III PZP 25/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Zaziemski. Sędziowie SN: E. Brzeziński (sprawozdawca), S. Perestaj.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z wniosku Tadeusza U. przeciwko Kopalni Węgla Kamiennego "Nowa Ruda" w N. o wynagrodzenie specjalne z "Karty Górnika" po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 25 maja 1982 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu postanowieniem z dnia 24 lutego 1982 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy pracownikowi zatrudnionemu na podstawie układu zbiorowego pracy dla przemysłu węglowego pracującemu uprzednio na powierzchni, który przeszedł następnie do pracy pod ziemią przed dniem 1.II.1980 r., zalicza się okres pracy na powierzchni do okresu pracy wymaganego do uzyskania specjalnego wynagrodzenia z "Karty Górnika" w wymiarze łącznym nie przekraczającym 5 lat na podstawie przepisu § 3 ust. 2 załącznika nr 29 do układu zbiorowego pracy dla przemysłu węglowego z dnia 1 lutego 1980 r.?"powziął następującą uchwałę:Przepis § 3 ust. 2 załącznika nr 29 do układu zbiorowego pracy dla przemysłu węglowego z dnia 1 lutego 1980 r. odnosi się również do pracowników zatrudnionych na powierzchni, którzy przeszli do pracy pod ziemią przed dniem 1 lutego 1980 r.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca jest górnikiem i od dnia 1.III.1979 r. pracuje w pozwanej Kopalni pod ziemią. Uprzednio pracował w Przedsiębiorstwie Montażu Instalacji Przemysłu Węglowego: od dnia 6.VI.1974 r. do dnia 6.VI.1977 r. na dole kopalni oraz od dnia 7.VI.1977 r. do dnia 28.II.1979 r. na powierzchni. Do pracy w pozwanej Kopalni przeszedł z dniem 1.III.1979 r. na zasadzie porozumienia między zakładami pracy.W niniejszej sprawie wnioskodawca domaga się, by pozwana Kopalnia uznała okres jego pracy od dnia 7.VI.1977 r. do dnia 28.II.1979 r. w Przedsiębiorstwie Montażu Instalacji Przemysłu Węglowego do specjalnego wynagrodzenia przewidzianego w "Karcie Górnika". Pozwana Kopalnia bowiem zaliczyła do wymiaru tego wynagrodzenia tylko okres pracy wnioskodawcy pod ziemią, tj. okres od dnia 6.VI.1974 r. do dnia 6.VI.1977 r.Zakładowa Komisja Rozjemcza orzeczeniem z dnia 3.XII.1981 r. "uznała roszczenia wnioskodawcy", powołując się na przepis § 3 ust. 2 pkt 2 załącznika nr 29 do układu zbiorowego pracy dla przemysłu węglowego z dnia 1 lutego 1980 r.Od orzeczenia Komisji Rozjemczej odwołała się pozwana Kopalnia. Zdaniem Kopalni przepis § 3 ust. 2 pkt 2 załącznika nr 29 do wspomnianego wyżej układu zbiorowego pracy nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż przepisy tego układu obowiązują dopiero od dnia 1.II.1980 r. i nie działają wstecz. Poprzednio obowiązujący układ zbiorowy pracy dla przemysłu węglowego z dnia 1 stycznia 1975 r. nie zawierał odpowiednika § 3 ust. 2 pkt 2 obecnie obowiązującego załącznika nr 29 do UZP z dnia 1 lutego 1980 r.Rozpoznając sprawę w związku z tym odwołaniem, Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z dnia 24.II.1982 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepisy § 3 ust. 1, 2 i 3 załącznika nr 29 do układu zbiorowego pracy dla przemysłu węglowego z dnia 1 lutego 1980 r. stanowią, co następuje:Ust. 1. Pracownikom zatrudnionym pod ziemią, przechodzącym do pracy pod ziemią w innych zakładach pracy w trybie lub okolicznościach określonych w § 6, do okresu pracy wymaganego do uzyskania specjalnego wynagrodzenia z "Karty Górnika" zalicza się okresy pracy pod ziemią w pełnym wymiarze.Ust. 2. Pracownikom zatrudnionym na powierzchni, przechodzącym do pracy pod ziemią:1) w tym samym zakładzie pracy,2) z innych zakładów pracy, o ile zmiana pracy nastąpiła w trybie lub okolicznościach określonych w § 6,do okresu pracy wymaganego do uzyskania specjalnego wynagrodzenia z "Karty Górnika" zalicza się okresy poprzedniej pracy i inne okresy, o których mowa w § 6 i 7, w wymiarze łącznym nie większym jednak niż 5 lat.Ust. 3. Przepisy ust. 1 i 2 nie dotyczą pracowników, do których mają zastosowanie przepisy:1) uchwały nr 841/55 Rady Ministrów z dnia 25 października 1955 r. w sprawie ulgowego nabywania uprawnień z "Karty Górnika" przez byłych górników powracających do pracy dołowej w kopalniach węgla kamiennego,2) uchwały nr 296 Rady Ministrów z dnia 6 sierpnia 1958 r. w sprawie uprawnień pracowników przechodzących do pracy dołowej w górnictwie węgla kamiennego (Monitor Polski Nr 63, poz. 358).Powołane zaś w treści § 3 ust. 2 załącznika przepisy § 6 i 7 stanowią, co następuje:§ 6. 