II UZP 13/94

Uchwała z dnia 8 lipca 1994 r. II UZP 13/94 Przewodniczšcy SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Stefania Szymańska (sprawozdawca), Maria Tyszel, Sšd Najwyższy, przy udziale prokuratora Stefana Trautsolta, w sprawie z wniosku Doroty I. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. o rentę rodzinnš wypadkowš i jednorazowe odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 8 lipca 1994 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sšd Apelacyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 9 lutego 1994 r., [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c., "Czy wypadek jakiemu uległ poborowy wezwany do stawienia się zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 21.X.1967 r. o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16) przed komisjš lekarskš uważa się za wypadek w szczególnych okolicznoœciach okreœlony w § 5 ust. 2 rozporzšdzenia Rady Ministrów z dnia 3.X.1975 r. w sprawie podstawy wymiaru renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, œwiadczeń dla pracowników, którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznoœciach oraz œwiadczeń dla osób nie będšcych pracownikami (Dz. U. nr 33, poz. 179 z póœn. zm.), względnie za wypadek w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu § 15 pkt 2 rozporzšdzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17.X.1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania œwiadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. nr 36, poz. 199 z póœn. zm.) ?" p o d j š ł następujšcš uchwałę: Członkom rodziny poborowego, wezwanego do stawienia się przed komisjš lekarskš (art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powsze- chnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej - jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16), który uległ œmiertelnemu wypadkowi w drodze do siedziby tej komisji lub w drodze powrotnej, przysługujš œwiadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w przepisach o œwiad- czeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Prawo do tych œwiadczeń ustala i œwiadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych. U z a s a d n i e n i e Przedstawione zagadnienie prawne powstało na tle następujšcego stanu faktycznego: Marcin I., urodzony w dniu 26 kwietnia 1971 r., zatrudniony w prywatnym Zakładzie Murarsko-Betoniarskim w R. od dnia 11 czerwca 1990 r., otrzymał wezwanie do stawienia się na Komisję Poborowš w G. W. w dniu 13 marca 1991 r. Po stawieniu się przed Komisjš, celem dostarczenia zdjęć udał się do domu motocyklem kolegi i w czasie drogi na prostym odcinku uderzył w tył przyczepy cišgniętej przez cišgnik, w wyniku czego podniósł œmierć na miejscu. Wnioskodawczyni jako żona imieniem własnym oraz małoletniego syna Alana I., urodzonego w dniu 23 wrzeœnia 1990 r., domaga się przyznania renty rodzinnej wypadkowej oraz jednorazowego odszkodowania. Organ rentowy decyzjš z dnia 24 stycznia 1992 r. załatwił wniosek odmownie, z tym uzasadnieniem, że wypadek œmiertelny, jakiemu uległ mšż wnioskodawczyni nie jest wypadkiem przy pracy, jak również w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o œwiadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 30, poz. 144 ze zm.). Sšd Wojewódzki-Sšd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 1 czerwca 1993 r. zmienił zaskarżonš decyzję w ten sposób, że "przyznał odwołujšcej na syna Alana I. rentę rodzinnš wypadkowš od dnia 14 marca 1991 r. oraz jednorazowe odszkodowanie z tytułu œmierci Marcina I. z powodu wypadku przy pracy". Sšd Wojewódzki, powołujšc się na przepis art. 6 ust. 1 i 2 wyżej wymienionej ustawy, przyjšł, że Marcin I. uległ wypadkowi w czasie urlopu okolicznoœciowego udzielonego mu w