III PZP 26/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Wilewski. Sędziowie: A. Filcek, W. Masewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Jana D. przeciwko Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu w Ż. o 4.640 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Olsztynie postanowieniem z dnia 6 czerwca 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy w wypadku obniżenia - na mocy § 7 pkt 8 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy dla pracowników państwowych gospodarstw rolnych - wysokości przyznanego pracownikowi dodatku specjalnego lub pozbawienia go tego dodatku, do dochodzenia roszczeń pracownika z tego tytułu dopuszczalna jest droga sądowa?2) w razie odpowiedzi twierdzącej - czy decyzja obniżająca dodatek specjalny lub pozbawiająca pracownika tego dodatku powinna wskazywać konkretne uchybienia lub zaniedbania pracownika, czy też może ograniczyć się do przytoczenia treści cyt. przepisu, np. że pracownik niewłaściwie wykonywał swoje obowiązki, przez co przyczynił się do pogorszenia wyniku finansowego zakładu pracy; ponadto jakie skutki powoduje brak sprecyzowania przyczyn takiej decyzji?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:1. Dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia roszczeń o dodatek specjalny przewidziany w § 7 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy dla pracowników państwowych gospodarstw rolnych z dnia 30 października 1965 r.2. Nieprzytoczenie w pisemnym oświadczeniu upoważnionej osoby przyczyny uzasadniającej obniżenie wysokości lub pozbawienie pracownika dodatku specjalnego, o którym mowa w pkt 1, nie powoduje nieważności tego oświadczenia.Uzasadnienie faktycznePowód pełniący funkcję kierownika zakładu Państwowego Gospodarstwa Rolnego domagał się, oprócz innych roszczeń pieniężnych, wypłacenia dodatku specjalnego w wysokości 1.200 zł miesięcznie za wykonywanie pracy w szczególnie trudnych warunkach bytowych oraz socjalno-kulturalnych, przewidzianego w art. 57 układu zbiorowego pracy dla pracowników państwowych gospodarstw rolnych. Dodatku tego powód został pozbawiony w listopadzie 1970 r. decyzją dyrektora Inspektoratu Państwowych Gospodarstw Rolnych w B. za niewłaściwe wykonywanie obowiązków, co naraziło przedsiębiorstwo na straty.Pozwane Państwowe Gospodarstwo Rolne zarzuciło niedopuszczalność drogi sądowej w odniesieniu do roszczeń o dodatek specjalny, twierdząc, że o przyznaniu lub cofnięciu dodatku decyduje dyrektor zjednoczenia państwowych gospodarstw rolnych (lub jednostki równorzędnej) w granicach swobodnego uznania, przy czym ocena przyczyn obniżenia wysokości lub pozbawienia dodatku nie podlega kontroli sądu. Wniosek o niedopuszczalności kontrolowania przez sąd przyczyny, która spowodowała obniżenie wysokości lub cofnięcie dodatku specjalnego, pozwany wywodzi z treści § 7 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy dla pracowników państwowych gospodarstw rolnych, a zwłaszcza z zawartego w tym przepisie zwrotu, że dodatki specjalne "mogą być przyznane"; zdaniem pozwanego, użycie tego zwrotu sugeruje, że o przyznaniu lub cofnięciu dodatku decyduje uprawniona osoba według własnej oceny, nie podlegającej kontroli sądu.Sąd Powiatowy w Braniewie wyrokiem z dnia 16 grudnia 1971 r. oddalił powództwo w całości, zasądzając od powoda koszty procesu. Sąd Powiatowy ustalił, że decyzja o cofnięciu na okres trzech miesięcy dodatku specjalnego została powzięta w sposób przewidziany w załączniku nr 1 do układu zbiorowego pracy po uprzednim ustaleniu, że powód z własnej winy naraził przedsiębiorstwo na straty, oraz za uprzednią zgodą zarządu oddziału związku zawodowego pracowników rolnych.Sąd Wojewódzki w Olsztynie, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego, przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § 1 k.p.c. przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z uzasadnienia zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki wynika, że wątpliwość co do dopuszczalności drogi sądowej w zakresie roszczeń o dodatek specjalny Sąd ten powziął w związku ze szczególnym trybem, w jakim dodatek ten może być pracownikowi przyznany, ograniczony co do wysokości lub cofnięty. Skoro - jak to przyjmuje Sąd Wojewódzki - o przyznaniu dodatku decyduje według swego uznania dyrektor zjednoczenia PGR, takiemu swobodnemu uznaniu pozostawiona jest także i kwestia cofnięcia dodatku. Konieczność jednakowego traktowania obu tych decyzji prowadziłaby do wniosku, że decyzje te nie podlegają w zasadzie kontroli sądu.Sąd Wojewódzki odrzuca także, mimo pewnych wątpliwości, możliwość ewentualnej kontroli sądu nad tym, czy w konkretnym wypadku przyczyna ograniczenia wysokości lub pozbawienia pracownika dodatku specjalnego ma znamiona "rażącego zaniedbania" lub "niewykonywania obowiązków" ze strony pracownika, co według treści § 7 pkt 8 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy stanowi podstawę