III PZP 16/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN S. Perestaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Myślicki, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Grzegorza B. przeciwko Wydawnictwu Prasowemu RSW "Prasa-Książka-Ruch" w G. o uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni postanowieniem z dnia 14 lutego 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy ojciec dziecka jest uprawniony do korzystania z urlopu wychowawczego celem sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, jeżeli są spełnione warunki określone w § 1 ust. 1 i ust. 3 pkt 2 oraz § 3 ust. 1 zd. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (Dz. U. Nr 19, poz. 97 ze zm.), lecz w czasie zamierzonego urlopu wychowawczego określonego przez ojca dziecka we wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego matka dziecka korzysta z urlopu macierzyńskiego z tytułu urodzenia drugiego dziecka?"powziął następującą uchwałę:Ojciec nie jest uprawniony do urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem w okresie urlopu macierzyńskiego matki z tytułu urodzenia drugiego dziecka.Uzasadnienie faktyczneWydawnictwo Prasowe RSW "Prasa-Książka-Ruch" w G. wypowiedziało wnioskodawcy umowę o pracę ze skutkiem na dzień 31.V.1982 r. Wnioskodawca w odwołaniu złożonym do Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy w G. wniósł o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia umowy o pracę.Następnie wnioskodawca w dniu 18.VI.1982 r. złożył wniosek w Terenowej Komisji Odwoławczej o stwierdzenie obowiązku udzielenia mu przez pozwanego urlopu wychowawczego na córkę Daisę B., ur. dnia 29.VIII.1978 r., oraz stwierdzenie, że nie nastąpiło rozwiązanie umowy o pracę między wnioskodawcą a pozwanym. Wnioskodawca podał, że dnia 11.V.1982 r. złożył podanie o udzielenie mu w dniu 29.V.1982 r. urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad córką Daisą, działając na podstawie § 1 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (Dz. U. Nr 19, poz. 97 ze zm.). Do wniosku dołączył wymagane dokumenty. Pozwany obowiązany był udzielić mu urlopu wychowawczego we wskazanym terminie, co jednocześnie uniemożliwiało pozwanemu rozwiązanie umowy o pracę. Pozwany pismem z dnia 9.VI.1982 r. poinformował wnioskodawcę, że nie ma podstaw prawnych do udzielania mu urlopu wychowawczego, gdyż żona wnioskodawcy do dnia 19.VI.1982 r. przebywa na urlopie macierzyńskim z tytułu urodzenia drugiego dziecka, a umowa o pracę z wnioskodawcą na skutek wypowiedzenia ulega rozwiązaniu z dniem 31.V.1982 r.Pozwany w odpowiedzi na wniosek wniósł o oddalenie wniosku o przywrócenie do pracy oraz o oddalenie wniosku o ustalenie obowiązku wychowawczego wnioskodawcy. W uzasadnieniu pozwany podał, że został zobowiązany przez organ nadrzędny do przeprowadzenia redukcji etatów i wskutek tego stan zatrudnienia w grupie zawodowej dziennikarzy uległ zmniejszeniu ze 156 do 103 dziennikarzy. W redakcji "Wiadomości Elbląskich", w której był zatrudniony wnioskodawca, stan zatrudnienia dziennikarzy uległ zmniejszeniu w tym okresie z 10 do 8 osób. Zdaniem pozwanego żądanie ustalenia obowiązku udzielenia wnioskodawcy urlopu wychowawczego nie znajduje uzasadnienia prawnego.Terenowa Komisja Odwoławcza do Spraw Pracy postanowiła łącznie rozpoznać oba wnioski, tj. o uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne oraz o ustalenie obowiązku pozwanego do udzielenia wnioskodawcy urlopu wychowawczego.Orzeczeniem z dnia 8.XII.1982 r. Terenowa Komisji Odwoławcza przywróciła wnioskodawcę do pracy u pozwanego na dotychczasowych warunkach pracy i płacy, przyznała wnioskodawcy wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy oraz oddaliła wniosek w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu orzeczenia Komisja podała, że pozwany oprócz racjonalizacji zatrudnienia nie wskazał innych dodatkowych powodów rozwiązania umowy o pracę. Pozwany pomimo trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy, który ma na utrzymaniu dwoje małoletnich dzieci, nie zaproponował wnioskodawcy innego zatrudnienia.W odwołaniu od powyższego orzeczenia Wydawnictwo Prasowe RSW "Prasa-Książka-Ruch" w G. wniosło o zamianę zaskarżonego