zwišzku z obowišzkiem stawienia się do poboru; wypadek zdarzył się więc w zwišzku z wykonywaniem "poleceń władz państwowych w drodze do komisji poborowej", tj. w czasie podróży służbowej w okolicznoœciach innych, niż wykonywanie zwykłych obowišzków pracowniczych; majšcy zaœ na względzie, że Marcin I. nie był w chwili wypadku nietrzeœwy, ani że nie udowodniono, by do wypadku doszło z jego wyłšcznej winy, dlatego członkowie jego rodziny uprawnieni sš - zgodnie z art. 12 tej ustawy - do jednorazowego odszkodowania, a zgodnie z art. 26 - do renty rodzinnej. Natomiast zdaniem Sšdu Apelacyjnego w Poznaniu, nie ulega wštpliwoœci, że wykonanie polecenia władz państwowych nie może być uznane za podróż służbowš w rozumieniu art. 6 ust. 2 cytowanej wyżej ustawy. Sšd Apelacyjny podkreœlił, że istotę podróży służbowej stanowi polecenie wyjazdu w zwišzku z wykonywaniem pracy, co w sprawie w ogóle nie zachodzi. Dlatego Sšd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sšdu Wojewódzkiego, iż œmiertelny wypadek, jakiemu uległ Marcin I. w dniu 13 marca 1991 r. jest wypadkiem przy pracy. Sšd Apelacyjny wywiódł dalej, iż Marcin I. wezwany na komisję poborowš również nie odbywał drogi w zwišzku z pracš, gdyż za drogę do pracy lub z pracy w rozumieniu § 14 i 15 w/wym. rozporzšdzenia z dnia 17 paœdziernika 1975 r., pozostajšcš w zwišzki z pracš uważa się między innymi, drogę do innego punktu w celu spełnienia powinnoœci pracowniczej, a więc łšczšcej się z interesem zakładu pracy, co również nie miało miejsca i dlatego przedmiotowego zdarzenia nie można uznać za wypadek w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu § 15 pkt 2 tegoż rozporzšdzenia. Sšd Apelacyjny jednak podkreœlił, że Marcin I. w dniu zdarzenia wykonywał swój obowišzek obywatelski wynikajšcy z ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16). Przepisy tej ustawy - wywiódł dalej Sšd Apelacyjny - nie przewidujš dla mężczyzn przedpoborowych i poborowych w razie wypadku w drodze do miejsca wezwania lub w drodze powrotnej oraz członków rodzin osób zmarłych wskutek takiego wypadku œwiadczeń na zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w przepisach o œwiadczeniach na podstawie wymienionej wyżej ustawy wypadkowej. Wypełnienie obowišzku obywatelskiego przez Marcina I. prowadziło w konsekwencji do obrony Ojczyzny i dlatego - zdaniem Sšdu Apelacyjnego - wypadek, jakiemu uległ on w dniu 13 marca 1991 r. można uznać za wypadek w szczególnych okolicznoœciach w rozumieniu § 5 ust. 2 powołanego wyżej rozporzšdzenia z dnia 9 paœdziernika 1975 r., skoro się zważy, że ustawodawca za taki wypadek uznał, między innymi, wypadek przy chronieniu własnoœci społecznej przed grożšcš jej szkodš. Wypadki osób wezwanych w celu wypełnienia obowišzku obywatelskiego wynikajšcego z art. 27 ust. 1 w/wymienionej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. powinny być uznane jako wypadki w szczególnych okolicznoœciach w rozumieniu § 5 ust. 2 w/wym. rozporzšdzenia, skoro przepisy tej ustawy nie przewidujš œwiadczeń w razie wypadku zaistniałego w takich okolicznoœciach. Za przyjęciem takiego poglšdu przemawiajš - zdaniem Sšdu Apelacyjnego - również względy społeczne, moralne oraz zasada równoœci i praworzšdnoœci w demokratycznym Państwie. Sšd Apelacyjny jednak podnosi, że zajęcie takiego stanowiska byłoby wštpliwe przy założeniu, że wyliczenie wypadków zawarte w ust. 2 § 5 wyżej wymienionego rozporzšdzenia z dnia 3 paœdziernika 1975 r., z tytułu których przysługujš œwiadczenia wymienione w ust. 1 tego przepisu, jest wyczerpujšce. Sšd Najwyższy zważył, co następuje: 1. W œwietle bezspornego stanu faktycznego sprawy należy podzielić stanowisko Sšdu Apelacyjnego, iż wypadek jakiemu uległ mšż wnioskodawczyni nie może być