwrot kwoty 141.515,94 zł przekazanej na rachunek świadczeniobiorcy za okres od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r. W dniu 25 sierpnia 2023 r. Bank dokonał zwrotu na rzecz organu kwoty 92.083,81 zł, która pozostała na rachunku emeryta. Kolejnym pismem (z dnia 28 sierpnia 2023 r.) Bank poinformował organ rentowy, że 9 września 2021 r. pełnomocnik ustanowiony do rachunku świadczeniobiorcy dokonał wypłaty, która uniemożliwia zwrot całej żądanej sumy. Jednocześnie Bank wskazał dane pełnomocnika, który dokonał tej czynności. W ocenie Sądu Okręgowego, świadczenie przekazane na rachunek emeryta dotyczyło miesięcy następujących po miesiącu, w którym nastąpiła jego śmierć, a zatem było to świadczenie nienależne. Nie było sporne również to, że pełnomocnik emeryta wypłaciła z niego środki, co skutkowało częściową niemożliwością zrealizowania wniosku organu rentowego o zwrot świadczeń nienależnie wypłaconych świadczeniobiorcy. Bezsporne pozostawało także to, że Bank zawiadomił o tym pozwanego w terminie 30 dni od otrzymania wniosku, wskazując dane pełnomocnika, który dokonał wypłaty. Kwestią sporną było to, czy zaistniały przesłanki zwalniające Bank z obowiązku zwrotu świadczenia nienależnego. W tej mierze Sąd pierwszej instancji odwołał się do art. 55 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (jednolity tekst: Dz. U. z 2026 r. poz. 38, dalej jako Prawo bankowe), a następnie do art. 55 ust. 3 tej ustawy, zgodnie z którym bank jest zwolniony od wypłaty pełnej lub II USKP 400/26 3 częściowej kwoty, o której mowa w ust. 1 pkt 2, jeżeli przed otrzymaniem wniosku organu wypłacającego świadczenie lub uposażenie dokonał z tych rachunków wypłat innym uprawnionym osobom, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części oraz w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformuje o tym ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty. Taka informacja umożliwia bowiem organowi rentowemu identyfikację osób, wobec których byłoby możliwe dochodzenie zwrotu nienależnych świadczeń na podstawie art. 138 ust. 3 w związku z art. 138 ust. 1 ustawy emerytalnej, (por. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 marca 2012 r., I UK 327/11, LEX nr 1212048; z 26 października 2022 r., II USKP 10/22). Sumując, Sąd pierwszej instancji odwołał się do art. 55 ust. 3 Prawa bankowego, bowiem Bank wskazał organowi rentowemu dane osoby i w ten sposób umożliwił organowi rentowemu jej identyfikację i tym samym otworzył drogę do dochodzenia od niej zwrotu nienależnych świadczeń (art. 138 ust. 3 w związku z art. 138 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz. U. z 2025 r. poz. 1749, dalej jako ustawa emerytalna). Z kolei stanowisko pozwanego (osobą uprawnioną do otrzymania wypłaty z rachunku w rozumieniu art. 55 ust. 3 Prawa bankowego są tylko podmioty wymienione w art. 56 tej ustawy) nie jest zasadny (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 10 grudnia 2020 r., III AUa 934/20). W konsekwencji brak było podstaw do uznania, że wypłata dokonana przez pełnomocnika, po jego śmierci emeryta, ale przed powzięciem przez Bank informacji o śmierci świadczeniobiorcy, dokonana została przez osobę nieuprawnioną do wypłaty w rozumieniu art. 55 ust. 3 Prawa bankowego. Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 19 listopada 2024 r., po rozpoznaniu apelacji pozwanego zmienił orzeczenie Sądu Okręgowego i oddalił odwołanie oraz orzekł o kosztach procesu. Sąd odwoławczy odwołał się do art. 39 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, II USKP 400/26 4 Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 2026 r. poz. 505, dalej jako ustawa zaopatrzeniowa), zgodnie z którym prawo do świadczeń ustaje w razie śmierci osoby uprawnionej. Brzmienie przepisu jest więc analogiczne, jak w przypadku art. 101 pkt 2 ustawy emerytalnej. Z kolei w myśl art. 138a ustawy emerytalnej, bank jest zobowiązany zwrócić Zakładowi kwoty świadczeń przekazane na rachunek w banku za miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy. Nie ulega wątpliwości, że Dyrektor Zakładu Emerytalno - Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, po śmierci uprawnionego, przekazywał na konto emeryta (od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r.) świadczenia emerytalne. Dalej Sąd podniósł, że art. 138a ustawy emerytalnej nie uzależnia opisanego obowiązku od wykazania braku „winy” organu rentowego w przekazaniu świadczenia na rachunek bankowy. Z tym rozwiązaniem koreluje art. 55 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 Prawa bankowego, przewidując, iż bank po złożeniu wniosku o zwrot nadpłaconych świadczeń zobowiązany jest zwrócić je organowi wnioskującemu z rachunków zmarłego posiadacza, o ile przed złożeniem tego wniosku nie dokonano wypłat innym uprawnionym osobom, które to wypłaty uniemożliwiają zrealizowanie wniosku w całości lub w części. Jeżeli zaś doszło do tego rodzaju wypłat, bank jest zwolniony z obowiązku wypłaty w całości lub w części, informując o tym w terminie 30 dni organ wypłacający świadczenie i wskazując osoby, które pobrały świadczenie. Zatem powołany przepis - czego nie dostrzegł Sąd pierwszej instancji - ustanawia dwie przesłanki zwolnienia się banku od obowiązku zwrotu pełnej lub częściowej kwoty określonej w art. 55 ust. 1 pkt 2 Prawa bankowego, które muszą być spełnione łącznie, to jest: (-) przed otrzymaniem wniosku organu rentowego dokonanie przez bank wypłat z rachunków „innym uprawnionym osobom”, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części; (-) w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformowanie o tym tego organu, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2009 r., II UZP 2/09; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2012 r., I UK 327/11). W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie została spełniona już pierwsza z wymienionych przesłanek, gdyż po śmierci posiadacza rachunku za uprawnione, w II USKP 400/26 5 rozumieniu art. 55 ust. 3 Prawa bankowego, mogą być uznane tylko osoby wymienione w jego art. 56. Otóż z chwilą śmierci posiadacza rachunku wygasają dokonane przez niego dyspozycje środkami zgromadzonymi na rachunku bankowym oraz pełnomocnictwa, z wyjątkiem dyspozycji dokonanych w trybie art. 56 Prawa bankowego, a więc dyspozycji na wypadek śmierci. Bank nie wykazał, aby M.W. dysponowała tego rodzaju pełnomocnictwem. Przepis art. 56 Prawa bankowego ma charakter wyjątku od przedstawionej wyżej zasady i wobec tego uznać należy, iż takie osoby, które zostały wskazane w dyspozycji na wypadek śmierci są osobami uprawnionymi do dokonania na ich rzecz wypłat z rachunku bankowego zmarłego posiadacza rachunku, po dacie jego śmierci. Tymczasem operacje polegające na dokonanej wypłacie (de facto przelewie) na rzecz M.W. (niespełniające warunku, o jakim mowa w art. 56 Prawa bankowego) przez odwołujący się Bank środków z rachunku bankowego po śmierci posiadacza rachunku, uznać należy za nieuprawnione. Dlatego ma rację organ emerytalny, że dokonanie przez Bank wypłat na rzecz innych podmiotów, aniżeli określone w art. 56 Prawa bankowego, nie uprawnia do zastosowania wobec Banku zwolnienia przewidzianego w art. 55 ust. 3 tej ustawy. Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik Banku, wskazując na naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest: (-) art. 55 ust. 3 Prawa bankowego, przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że za osoby uprawnione w rozumieniu powołanego przepisu mogą być uznane tylko osoby wymienione w art. 56 ust. 1 Prawa bankowego, mimo iż ani art. 55 ust. 3 tej ustawy, ani żaden inny przepis prawa nie zawęża grupy uprawnionych do osób wymienionych w art. 56 ust. 1 Prawa bankowego i w konsekwencji uznanie, iż Bank - dokonując wypłaty pełnomocnikowi do rachunku - nie zwolnił się z obowiązku zwrotu organowi rentowemu żądanej kwoty, a także, że działania Banku polegające na dokonanej wypłacie (przelewie) na rzecz M.W. przez odwołującego się, środków z rachunku bankowego po śmierci posiadacza rachunku (o której Bank nie miał wiedzy), uznać należy za nieuprawnione; (-) art. 105 k.c., przez jego niezastosowanie w związku z błędną wykładnią art. 55 ust. 3 Prawa bankowego i uznanie, że krąg „osób uprawnionych” ogranicza się wyłącznie do podmiotów wymienionych w art. 56 ust. 1 Prawa bankowego, w sytuacji gdy żaden przepis prawa nie zawęża grupy II USKP 400/26 6 uprawnionych osób do wskazanych w art. 55 ust. 3 tej ustawy , a czynność prawna dokonana przez pełnomocnika w granicach pierwotnego umocowania, już po śmierci mocodawcy (o której Bank nie miał wiedzy) jest ważna i Bank jest związany dyspozycją pełnomocnika, to w konsekwencji zachodzą podstawy do uznania pełnomocnika za osobę uprawnioną w rozumieniu art. 55 ust. 3 Prawa bankowego i zwolnienia Banku z obowiązku zwrotu świadczeń na rzecz organu rentowego. Mając na uwadze powyższe, skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i wydanie orzeczenia co do istoty sprawy, to jest uwzględnienia odwołania w całości i stwierdzenie, że Bank nie jest zobowiązany do zwrotu organowi rentowemu kwoty świadczenia w wysokości 49.432,12 zł, przekazanego na rachunek bankowy świadczeniobiorcy od 1 lipca 2020 r. do 31 sierpnia 2023 r. oraz o zasądzenie stosownych kosztów postępowania za obie instancji i postępowanie kasacyjne. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna Banku okazała się zasadna. W przedmiotowej sprawie spór sprowadza się do wyjaśnienia czy Bank jest zobowiązany (w myśl art. 138a ustawy emerytalnej w związku z art. 55 ust. 1 pkt 2 oraz art. 55 ust. 3 Prawa bankowego) do zwrotu na rzecz organu rentowego kwoty wskazanej w zaskarżonej decyzji. Sytuacja ta powstała w związku z tym, że po śmierci emeryta (28 czerwca 2020 r.) pozwany wypłacał na jego konto w Banku świadczenia emerytalne do 31 sierpnia 2023 r., mimo że zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 4 ustawy zaopatrzeniowej prawo do świadczeń ustaje z chwilą śmierci osoby uprawnionej. W tej sytuacji świadczenie wypłacone przez organ rentowy za miesiące przypadające po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, ma charakter wypłaconego nienależnie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że art. 138a ustawy emerytalnej stanowi jedynie podstawę do wydania przez organ rentowy - w przypadku odmowy dobrowolnej wypłaty przez bank - decyzji obciążającej zwrotem świadczenia wpłaconego na rachunek bankowy po śmierci jego posiadacza oraz otwiera drogę postępowania egzekucyjnego w II USKP 400/26 7 administracji; natomiast podstawę obowiązku banku stanowi art. 55 ust. 1 pkt 2 Prawa bankowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2012 r., I UK 327/11, LEX nr 1212048). W analizowanym przypadku z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń (art. 39813 § 2 k.p.c.) wynika, że pozwany przez okres około trzech lat nie uzyskał informacji o zgonie świadczeniobiorcy i tym samym przekazywał jego świadczenia na rachunek bankowy. Oczywiście nie jest to sytuacja modelowa, bowiem organy emerytalne, chcąc prawidłowo zabezpieczyć interesy Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tu świadczenia wypłacane z budżetu państwa – art. 1 ustawy zaopatrzeniowej), którego jest dysponentem, powinny czuwać nad prawidłowością realizacji wypłat. Jednym z narzędzi tego nadzoru