III PZP 24/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: M. Piekarski, S. Rejman (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marianny B. przeciwko Skarbowi Państwa - Szpitalowi Powiatowemu w B. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Koszalinie postanowieniem z dnia 29 grudnia 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c.:"1. Czy pełniony w domu przez instrumentariuszkę tzw. »dyżur pod telefonem« jest równoznaczny z pojęciem »gotowości do instrumentowania«"a w razie odpowiedzi twierdzącej na powyższe pytanie:2. Czy instrumentariuszce, która otrzymuje stałe dodatkowe wynagrodzenie za instrumentowanie oraz której zakład pracy wypłaca wynagrodzenie za godziny nadliczbowe faktycznie przepracowane bądź ryczałtowe wynagrodzenie za gotowość do pracy należy się ponadto wynagrodzenie za godziny, przez które pracownik przebywał w domu, ale zobowiązany był przybyć do pracy na każde wezwanie zakładu pracy?i wreszcie w razie odpowiedzi twierdzącej na pytanie drugie:3. Czy przy ustalaniu wysokości tego wynagrodzenia ma zastosowanie przepis art. 16 ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy w brzmieniu ustalonym w dekrecie z dnia 16.V.1945 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 117)?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Dyżur pielęgniarki-instrumentariuszki w domu »pod telefonem« nie jest równoznaczny z pracą nie spełnioną w rozumieniu art. 455 k.z. Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy zasądził od Szpitala Powiatowego w B. na rzecz Marianny B. 81.468 zł tytułem wynagrodzenia za pracę. W sprawie jest niesporne, że powódka jest zatrudniona w pozwanym Szpitalu na stanowisku pielęgniarki-instrumentariuszki.W 1963 r. została zawarta między stronami ustna umowa ustalająca stałą gotowość powódki do świadczenia pracy - poza ustawowym czasem pracy - gdy zajdzie tego potrzeba, za wynagrodzeniem 300 zł miesięcznie. W dniu 8.VIII.1964 r. strony zawarły umowę na piśmie, mocą której powódka zobowiązała się pełnić tak zwane "dyżury pod telefonem", które polegały na pozostawaniu przez nią w gotowości do stawienia się do pracy na każde wezwanie Szpitala. Wynagrodzenie za te dyżury zostało ustalone za miesiące sierpień i wrzesień na 1.050 zł. W dniu 12.X.1964 r. została zawarta nowa umowa, obowiązująca od 15.IX.1964 r., wkładająca na powódkę takie same obowiązki z wynagrodzeniem 300 zł miesięcznie. Powódka obowiązana była pozostawać w domu lub zawiadamiać Szpital o miejscu swego pobytu między godziną 15 a 7 rano. Ten stan rzeczy utrzymał się do maja 1966 r. Zdaniem Sądu Powiatowego pozostawanie powódki w stałej gotowości do pracy, w oznaczonych przy tym godzinach, jest poza sporem. Samo określenie zaś w umowie "dyżur pod telefonem" należy traktować jako czas pozostawania przez powódkę - wprawdzie w domu - w stałej gotowości do pracy, a więc jako czas pracy. Gdy więc przekraczał on ustawowy czas pracy, musi być tak wynagrodzony jak każda praca w godzinach nadliczbowych.Wyrok ten został zaskarżony przez pozwany Szpital. Skarżący wniósł o jego zmianę i oddalenie powództwa lub o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Wojewódzki odroczył rozprawę i na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne uwidocznione w komparycji niniejszej uchwały. Postanowienie zawiera uzasadnienie, dlaczego przedstawione zagadnienie zostało uznane za budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneOdpowiadając na postawione pytanie, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12.XII.1958 r. w sprawie uposażenia niektórych pracowników służby zdrowia (Dz. U. Nr 74, poz. 379) nie zna instytucji "dyżurów pod telefonem" średniego personelu medycznego, do którego zaliczają się pielęgniarki-instrumentariuszki. Rozporządzenie to przewiduje jedynie dodatek za instrumentowanie w okresie wykonywania czynności instrumentariuszki. Nowe przepisy uposażeniowe, a mianowicie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27.V.1966 r. w sprawie uposażenia średniego personelu medycznego (Dz. U. Nr 20, poz. 124) przewiduje dodatkowe wynagrodzenie z tytułu instrumentowania również w okresie pozostawania w gotowości do wykonywania tych czynności (§ 17 ust. 1).Pierwsze z trzech postawionych przez Sąd Wojewódzki pytań należy tak rozumieć, że chodzi o wyjaśnienie, czy pojęcie "gotowości do instrumentowania" w rozumieniu wyżej cytowanych przepisów jest równoznaczne z pełnionym przez instrumentariuszkę tzw. dyżurem pod telefonem. W rzeczywistości jednak chodzi o udzielenie odpowiedzi na pytanie czy, a jeśli tak, to w jakiej wysokości należy się instrumentariuszce wynagrodzenie za czas pozostawania poza zakładem pracy, ale gotowej przybyć do niego na każde wezwanie