zakwalifikowany jako wypadek zaistniały w czasie podróży służbowej w rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o œwiadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r., Nr 30, poz. 144 ze zm.), okreœlanej dalej jako "ustawa wypadkowa z 1975 r.". Trafna jest argumentacja Sšdu Apelacyjnego, że istotę podróży służbowej stanowi polecenie wyjazdu w zwišzku z wykonywanš praca, co w przypadku męża wnioskodawczyni nie miało miejsca. W dniu wypadku udał się on bowiem w drogę w celu stawienia się przed komisję poborowš, co nie pozostawało w jakimkolwiek zwišzku z wykonywanš pracš w prywatnym zakładzie murarsko-betoniarskim. Udanie się męża wnioskodawczyni w drogę było spowodowane wyłšcznie polece- niem komisji poborowej do stawienia się w okreœlonym miejscu i w czasie przed tš komisjš. Zasadne jest także stanowisko Sšdu Apelacyjnego, iż - z uwagi na stan faktyczny sprawy - brak jest podstawy do zakwalifikowania przedmiotowego zdarzenia jako wypadku w drodze do pracy lub z pracy w rozumieniu §§ 14 i 15 rozporzšdzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 paœdziernika 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania œwiadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. Nr 36, poz. 199 ze zm.). Mšż wnioskodawczyni nie odbywał drogi z domu do pracy lub z pracy do domu, ani też nie udał się w drogę do innego miejsca w celu spełnienia czynnoœci zwišzanych z pracš. Nie ma też podstawy do zrównania jego drogi do siedziby komisji poborowej z drogš do miejsca lub z miejsca wykonywania zadań społecznych (§ 15 pkt 2). Natomiast nie można podzielić sugestii Sšdu Apelacyjnego co do ewentual- nego zakwalifikowania wypadku, jakiemu uległ mšż wnioskodawczyni, jako wypadku w szczególnych okolicznoœciach w rozumieniu § 5 ust. 2 rozporzšdzenia Rady Ministrów z dnia 3 paœdziernika 1975 r. w sprawie [...] œwiadczeń dla pracowników, którzy ulegli wypadkom w szczególnych okolicznoœciach, oraz œwiadczeń dla osób nie będšcych pracownikami (Dz. U. Nr 33, poz. 182 ze zm.). Przepis § 5 wyżej wymienionego rozporzšdzenia przewiduje œwiadczenie dla osób, które uległy wypadkowi w szczególnych okolicznoœciach, jednak w ust. 2 wymienia enumeratywnie wypadki, z tytułu których przysługujš œwiadczenia okreœlone w ust. 1. Wyliczenie to jest wyczerpujšce, a ponieważ nie obejmuje ono wypadków poborowych w drodze do siedziby komisji poborowej lub w drodze powrotnej, nie ma podstawy do zastosowania tego przepisu. Treœć pkt 2 ust. 2 § 5 wyżej wymie- nionego rozporzšdzenia (wypadek przy chronieniu własnoœci społecznej przed grożšcš jej szkodš), na który to przepis powołał się Sšd Apelacyjny, jest jednozna- czna i nie daje podstawy do rozcišgnięcia tego przepisu na wypadki poborowych, jakie mogš zaistnieć w drodze do komisji poborowej lub z powrotem do miejsca zamieszkania. 2. Powyższe rozważania jednak nie przesšdzajš o tym, iż poborowy, który uległ wypadkowi w drodze do siedziby komisji poborowej (lub w drodze powrotnej), a w razie wypadku œmiertelnego uprawnieni członkowie jego rodziny, nie korzystajš z ochrony ubezpieczeniowej w zakresie œwiadczeń wypadkowych. Podstawy do zajęcia korzystnego rozstrzygnięcia należy jednak poszukiwać w przepisach ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz. U. z 1992 r., Nr 4, poz. 16ze zm.). W myœl art. 1 tejże ustawy obrona Ojczyzny jest sprawš i obowišzkiem wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, zaœ zgodnie z art. 27 i art. 32 poborowi (mężczyœni, którzy w danym roku kalendarzowym kończš 19 lat), sš obowišzani stawić się przed komisjš poborowš w okreœlonym miejscu i czasie - pod rygorem grzywny. Również w myœl art. 52 osoby podlegajšce powszechnemu obowišzkowi obrony sš obowišzane do osobistego stawienia się na