jest instytucja uregulowana w art. 128 ustawy emerytalnej, która mogła mieć zastosowanie w sprawie w związku z art. 11 ustawy zaopatrzeniowej (w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy ustawy emerytalnej, Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji). Chodzi to tak zwane „poświadczenie życia”, czyli sytuację, w której na żądanie organu rentowego emeryt lub rencista jest zobowiązany do potwierdzania własnoręcznym podpisem istnienia dalszego prawa do pobierania świadczeń określonych ustawą. Oczywiście nie oznacza, to że w każdym wypadku organ emerytalny winien systematycznie wzywać ubezpieczonych do składania tego rodzaju oświadczeń (podobnie jak bank prowadzący rachunek, o czym jeszcze będzie mowa). Tego rodzaju możliwość może być aktywowana, gdy okoliczności danego przypadku uzasadniają weryfikację prawa do dalszej wypłaty świadczenia; pozostają one w gestii swobodnego uznania organu rentowego. Jednak nie można pominąć, że organy emerytalne są również płatnikami innych świadczeń, na przykład zasiłku pogrzebowego i tym samym mogą (powinny) wówczas powziąć wiedzę o ustaniu prawa do świadczenia i a priori zapobiec ich dalszej wypłacie. Wychwycenie tego splotu zdarzeń uławiać powinna zasada dobrej administracji, której zachowaniu powinien sprzyjać poziom informatyzacji procesów związanych z wypłatą należności z tytułu realizacji różnych ryzyk socjalnych. Niemniej ustawodawca tworzy swoisty parasol ochronny nad wypłatą świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego, tak by podmioty – które uzyskały II USKP 400/26 8 nienależne korzyści – zwróciły je organowi emerytalnemu. Jest to naturalnie kierunek słuszny, lecz ten mechanizm nie oznacza, że w każdym wypadku pozwany będzie mógł skutecznie domagać się od osoby trzeciej (tu Banku) zwrotu nienależnego świadczenia, zwłaszcza gdy – tak jak w sprawie – Bank nie wiedział o śmierci właściciela rachunku bankowego (pozwany nie wykazał tego w procesie). Rozbieżności w obrębie prawa materialnego (art. 138, 138a ustawy emerytalnej w związku z art. 55 ust. 3 i art. 56 ust. 1 Prawa bankowego) były widoczne w procesie. O ile Sąd pierwszej instancji podzieli stanowisko Banku, o tyle Sąd Apelacyjny przychylił się do stanowiska organu rentowego. Tymczasem w judykaturze Sądu Najwyższego podjęto już próbę wyjaśnienia sytuacji, w której dochodzi do sporu między bankiem i organem rentowym na tle wypłaconych świadczeń na rzecz ubezpieczonego po jego śmierci. I tak w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2009 r., II UZP 2/09 (OSNP 2009 nr 19-20, poz. 265) stwierdzono, że dokonana po śmierci posiadacza rachunku bankowego wypłata z tego rachunku, obejmująca świadczenie emerytalne przekazane za okres po śmierci uprawnionego, osobie posługującej się kartą płatniczą i kodem identyfikacyjnym, nie zwalnia banku od obowiązku zwrotu organowi rentowemu kwoty przekazanej na ten rachunek bankowy. Przywołanej uchwały nie można jednak zastosować wprost w przedmiotowej sprawie, bowiem zapadła ona w stanie faktycznym, w którym środki pieniężne zostały pobrane z rachunku z wykorzystaniem karty płatniczej i bank nie miał możliwości zidentyfikowania podmiotu dokonującego takich transakcji. Tym samym nie można było przyjąć, że wypłaty zostały dokonane na rzecz innego uprawnionego podmiotu w myśl art. 55 ust. 3 Prawa bankowego. Oznacza to, że w tamtej sytuacji bank nie mógł zwolnić się z odpowiedzialności i był zobowiązany do zwrotu świadczeń wpłaconych na rachunek po śmierci świadczeniobiorcy. Bez znaczenia pozostawała okoliczność, że bank nie miał możliwości wskazania osoby, która dokonała wypłat. Tymczasem w sprawie jest inaczej. Bank od początku wskazywał dane podmiotu (osoby), która pobrała świadczenia z rachunku bankowego po śmierci jego