III PZP 10/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Zieliński (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Stypułkowska, T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL S. Dzwonkowskiego, w sprawie z powództwa Adama G. przeciwko Pawłowi K. i Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Oddział w G. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu postanowieniem z dnia 30 marca 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w myśl przepisu § 4 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89) przy zbiegu wypadku przy pracy i wypadku komunikacyjnego (gdy wypadek został spowodowany ruchem pojazdu mechanicznego pozostającego w dyspozycji zakładu pracy, który zatrudniał zarówno sprawcę szkody, jak i poszkodowanego) Państwowy Zakład Ubezpieczeń jest zwolniony od odpowiedzialności wyłącznie w granicach świadczeń pieniężnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 8) i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. (Dz. U. Nr 22, poz. 144), czy również nie odpowiada za wszelkie dalsze szkody, jakie odniósł pracownik w związku z ruchem pojazdu mechanicznego będącego w dyspozycji macierzystego uspołecznionego zakładu pracy, których poszkodowany może dochodzić od sprawcy szkody na zasadach ogólnych?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W razie zbiegu wypadku przy pracy i wypadku komunikacyjnego, spowodowanego ruchem pojazdu mechanicznego będącego w posiadaniu lub dyspozycji zakładu pracy, który zatrudniał poszkodowanego i sprawcę szkody, Państwowy Zakład Ubezpieczeń z mocy § 4 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 15, poz. 89) zwolniony jest od odpowiedzialności za szkodę, której wyrównania poszkodowany może dochodzić od jej sprawcy na zasadach ogólnych (art. 415 k.c.).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Powód twierdził, że był pracownikiem Międzykółkowej Bazy Maszynowej i w dniu 17 marca 1971 r. uległ wypadkowi przy pracy z winy pozwanego Pawła K., również pracownika tejże Bazy, który - jadąc traktorem w stanie nietrzeźwym - najechał na powoda zajętego w tym czasie nalewaniem wody do chłodnicy traktora przed wyjazdem z Bazy. Powód doznał w wypadku poważnych uszkodzeń ciała i zaliczony został do II grupy inwalidzkiej, w związku z czym wypłacono mu świadczenia przysługujące w razie wypadku przy pracy. Powód dochodzi jednak dalszego odszkodowania od sprawcy szkody - pozwanego K., który w związku z tym wypadkiem prawomocnie został skazany za popełnienie przestępstwa z art. 145 § 1 k.k.Sąd Powiatowy, mając na uwadze, że zgłoszone w pozwie roszczenia pozostają w związku z wypadkiem komunikacyjnym, z mocy art. 18 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych zapozwał Państwowy Zakład Ubezpieczeń - Oddział w G. i zasądził od pozwanego K. oraz tegoż Państwowego Zakładu Ubezpieczeń solidarnie na rzecz powoda rentę w wysokości 163 zł miesięcznie od dnia 30 września 1972 r., a ponadto ustalił, że pozwani ponoszą także odpowiedzialność za szkody, jakie mogą ujawnić się w przyszłości.W związku z rewizjami pozwanych Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wymienione na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z poczynionych przez Sąd Powiatowy ustaleń wynika, że powód uznany został za inwalidę II grupy i pobiera rentę z tytułu wypadku przy pracy w wysokości 90% poprzedniego przeciętnego wynagrodzenia netto, to jest 1.467 zł miesięcznie oraz 310 zł zasiłku rodzinnego. Ponadto sporządzony został protokół wypadku przy pracy i powód otrzymał jednorazowe odszkodowanie w wysokości 40.000 zł, jak również 4.780 zł tytułem różnicy pomiędzy wypłaconym mu zasiłkiem chorobowym a pobieranym poprzednio wynagrodzeniem. W związku z ubezpieczeniem Międzykółkowej Bazy Maszynowej w zakresie skutków finansowych wynikających z ustawy wypadkowej PZU wypłacił powodowi powyższe świadczenia (jednorazowe odszkodowanie i wyrównanie zasiłku chorobowego), zezwolenie bowiem na zawieranie tego rodzaju umów ubezpieczeniowych otrzymały jednostki gospodarcze zrzeszone w związkach kółek rolniczych w nie publikowanej uchwale Rady