1. Przy przejściu pracownika z jednego zakładu pracy do drugiego na mocy porozumienia tych zakładów lub w wyniku zalecenia jednostki nadrzędnej, do okresu pracy stanowiącego podstawę przyznania w nowym zakładzie pracy uprawnień do specjalnego wynagrodzenia z "Karty Górnika" lub dodatku za wysługę lat (za staż pracy) zalicza się okresy pracy w poprzednich zakładach, jeżeli:1) przy uprawnieniach do specjalnego wynagrodzenia z "Karty Górnika" zmiana zatrudnienia nastąpiła pomiędzy zakładami uprawnionymi do specjalnego wynagrodzenia z "Karty Górnika" lub dodatku za wysługę lat (za staż pracy),2) przy uprawnieniach do dodatku za wysługę lat (za staż pracy) zmiana zatrudnienia nastąpiła pomiędzy zakładami nadzorowanymi przez Ministra Górnictwa, a w przypadku gdy przejście pracownika nastąpiło z zakładu innego resortu - pod warunkiem, że poprzedni i nowy zakład pracy, należą do tej samej gałęzi przemysłu, a poza przemysłem do tego samego działu gospodarki narodowej,2. W razie zmiany zatrudnienia wskutek:- przeprowadzenia się współmałżonka do innej miejscowości w związku ze zmianą zatrudnienia, o ile zmiana ta nastąpiła na podstawie decyzji jednostki nadrzędnej lub porozumienia zakładów pracy,- zmian organizacyjnych polegających m.in. na całkowitej lub częściowej likwidacji zakładu pracy, deglomeracji, przekazaniu jednostki organizacyjnej do innego zakładu pracy (resortu) okresy pracy w poprzednich zakładach mogą być pracownikowi zaliczone do podstawy ustalenia uprawnień do specjalnego wynagrodzenia z "Karty Górnika" lub dodatku za wysługę lat (za staż pracy) w nowym zakładzie także w wypadku, gdy rozwiązanie umowy o pracę z poprzednimi zakładami pracy nastąpiło na mocy porozumienia stron, o ile odpowiednio inne warunki ustalone w ust. 1 zostały spełnione.§ 7. 1. Do okresu pracy wymaganego do uzyskania dodatku zalicza się ponadto:1) okresy wstępnego stażu pracy, nauki zawodu w zakładzie pracy i w przyzakładowych zasadniczych szkołach zawodowych oraz okresy przyuczania do określonej pracy,2) okresy nauki w szkołach (...),3) okresy zatrudnienia w organizacjach politycznych i społecznych (...),4) okresy pracy w terenowych organizacjach administracji państwowej (...),5) okresy odbywania zasadniczej lub okresowej służby wojskowej (...),6) okresy odbywania zawodowej służby wojskowej (...),7) okresy przeszkolenia wojskowego studentów (...),8) okresy zwolnienia pracownika z pracy (...), jeżeli (...),9) okresy służby w organach Milicji Obywatelskiej i Straży Więziennej (...),10) okresy działalności kombatanckiej oraz okresy pobytu w obozach koncentracyjnych (...),11) okresy urlopu bezpłatnego w związku ze skierowaniem do pracy za granicę (...),12) inne okresy zaliczane do okresu uprawniającego do dodatku na podstawie odrębnych przepisów.2. (...).3. (...).Cytowany układ zbiorowy pracy wraz z załącznikiem nr 29 obowiązuje od dnia 1.II.1980 r. (por. art. 39 układu).Układ ten nie zawiera bezpośredniego stwierdzenia, że odnosi się także do zdarzeń, które miały miejsce przed jego wejściem w życie. Z okoliczności tej nie wynika wszakże, że wszystkie zdarzenia, o jakich mowa w tym układzie i w jego załącznikach, muszą zaistnieć po dniu 1.II.1980 r., aby układ miał do nich zastosowanie. W tym zakresie decydujące znaczenie ma zamiar stron, które układ zawarły, oraz cel konkretnego postanowienia układu. Przedstawiona w uzasadnieniu postanowienia Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 maja 1982 r. - jako jedna z mogących wchodzić w rachubę - koncepcja, iż celem § 3 ust. 3 pkt 2 załącznika nr 29 jest jedynie zachęcenie pracowników, ze skutkiem na przyszłość, tj. poczynając od dnia 1.II.1980 r., do podejmowania pracy pod ziemią, musiałaby