i w tym celu pozostawiającej szpitalowi informacje o miejscu swojego pobytu. Naszemu ustawodawstwu nie są znane tzw. dyżury pod telefonem średniego personelu medycznego. Dlatego też ani ustawa, ani układ zbiorowy pracy pracowników służby zdrowia nie normują wynagrodzenia pielęgniarek za takie dyżury. Kierownicy zakładów służby zdrowia powinni zapewnić stałą gotowość do pracy średniego personelu medycznego w ramach normalnego czasu pracy. Nie zawsze jednak jest to możliwe. Dlatego też szpital zawiera z pielęgniarkami umowy, na mocy których zobowiązują się one do podawania miejsca swego pobytu poza szpitalem, aby w razie potrzeby można było je wezwać, a szpital zobowiązuje się za to zapłacić. Taka umowa nie jest umową o pracę w rozumieniu art. 441 k.z., ale umową o świadczenie usług, która pod rządem kodeksu zobowiązań podlegała przepisom o zleceniu (art. 498 § 2 k.z.). Pod rządem zaś kodeksu cywilnego do umowy takiej stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu (art. 750 k.c.).W rozpoznawanym wypadku powódka nie była gotowa do pracy i nie pozostawała do dyspozycji zakładu pracy. Mogła ona dysponować swoim czasem, a ograniczenie jej swobody sprowadzało się tylko do wskazania każdorazowego miejsca swego pobytu. Pewne jednak ograniczenie swobody osobistej pracownika na rzecz zakładu pracy powinno znaleźć odpowiednik w ekwiwalencie pieniężnym. Dlatego też strony mogą się umówić co do wynagrodzenia. Umowa taka, jako leżąca w interesie obu stron a nadto społecznie uzasadniona, wiąże kontrahentów, chyba że w konkretnym wypadku będą podstawy do przyjęcia, że jest ona sprzeczna z zasadami współżycia społecznego lub że strona skutecznie uchyli się od skutków prawnych oświadczenia woli. Jeżeli więc wynagrodzenie za tzw. dyżur pod telefonem średniego personelu medycznego zostanie między stronami ustalone, to jest ono dla nich wiążące, a jeżeli strony nie uzgodnią w umowie wynagrodzenia to należy się wynagrodzenie, jakie w danych okolicznościach uchodzi za odpowiednie.Jak z powyższych wywodów wynika, przy ustalaniu tego wynagrodzenia nie ma zastosowania art. 16 ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy w brzmieniu ustalonym w dekrecie z dnia 16.V.1945 r. (DZ. U. Nr 21, poz. 117). W świetle przepisów cytowanej ustawy wynagrodzenie ze zwyżką 50 i 100% należy się za godziny rzeczywiście przepracowane ponad ustawowy czas pracy, w ramach łączącego strony stosunku pracy. Jest to wynagrodzenie za dodatkowy wysiłek pracownika. Można to zilustrować następującym przykładem:W czasie produkcji następuje awaria maszyny. Obsługujący ją pracownicy przerywają pracę i czekają na usunięcie uszkodzenia. Za ten czas należy im się wynagrodzenie za pracę nie spełnioną, bo byli gotowi do jej pełnienia, doznali zaś przeszkody z przyczyn dotyczących pracodawcy (art. 455 k.z.). Jeżeli po uruchomieniu maszyny zajdzie konieczność pracy, np. dla wykonania planu, poza godzinami ustawowymi, to pracownicy ci otrzymują za nią wynagrodzenie ze zwyżką 50 i 100%. Gdyby natomiast usuwanie awarii przeciągało się i pracownicy opuścili zakład pracy, zobowiązując się powrócić na każde jego wezwanie, to za czas pozostawania poza zakładem pracy nie należy im się wynagrodzenie za pracę. Może natomiast wchodzić w grę ekwiwalent pieniężny za zobowiązanie się do nieopuszczenia - przez określony czas - miejsca swego zamieszkania.Pielęgniarka-instrumentariuszka, która po zakończeniu pracy opuszcza szpital, pozostawiając jedynie adres, pod którym można ją w razie potrzeby zastać i wezwać do przybycia do szpitala, nie pełni żadnej pracy dla zakładu pracy. W tych warunkach nie należy się jej wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę, a tylko z tytułu odrębnej umowy, o której była wyżej mowa. Nie do przyjęcia jest pogląd, że za czas pozostawania w domu, zajmowania się swoimi sprawami, a także za czas odpoczynku i snu pracownika zakład pracy ma mu płacić wynagrodzenie ze zwyżką 50 i 100%. Prowadziłoby to do wniosku, że pracownik pracuje przez dłuższy okres czasu po 24 godziny na dobę bez przerwy. Taki wniosek jest nie do przyjęcia.Natomiast instrumentariuszce, która faktycznie pracuje poza ustawowym czasem pracy lub wprawdzie nie pracuje, ale pozostaje w gotowości do pracy i do dyspozycji zakładu pracy, należy się wynagrodzenie z 50 i 100% zwyżką. Pielęgniarka-instrumentariuszka jest gotową do pracy, jeżeli np. otrzymawszy wezwanie, stawi się do zakładu pracy, ale pomoc jej przy operacji okaże się zbędna z tej przyczyny, że np. wezwanie jej było wynikiem omyłki, bo operacja okazała się niepotrzebna bądź niemożliwa itp.Wobec tego że Sąd Najwyższy udzielił na pierwsze z postawionych pytań odpowiedzi negatywnej, straciły aktualność dwa następne pytania.