Ministrów nr 53/69 z dnia 11 marca 1969 r., wydanej na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 24 ust. 2 ustawy wypadkowej.Powód otrzymał zatem wszystkie świadczenia, jakie przysługiwały mu z ustawy wypadkowej od uspołecznionego zakładu pracy, który wobec tego z mocy art. 22 ustawy wypadkowej zwolniony jest od odpowiedzialności za szkody przekraczające te świadczenia.Wypadek jednak, jakiemu powód uległ przy pracy, jest zarazem wypadkiem komunikacyjnym, w związku z czym Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości na tle § 4 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych, a mianowicie czy zakład ubezpieczeń zwolniony jest od obowiązku wypłaty świadczeń przewidzianych w cyt. rozporządzeniu tylko w zakresie świadczeń unormowanych w ustawie wypadkowej, czy też wyłączenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń jest szersze i obejmuje przypadki, w których poszkodowany może dochodzić wynagrodzenia dalszych szkód, przewyższających świadczenia z ustawy wypadkowej, na podstawie prawa cywilnego od zakładu pracy lub sprawcy szkody.Przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. przewidują odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń za szkody z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków i z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. W myśl § 4 ust. 2 pkt 1 tegoż rozporządzenia zakład ubezpieczeń nie odpowiada za wypadki, za które przysługują świadczenia od zakładu pracy na podstawie ustawy wypadkowej, jeżeli wypadek spowodowany został ruchem pojazdu mechanicznego będącego w posiadaniu lub dyspozycji zakładu pracy, który zatrudniał poszkodowanego pracownika.Powyższe wyłączenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń za taki wypadek dotyczy każdego z wymienionych ubezpieczeń komunikacyjnych.W zakresie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zakładu pracy odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń z tytułu ubezpieczeń komunikacyjnych nie wchodzi w rachubę, gdyż zakład pracy jest od niej zwolniony, świadczenia bowiem pieniężne przewidziane w ustawie wypadkowej stanowią z mocy art. 22 tejże ustawy w stosunku do uspołecznionego zakładu pracy wynagrodzenie wszelkich szkód wynikłych dla poszkodowanego, a z mocy § 13 ust. 2 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. zakład ubezpieczeń zwolniony jest też w takiej sytuacji od odpowiedzialności z tytułu ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków.Wynikające z § 4 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia wyłączenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń dotyczy nie tylko ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zakładu pracy, w którego posiadaniu lub dyspozycji znajdował się pojazd, lecz także ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej kierowcy, który wobec poszkodowanego ponosi odpowiedzialność za szkodę z własnej winy w granicach przekraczających świadczenia z ustawy wypadkowej. Wymieniony przepis bowiem nie zawiera w tym względzie żadnych ograniczeń, które by przemawiały za odmiennym uregulowaniem odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń w obu przedstawionych sytuacjach.Wyjątek od tej zasady przewidziany jest tylko w § 4 ust. 3 cyt. rozporządzenia, według którego poszkodowanemu przysługują świadczenia w wysokości ustalonej na zasadzie prawa cywilnego, zmniejszone o świadczenia z ustawy wypadkowej, ale tylko wówczas, gdy wypadek został spowodowany przez pojazd mechaniczny nie będący w posiadaniu lub dyspozycji zakładu pracy, który zatrudniał poszkodowanego pracownika, a posiadacz lub kierowca będą zobowiązani na podstawie obowiązującego prawa do wyrównania szkody wyrządzonej przez ruch tego pojazdu.Zamieszczenie w rozporządzeniu tego wyjątku od obowiązującej zasady całkowitego wyłączenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń z tytułu ubezpieczeń komunikacyjnych w sytuacji objętej hipotezą § 4 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia prowadzi do udzielenia odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne w sposób ujęty w sentencji.