opierać się na założeniu, że strony, które układ zawarły, a więc Minister Górnictwa z jednej strony i Zarząd Główny Związku Zawodowego Górników z drugiej, zaakceptowały ocenianą powszechnie negatywnie, a stosowaną przez niektóre zakłady pracy, praktykę "podkupywania" pracowników przez przyznawanie nowo angażowanym pracownikom korzystniejszych warunków płacowych w porównaniu z warunkami, na których są już zatrudnieni "starzy" pracownicy tych zakładów, nie gorzej pracujący i mający nie mniejsze kwalifikacje zawodowe w porównaniu z pracownikami nowo angażowanymi.Oczywiście bowiem konsekwencją takiej koncepcji jest m.in. i ten wniosek, że pracownik, który przeszedł po dniu 1.II.1980 r. lub przejdzie w przyszłości z innego zakładu pracy do pracy pod ziemią w pozwanej Kopalni - bez względu na rzeczywistą wartość jego pracy - znajdzie się w korzystniejszej pod względem płacowym sytuacji w porównaniu z takim np. jak wnioskodawca pracownikiem, który w pozwanej Kopalni podjął pracę pod ziemią wcześniej i w dniu 1.II.1980 r. w tej Kopalni pod ziemią już pracował. Niepodobna przyjąć, że rzeczywiście takie niezgodne ze społecznym poczuciem sprawiedliwości i z socjalistyczną zasadą równego wynagradzania za taką samą pracę intencje przyświecały twórcom rozważanego układu zbiorowego pracy dla przemysłu węglowego. Ze znajdującego się w aktach sprawy pisma Zarządu Głównego Związku Zawodowego Górników w Polsce z dnia 29.IX.1981 r. L. dz. BP/AG/862/81 wynika zresztą bezpośrednio, że taka koncepcja wykładni rozważanego przepisu jest temu Związkowi obca.Całokształt przepisów rozważanego układu zbiorowego pracy wraz z załącznikiem nr 29 daje natomiast podstawę do wniosku, że strony, które zawarły ten układ przez sformułowanie § 3 ust. 2 pkt 2 załącznika nr 29, zmierzały do jednolitego uregulowania, poczynając od dnia 1 lutego 1980 r., uprawnień do specjalnego wynagrodzenia przewidzianego w "Karcie Górnika" zarówno pracowników, którzy przeszli do pracy pod ziemią w przeszłości i w dniu 1.II.1980 r. pod ziemią już pracowali oraz nadal pod ziemią pracują, jak i tych, którzy do pracy pod ziemią przejdą w przyszłości. Z tego punktu widzenia data 1.II.1980 r. ma takie znaczenie, że ona właśnie określa chwilę, z jaką "starzy" pracownicy nabyli uprawnienia określone w przepisie § 3 ust. 2 pkt 2 załącznika nr 29, a zarazem chwilę, od której poczynając uprawnienia te mogą nabyć "nowi" pracownicy, przechodzący do pracy pod ziemią później. O "zachęcie" można więc rzeczywiście mówić tylko z myślą o tych "nowych" pracownikach, którzy, podejmując pracę pod ziemią po dniu 1.II.1980 r., dostrzegają już wynikające stąd korzyści majątkowe. Dla "starych" pracowników korzyści te są dla nich obojętne i bezprzedmiotowe. Choć niejako zdecydowali się na podjęcie pracy pod ziemią wcześniej, gdy korzyści tych jeszcze nie było.Z okoliczności tej nie można jednak wyprowadzić wniosku, że korzyści te są dla nich obojętne i bezprzedmiotowe. Choć nie jako "zachęta", lecz raczej jako "nagroda" korzyści te w równej mierze i ich dotyczą. Co więcej - zasady współżycia społecznego przemawiają za tym, by właśnie oni - i to w pierwszej kolejności - korzyści te uzyskali, skoro ich zachowanie przede wszystkim zasługuje na społeczną aprobatę, a przy tym postanowienia rozważanego układu nie zawierają wyraźnego stwierdzenia, że strony układu celowo ich sytuację regulowały odmiennie.Taka wykładnia celów przepisu § 3 ust. 2 pkt 2 rozważanego załącznika nr 29 zbiega się ze stanowiskiem Zarządu Głównego Związku Zawodowego Górników, wyrażonym we wspomnianym wyżej piśmie tegoż Zarządu z dnia 29.IX.1981 r. L. dz. BP/AG/862/81, według którego § 3 ust. 2 pkt 2 załącznika powinien być stosowany w odniesieniu do wszystkich zatrudnionych w zakładach objętych układem zbiorowym pracy dla przemysłu węglowego i że "Brak podstaw prawnych, aby spod jego działania wyłączyć pracowników, którzy do pracy w kopalni zostali przeniesieni służbowo lub przeszli w ramach porozumienia zakładów przed dniem 1.II.1980 r.".W konsekwencji na przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.