posiadacza. Niemniej uzasadnienie uchwały II UZP 2/09 ułatwia wykładnię omawianych przepisów, bowiem wyjaśnia, że bank może zwolnić się od obowiązku zwrotu pełnej lub częściowej kwoty, o której mowa w art. 55 ust. 1 pkt 2, jeżeli zgodnie z art. 55 ust. II USKP 400/26 9 3 Prawa bankowego spełnione zostaną łącznie dwie przesłanki. Po pierwsze, przed otrzymaniem wniosku dokonał z tych rachunków wypłat „innym uprawnionym osobom”, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części; po drugie, w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformuje o tym ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty. Obie przesłanki muszą być spełnione łącznie, co słusznie akcentował Sąd Apelacyjny, przy czym – wbrew jego stanowisku – one występują w sprawie. By dostrzec je nie można wyłącznie koncentrować się na argumencie o wygaśnięciu pełnomocnictwa z chwilą śmierci świadczeniobiorcy (art. 101 § 2 k.c.) i wywodzić tym samym, że dokonanie przez Bank wypłat na rzecz innych podmiotów, aniżeli określone w art. 56 Prawa bankowego, nie uprawnia do zastosowania wobec Banku zwolnienia przewidzianego w art. 55 ust. 3 tej ustawy. Niewątpliwie kluczowe znaczenie nabiera pojęcie „innej uprawnionej osoby”, o której mowa w art. 55 ust. 3 Prawa bankowego. Zgodnie z tym przepisem bank jest zwolniony od wypłaty pełnej lub częściowej kwoty, o której mowa w ust. 1 pkt 2, jeżeli przed otrzymaniem wniosku organu wypłacającego świadczenie lub uposażenie dokonał z tych rachunków wypłat innym uprawnionym osobom, które to wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części, oraz w terminie 30 dni od otrzymania wniosku poinformuje o tym ten organ, wraz ze wskazaniem osób, które pobrały wypłaty. Pojęcie innej uprawnionej osoby, o którym mowa w tym przepisie należy dekodować w odniesieniu do Banku, a nie organu rentowego, bo na tym etapie ocenie podlega czynność polegająca na dokonaniu wypłaty należności pieniężnych z rachunku bankowego świadczeniobiorcy. Kwestią „innej uprawnionej osoby” zajmował się już Sąd Najwyższy (zob. wyrok z dnia 27 października 2021 r., II USKP 72/21, LEX nr 3268568) i dotyczyła ona sytuacji prowadzenia przez komornika czynności egzekucyjnych, nie mając wiedzy o śmierci osoby uprawnionej do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Sąd Najwyższy wyjaśnił wówczas, że projekcja warunku „uprawnienia” z tego przepisu wyznaczana jest bowiem stanem wiedzy banku na moment dokonywania wypłaty z rachunku. Staje się to zrozumiałe, jeśli uwzględni się treść omawianego przepisu, który przeciwstawia wypłatę i otrzymanie wniosku organu rentowego. Skoro bank jest zwolniony z obowiązku, jeśli II USKP 400/26 10 wypłaty dokonał przed otrzymaniem wniosku organu rentowego, to oczywiste jest, posługując się tą samą konwencją myślową, że miarą statusu „osoby uprawnionej” jest uzasadnione przekonanie tej osoby i banku o posiadaniu uprawnienia do wypłaty środków z rachunku. Uprzywilejowanie organu rentowego, prowadzące do uszczuplenia majątku banku (czyli osoby nie uczestniczącej w relacji ubezpieczeniowej) musi znajdować odwzorowanie w racjonalnych argumentach. Z tej pozycji trudna jest do zaakceptowania teza, że bank ma odpowiadać za udostępnienie środków organowi egzekucyjnemu, w sytuacji, gdy nie było wiadomo, że dłużnik nie żyje. Nie można bowiem, z jednej strony, nakładać na podmiot trzeci, jakim jest bank, powinności egzekucyjnej (która nie może być kontestowana), a z drugiej strony, obciążać ten sam bank odpowiedzialnością za prowadzenie postępowania egzekucyjnego po śmierci dłużnika. Idąc dalej, obowiązujące przepisy nie kreują obowiązku, aby Bank przy okazji każdej czynności dokonanej przez pełnomocnika weryfikował podstawy do wypłaty środków zgromadzonych na rachunku bankowym. Taki obowiązek