wezwanie właœciwych organów w sprawach dotyczšcych tego obowišzku w terminie i miejscu okreœlonym w wezwaniu oraz do poddania się badaniom lekarskim. Na poborowym spoczywa więc obowišzek ustawowy stawienia się w wyznaczonym terminie i miejscu przed komisjš poborowš. Ustawa o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oprócz przepisów dotyczšcych zasadniczej służby wojskowej zawiera przepisy regulujšce służbę w obronie cywilnej, służbę zastępczš, a także przepisy regulujšce obowišzek œwiadczeń osobistych w czasie pokoju. W myœl art. 200 obowišzek œwiadczeń osobistych, polegajšcych na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraœnych na rzecz przygotowania obrony Państwa, może być nałożony na osoby posiadajšce obywatelstwo polskie, które ukończyły 16 lat, a nie przekroczyły 60 lat życia. Zgodnie zaœ z art. 206 ust. 3 osobom takim, które doznały uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku powstałego podczas lub w zwišzku z wykonywaniem œwiadczeń osobistych albo w bezpoœredniej drodze do miejsca wykonywania tych œwiadczeń lub w drodze powrotnej, oraz członkom rodzin osób zmarłych wskutek takiego wypadku, przysługujš œwiadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w przepisach o œwiadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych z tym, że prawo do œwiadczeń ustala i œwiadczenia wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Odpowiednie œwiadczenia przewidziane sš także dla poborowych, odbywajšcych służbę zastępczš (art. 197) lub służbę w obronie cywilnej (art. 162). Ustawa o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej natomiast nie przewiduje żadnych œwiadczeń wynikajšcych ze szkód poniesionych przez poborowych (członków ich rodzin) w razie wypadku zaistniałego w drodze do siedziby komisji poborowej lub w drodze powrotnej. Uzasadnione jest zatem stanowisko, że w tym zakresie mamy do czynienia z lukš w prawie. Nie ma bowiem żadnych racjonalnych argumentów, ażeby przyjšć, iż prawodawca uznał, że takie sytuacje sš prawnie obojętne i nie ma potrzeby ich prawnego unormowania. Dlatego w celu usunięcia tej luki w drodze analogii należy odnieœć się do takiej normy prawnej, która dotyczy najbardziej zbliżonego stanu faktycznego i która jest najbardziej zbliżona z punktu widzenia celu dyspozycji prawnej (tzw. ratio legis). Kierujšc się powyższymi przesłankami Sšd Najwyższy uważa, że najbardziej zbliżonš normš prawnš jest art. 200 ustawy o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ osobiste stawiennictwo przed komisjš poboro- wš jest obowišzkiem wynikajšcym z ustawy i dotyczy osób, które nie sš żołnierzami, ale których działanie zmierza do obrony Państwa. W konsekwencji - w drodze analogii - należy zatem przyjšć, iż w stosunku do takich osób (członków rodziny) - w razie szkód spowodowanych wypadkiem w drodze do siedziby komisji poborowej lub w drodze powrotnej, należy stosować przepis art. 206 ust. 3 ustawy o powszechnym obowišzku obrony Rzeczypospolitej Polskiej; oznacza to, iż takim osobom przysługujš œwiadczenia na zasadach i w trybie przewidzianym dla pracowników w przepisach o œwiadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Jeżeli ustawodawca udziela ochrony osobom (członkom rodzin), które doznały szkody przy wykonywaniu doraœnych œwiadczeń na rzecz obronnoœci Państwa, to tym bardziej ochrona ta i stosowne œwiadczenia należš się poborowym (członkom ich rodzin), którzy wezwani do stawienia się w miejscu siedziby komisji poborowej, a więc do wypełnienia ustawowego obowišzku zwišzanego z obronš Państwa, doznali szkody wskutek wypadku, jakiemu ulegli w tej drodze. Majšc powyższe na uwadze Sšd Najwyższy podjšł uchwałę o treœci przyto- czonej w sentencji. ========================================