orzeczenia i oddalenie wniosku o przywrócenie do pracy.W uzasadnieniu odwołania podniesiono, iż Komisja Odwoławcza błędnie przyjęła, że racjonalizacja zatrudnienia (redukcje etatów) nie stanowi samoistnej przesłanki uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę, gdyż odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5.XI.1979 r. sygn. PRN 133/79 (OSNCP 1980, z. 4, poz. 77).W świetle powyższego orzeczenia oraz wykazania przez pozwanego, że wszyscy dziennikarze mieli jednakowe kwalifikacje zawodowe i nie zachodziły rażące różnice w sposobie wykonywania obowiązków służbowych między wnioskodawcą a dziennikarzami nie wytypowanymi do zwolnienia, wypowiedzenie wnioskodawcy umowy o pracę, zdaniem pozwanego, należało uznać za uzasadnione.Wnioskodawca w odwołaniu od powyższego orzeczenia wniósł o jego zmianę w pkt III, w którym Komisja oddaliła wniosek "w pozostałym zakresie", i ustalenie, że pozwany miał obowiązek udzielenia wnioskodawcy urlopu wychowawczego w celu sprawowania opieki nad córką Daisą, ur. dnia 29 sierpnia 1978 r., a w konsekwencji stwierdzenie, iż nie nastąpiło rozwiązanie umowy o pracę między stronami.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przy rozpoznawaniu odwołań stwierdził istnienie zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości prawne, które przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w postanowieniu przytoczonym w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (Dz. U. Nr 19, poz. 97 ze zm.) - pracownica zatrudniona co najmniej 6 miesięcy może skorzystać z urlopu wychowawczego w wymiarze do 3 lat w celu sprawowania osobistej opieki nad swoim dzieckiem, najdłużej do ukończenia przez nie 4 lat życia.Z treści § 3 ust. 1 oraz § 5 ust. 1 wymienionego rozporządzenia wynika, że pracownica powinna wystąpić z wnioskiem o udzielenie urlopu wychowawczego co najmniej na 2 tygodnie przed wskazanym przez siebie terminem rozpoczęcia tego urlopu oraz że termin urlopu wychowawczego nie może rozpocząć się wcześniej niż od dnia zakończenia urlopu macierzyńskiego. Od tej daty przysługuje także zasiłek wychowawczy.Stosownie zaś do § 9 omawianego rozporządzenia pracownica, która w okresie urlopu wychowawczego urodziła dziecko, zamiast zasiłku wychowawczego otrzymuje zasiłek macierzyński na podstawie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Po wyczerpaniu zasiłku macierzyńskiego pracownicy przysługuje zasiłek wychowawczy.Z treści powyższych przepisów wyraźnie wynika, że pracownica nie może jednocześnie korzystać z urlopu macierzyńskiego, w okresie którego otrzymuje zasiłek macierzyński, i z urlopu wychowawczego. Jest to zrozumiałe, skoro celem obu tych urlopów jest umożliwienie pracownicy osobistego sprawowania opieki nad swoim dzieckiem (dziećmi).Pracownica, korzystając z urlopu macierzyńskiego z tytułu urodzenia dziecka, jednocześnie ma możliwość sprawowania osobistej opieki nad innymi swoimi dziećmi.Z urlopu wychowawczego na zasadach określonych w rozporządzeniu może również skorzystać ojciec dziecka, jeżeli matka dziecka uprawniona do urlopu wychowawczego nie korzysta z tego urlopu i wyrazi zgodę na korzystanie z urlopu wychowawczego (§ 1 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia).Ojciec dziecka więc nie może korzystać z urlopu wychowawczego w sytuacji, w której z tego urlopu nie może skorzystać matka dziecka. Jak wyżej zostało wykazane, pracownica - matka dziecka nie może skorzystać z urlopu wychowawczego na starsze dziecko w czasie, gdy przebywa na urlopie macierzyńskim z tytułu urodzenia i wychowywania drugiego dziecka.W takiej sytuacji nie może korzystać z urlopu wychowawczego ojciec dziecka także wtedy, gdy matka dziecka wyraziła na to zgodę, a dziecko, nad którym miałby ojciec sprawować opiekę, nie ukończyło 4 lat. Doprowadziłoby to bowiem do powstania sytuacji, w której oboje rodzice korzystaliby z urlopów (matka - macierzyńskiego, a ojciec - wychowawczego) w celu sprawowania osobistej opieki nad dziećmi, chociaż założeniem i celem przepisów rozporządzenia z dnia 17 lipca 1981 r. było umożliwienie skorzystania z urlopu dla osobistego wychowywania dziecka (dzieci) jednemu z rodziców.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.