powstaje dopiero z upływem 5 lat od dnia wydania ostatniej dyspozycji dotyczącej rachunku prowadzonego na podstawie umowy, bank jest obowiązany wystąpić o udostępnienie danych z rejestru PESEL umożliwiających ustalenie czy posiadacz rachunku żyje, a w przypadku jego śmierci bank może wystąpić do rejestru PESEL o udostępnienie informacji o dacie zgonu albo dacie znalezienia zwłok. W przypadku gdy umowa przewiduje prowadzenie więcej niż jednego rachunku, termin, o którym mowa w zdaniu pierwszym, liczy się od dnia wydania ostatniej dyspozycji dotyczącej tych rachunków (zob. art. 59a ust. 6 Prawa bankowego). Inna rzecz, czy po śmierci posiadacza rachunku doszło do wypłaty środków na pokrycie jego kosztów pogrzebu. Takie wypłaty mogą mieć miejsce w odniesieniu do osoby, która przedstawiła rachunki stwierdzające wysokość poniesionych przez nią kosztów (art. 55 ust. 1 pkt 1 Prawa bankowego). Ustalenie takiej czynności oznaczałoby, że Bank powziął wiedzę o śmierci posiadacza rachunku. Wówczas nie byłoby podstaw do wykorzystania instytucji uregulowanej w art. 105 k.c. W myśl tej normy, jeżeli pełnomocnik po wygaśnięciu umocowania dokona w imieniu mocodawcy czynności prawnej w granicach pierwotnego umocowania, czynność prawna jest ważna, chyba II USKP 400/26 11 że druga strona o wygaśnięciu umocowania wiedziała lub z łatwością mogła się dowiedzieć. Ustalone w sprawie okoliczności wykluczają sytuację, w której Bank wiedział o śmierci świadczeniobiorcy lub z łatwością mógł się o tym zdarzeniu dowiedzieć. W tym też zakresie pozwany nie przedstawił jakiejkolwiek argumentacji. Skutki wynikające z brzmienia art. 105 k.c. niweczą stanowisko Sądu odwoławczego, że dokonane wypłaty z rachunku świadczeniobiorcy zostały zrealizowane przez osobę nieuprawnioną, skoro ta osoba posługiwała się pełnomocnictwem do rachunku, a Bank nie mógł wiedzieć o przesłance jego wygaśnięcia. W literaturze wskazuje się, że do zakresu art. 105 k.c. należą zarówno czynności dwustronne dokonywane dla dawnego mocodawcy, ale i także jednostronne (por. M. Pilich [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, cz. 2 (art. 56–125), red. J. Gudowski, Warszawa 2021, art. 105). Ma rację Sąd Apelacyjny, że tryb uregulowany w art. 56 Prawa bankowego faktycznie nie ma zastosowania w sprawie (dyspozycja wkładem na wypadek śmierci). Ten wątek nie przechyla jednak argumentacji na rzecz poglądu prawnego prezentowanego w zaskarżonym wyroku, skoro postawa Banku - który po uzyskaniu informacji o śmierci świadczeniobiorcy – poinformował (w terminie 30 dni od otrzymania wniosku) o tym organ oraz wskazał osobę pobierającą wypłaty. Tym samym zrealizował wszelkie przesłanki prowadzące do zwolnienia się z obowiązku zwrotu dochodzonej należności organowi rentowemu. Zgodnie z art. 55 ust. 4 Prawa bankowego bank nie odpowiada za szkody wynikające z wykonania czynności, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i ust. 3 tego przepisu, a odpowiedzialność w tym zakresie ponosi organ wypłacający świadczenie lub uposażenie, który wystąpił z wnioskiem w trybie art. 55 ust. 3 powołanej ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2024 r., II USKP 74/22, OSNP 2024 nr 12, poz. 124). Sumując powyższe, bank – jeśli nie wiedział i jako nawet profesjonalista nie mógł z łatwością dowiedzieć się śmierci posiadacza rachunku – jest zwolniony od wypłaty pełnej (częściowej) kwoty, którą przed otrzymaniem wniosku organu wypłacającego świadczenie wypłacił pełnomocnikowi posiadacza rachunku II USKP 400/26 12 bankowego (art. 55 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 i 4 Prawa bankowego w związku z art. 105 k.c.). Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł stosownie do art. 39815 § 1 k.p.c. AGM Bohdan Bieniek Dawid Miąsik Piotr Prusinowski [SOP]