II UZ 55/26

II UZ 55/26 POSTANOWIENIE Dnia 11 czerwca 2026 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jarosław Sobutka w sprawie z odwołania A.K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Łodzi o wznowienie postępowania o wysokość emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 11 czerwca 2026 r., zażalenia organu rentowego na wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 24 września 2025 r., sygn. akt III AUa 197/25, oddala zażalenie. DS UZASADNIENIE Wyrokiem z 22 stycznia 2025 r. (sygn. akt VIIIU 2174/24), wydanym w sprawie A.K. z odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Łodzi o wznowienie postępowania o wysokość emerytury, Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił odwołanie. Na skutek apelacji odwołującej, Sąd Apelacyjny w Łodzi III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 24 września 2025 r. (sygn. akt III AUa 197/25), w punkcie pierwszym sprostował oczywistą omyłkę pisarską w wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi w ten sposób, że w miejsce sygnatury akt „VIIIU 2174/23” wpisał sygnaturę akt „VIII U 2174/24” oraz w punkcie drugim uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Łodzi do ponownego II UZ 55/26 2 rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach za postępowanie apelacyjne. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi został zaskarżony do Sądu Najwyższego zażaleniem, które wywiódł organ rentowy, skarżąc judykat w części dotyczącej punktu drugiego rozstrzygnięcia, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 386 § 4 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że Sąd I instancji nie rozpoznał istoty sprawy, podczas gdy Sąd Okręgowy w Łodzi dokonując kontroli korespondował z zakresem rozstrzygnięcia zawartego w decyzji organu rentowego i rozstrzygnął o prawidłowości zaskarżonej decyzji w granicach jej treści i przedmiotu. Mając na uwadze powyższe skarżący wniósł o chylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie organu rentowego okazało się nieuzasadnione. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, na podstawie art. 386 § 4 k.p.c., Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość stwierdzenia nierozpoznania istoty sporu (art. 386 § 4 k.p.c.) przez sąd pierwszej instancji, to znaczy bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo pojmował wskazane w tym przepisie przyczyny uzasadniające uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej instancji. Innymi słowy, Sąd Najwyższy bada czy rzeczywiście sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy, albo czy rzeczywiście wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Sąd Najwyższy nie może wkraczać w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację (postanowienie Sądu Najwyższego z 16 listopada 2022 r., III UZ 28/22, LEX nr 3521387). II UZ 55/26 3 Z treści art. 386 § 4 k.p.c. wynika, że sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w razie nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji. Nierozpoznanie istoty sprawy odnosi się do roszczenia będącego podstawą powództwa (odwołania) i zachodzi, gdy sąd pierwszej instancji nie orzekł w ogóle merytorycznie o żądaniach stron, zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominął merytoryczne zarzuty pozwanego. Inaczej rzecz ujmując, nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi wówczas, gdy sąd pierwszej instancji rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy lub zaniechał w ogóle zbadania materialnej żądania (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 lutego 2019 r., II PK 290/17, LEX nr 2616203). Skarżący stoi na stanowisku, że istota sporu została rozpoznana przez Sąd I instancji, bowiem wskutek stwierdzenia, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego (SK 140/20) nie został opublikowany, to taki stan rzeczy nie wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego, a tym samym nie zaistniały przesłanki do uchylenia wyroku Sądu I instancji. Powyższe stanowisko organu rentowego nie jest zasadne. Należy przypomnieć, że specyfika postępowania odrębnego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych polega na tym, że w miejsce schematu „żądanie – wyrok” występuje szablon „żądanie (wniosek) - decyzja - odwołanie – wyrok” albo przy działaniu organu rentowego z urzędu, „decyzja - odwołanie – wyrok” (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 2016 r., III UZP 11/16, LEX nr 2086134). Wzorzec ten daje podstawy do twierdzenia, że w omawianym postępowaniu odrębnym rozstrzygnięcie sądu koresponduje z zakresem wskazanym w decyzji administracyjnej. Wynika to z tego, że zgodnie z systemem orzekania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, w postępowaniu wywołanym odwołaniem sąd rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji (art. 47714 § 2 i art. 47714a k.p.c.) w granicach jej treści i przedmiotu (wyroki Sądu Najwyższego: z 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr 604210, z 8 października 2015 r., I UK 452/14, LEX nr 1816588; z 17 marca 2016 r., III UK 83/15, LEX nr 2026236 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z 22 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286; z 2 marca 2011 r., II UZ 55/26 4 II UZ 1/11, LEX nr 844747; z 18 lutego 2010 r., III UK 75/09, OSNP 2011 nr 15-16, poz. 215 i z 3 lutego 2010 r., II UK 314/09, LEX nr 604214). O ile nie ma wątpliwości, że treść decyzji administracyjnej dookreśla sferę, do której ma odnosić się wyrok sądu, o tyle nie jest jasne jaką rolę odgrywa odwołanie. W wielu judykatach można znaleźć zapatrywanie, że przedmiot rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja oraz wniesione od niej odwołanie (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r., I UZP 4/13, LEX nr 1469177; wyroki Sądu Najwyższego: z 7 maja 2013 r., I UK 12/13, LEX nr 1331260; z 23 kwietnia 2010 r., II UK 309/09, LEX nr 604210; z 18 lutego 2010 r., IIIUK 75/09, OSNP 2011 nr 15-16, poz. 215 czy postanowienie Sądu Najwyższego z 2 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286). Opisywany model został wypracowany w orzecznictwie na typowych, powtarzalnych sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i siłą rzeczy ten stan nie uwzględniał zdarzeń, takich jakie mają miejsce w tle przedmiotowego sporu (na przykład wątpliwości, co do skutków orzeczeń sądu konstytucyjnego i konieczności zapewnienia ubezpieczonemu prawa do kontroli konstytucyjnej normy prawnej). Obserwując genezę sporu (odwołujący wystąpił o wznowienie postępowania, organ rentowy odmówił wznowienia na podstawie art. 145a k.p.c., zaś Sąd I instancji oddalił odwołanie), widoczne jest – co słusznie podkreśla Sąd Apelacyjny – zaniechanie wdania się w spór, co do istoty rzeczy, a temu przecież przyświeca sądowa kontrola decyzji administracyjnej, zwłaszcza w sytuacji, gdy neguje się skutki orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. W takim razie konieczna jest zastępcza kontrola zgodności spornego przepisu (tu art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej) z Konstytucją RP, tak by uprawniony był uprawniony do efektywnego środka ochrony prawnej, bo przecież temu służy prawo do sądu jako prawo podstawowe. Nie może być ono wykluczone wskutek zabiegów formalnych przez li tylko spojrzenie na spór przez pryzmat przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, podczas gdy zgłaszający żądanie nie ma obowiązku podania podstawy prawnej swego żądania, a jego wola (zamiar) został klarownie wyjawiony w treści wniosku. Stąd pogląd skarżącego, że odwołujący nie wskazał we wniosku na treść art. 114 ustawy emerytalnej nie uzasadnia wniosków zawartych w II UZ 55/26 5 zażaleniu. W rezultacie Sąd Okręgowy nie odniósł się do istoty sporu wyznaczonej przez zaskarżoną decyzję. Nie ma przy tym znaczenia, że występuje różnica podstawy prawnej – chodzi bowiem o możliwość dokonania oceny sytuacji prawnej ubezpieczonego w obliczu korzystnego dla niego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Ubezpieczony domagał się przesądzenia żądania w oparciu o przepisy prawa materialnego (przeliczenia emerytury), a organ rentowy (później Sąd I instancji) przeniósł spór na grunt proceduralny. W takim razie rysuje się kwestia, czy w takiej sytuacji sąd ubezpieczeń społecznych powinien trzymać się treści decyzji – tak jak zrobił to Sąd I instancji – czy też należy uznać, że „istotą sprawy” jest przeliczenie emerytury. Wniosek ubezpieczonego obliguje bowiem organ rentowy do podjęcia działań władczych. One powinny być jak najszybciej rzetelnie wyjaśnione, tak by zniwelować różnice stanowisk stron, a nie generować kolejne etapy postępowania (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu: z 22 kwietnia 2026 r., II UZ 52/26, niepubl. i z 2 maja 2026 r., II UZ 70/26, niepubl.). W takim wypadku warto odwołać się do stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w postanowieniu z 29 października 2020 r. (III UZP 4/20, OSNP 2021 nr 6, poz. 71). Sprowadza się ono do stwierdzenia, że w przypadku niewykonywania przez ustawodawcę wyroku Trybunału Konstytucyjnego podstawę prawną wzruszenia przez organ rentowy na korzyść ubezpieczonego prawomocnej decyzji ustalającej wysokość świadczenia stanowi art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej, gdy nie jest możliwe uchylenie decyzji organu rentowego z przyczyny określonej w art. 145a k.p.a. z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 146 k.p.a. U podstaw tego stanowiska leży założenie, że nową okolicznością istniejącą przed wydaniem wzruszanej decyzji organu rentowego jest nieuwzględnienie przez organ rentowy obowiązującego standardu konstytucyjnego potwierdzone późniejszym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 9 czerwca 2016 r., III UZP 4/16, OSNP 2017 nr 12, poz. 167). Należy także przypomnieć o poglądzie wyrażonym przez Sąd Najwyższy w wyroku z 27 marca 2014 r. (III UK 115/13, LEX nr 1554419). Stwierdzono tam, że jeśli ubezpieczony wystąpi z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury (jej przeliczenie) i domaga się ponownej oceny jego prawa (jego wysokości), to wniosek taki należy traktować jako złożony w trybie art. 114 ust. 1 ustawy II UZ 55/26 6 emerytalnej. Jeśli zatem organ rentowy nie stwierdził zaistnienia określonych w tym przepisie przesłanek do wznowienia postępowania, powinien wydać decyzję odmawiającą ponownego ustalenia prawa do emerytury. Skoro wydał decyzję odmawiającą prawa do świadczenia, należy przyjąć, iż doszło do wznowienia postępowania w sprawie i ponownego rozważenia przez organ rentowy zasadności roszczeń emerytalnych wnioskodawcy. Rozpoznając odwołanie od zaskarżonej decyzji, Sąd I instancji powinien zatem skontrolować w pierwszej kolejności dopuszczalność przedmiotowego wniosku w świetle art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej, a w razie uznania spełnienia przez ubezpieczonego warunków wynikających z tego przepisu - dokonać ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy, z uwzględnieniem przedłożonych przez wnioskodawcę nowych dowodów i na tej podstawie ponownie ocenić roszczenia emerytalne ubezpieczonego, w świetle właściwych przepisów prawa materialnego. Tym samym stanowisko Sądu odwoławczego jest prawidłowe. Prawidłowo wskazał na zaniechanie rozpoznania istoty sprawy. W tej sytuacji zażalenie podlega oddaleniu z mocy art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39814 k.p.c. Jarosław Sobutka DS. [r.g.]