decyzji dyrektora zjednoczenia PGR w tym przedmiocie. Za takim wnioskiem przemawia, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, całokształt przepisów regulujących sposób przyznawania i pozbawiania pracowników dodatków specjalnych, a w szczególności to, że ograniczenie wysokości lub pozbawienie pracownika tego dodatku nie wymaga uprzedniego wypowiedzenia warunków płacy.Punktem wyjścia rozważań nad dopuszczalnością drogi sądowej w sprawach o dodatek specjalny, przewidziany w § 7 załącznika nr 1 do omawianego układu zbiorowego pracy, musi być ocena charakteru prawnego tego świadczenia.Uznanie, że dodatek ten - mimo specjalnego trybu, w jakim jest przyznawany, ograniczany lub cofany - stanowi część wynagrodzenia za pracę, przesądza w zasadzie o dopuszczalności drogi sądowej, jeśli się zważy, że roszczenie o wynagrodzenie za pracę, bez względu na to, czy dotyczy jego stałych, czy zmiennych składników, ma charakter roszczenia ze stosunku pracy w rozumieniu art. 1 k.p.c. Wyłączenia drogi sądowej w sprawach o wynagrodzenie za pracę - w sprawach, które zostały przekazane orzecznictwu sądów powszechnych - nie można także domniemywać tylko na podstawie szczególnego trybu, w jakim ustalane są poszczególne składniki tego wynagrodzenia lub określana ich wysokość. Wyłączenie takie musi być wyraźne, tzn. powinno wynikać bądź z przepisu ustawy, bądź z oceny, że dochodzone przez pracownika roszczenie pieniężne nie ma cech roszczenia o wynagrodzenie za pracę czy też w ogóle cech roszczenia ze stosunku pracy. Gdy przyznanie, ograniczenie wysokości lub pozbawienie pracownika dodatku specjalnego, stanowiącego część wynagrodzenia za pracę, uzależnione jest - jak ma to miejsce w rozpatrywanym wypadku - od oceny właściwego przełożonego, czy ziściły się obiektywne warunki do powzięcia takiej decyzji, przewidziane w przepisach układu zbiorowego pracy lub w innych przepisach płacowych, ocena ta - z uwagi na jej zasadniczy wpływ na powstanie lub ustanie samego prawa do wynagrodzenia - podlega kontroli sądu. W takich bowiem wypadkach nie sama decyzja przełożonego o ograniczeniu wysokości lub pozbawieniu pracownika dodatku specjalnego decyduje o prawie do wynagrodzenia, lecz prawidłowa ocena, czy spełniły się obiektywne przesłanki powstania tego prawa.Wątpliwości zawarte w drugiej części zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Wojewódzki wynikają z tego, że Sąd ten przy ocenie ważności oświadczenia woli o ograniczeniu wysokości lub pozbawieniu pracownika dodatku specjalnego, przewidzianego w § 7 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy, skłonny jest stosować linię orzecznictwa Sądu Najwyższego ukształtowaną na tle art. 9 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 ze zm.), a w szczególności zasadę prawną składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 października 1956 r. I CO 27/59 (OSN 1960, z. 3, poz. 64). W tej zasadzie prawnej Sąd Najwyższy przyjął, że nieprzytoczenie w pisemnym oświadczeniu o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia przyczyny uzasadniającej rozwiązanie umowy o pracę powoduje nieważność tego oświadczenia. Przypuszczenie co do tego, że przytoczona zasada prawna odnosi się także do rozpatrywanego wypadku, wynikło prawdopodobnie z pewnej analogii między treścią art. 9 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. a § 7 pkt 8 załącznika nr 1 do u.z.p., który zawiera m.in. zastrzeżenie, że "(...) Przyczyny decyzji obniżającej lub pozbawiającej dodatku powinny być podane zainteresowanemu pracownikowi na piśmie (...)".W związku z taką treścią załącznika nr 1 do u.z.p. Sąd Najwyższy uważa, że sankcją nieważności (art. 63 przepisów ogólnych prawa cywilnego z 1950 r. w związku z art. XII § 2 pkt 1 przep. wprow. k.c.) objęte jest jedynie wynikające z cyt. załącznika wymaganie pisemnej formy oświadczenia woli o obniżeniu wysokości lub pozbawieniu pracownika dodatku specjalnego. Obowiązek przytoczenia w tym oświadczeniu konkretnej przyczyny uzasadniającej ograniczenie wysokości lub pozbawienie dodatku dotyczy nie samej formy oświadczenia, lecz jego treści, wykracza zatem poza skutki, jakie wynikają zgodnie z art. 63 przepisów ogólnych prawa cywilnego z niezachowania formy czynności prawnej nakazanej przez ustawę.Sposób sformułowania w pisemnym oświadczeniu dyrektora zjednoczenia PGR przyczyny uzasadniającej ograniczenie wysokości lub pozbawienie pracownika dodatku specjalnego zależy od istoty uchybień zarzucanych pracownikowi. Sąd orzekający na podstawie całokształtu materiału dowodowego oceni wiarygodność zarzutów zawartych w oświadczeniu woli o ograniczeniu wysokości lub pozbawieniu pracownika dodatku specjalnego, a w szczególności czy zarzucane uchybienia można uznać za rażące zaniedbanie ze strony pracownika lub niewywiązywanie się przez niego z powierzonych obowiązków w rozumieniu § 7 pkt 8 załącznika nr 1 do układu zbiorowego pracy.Wprawdzie brak w oświadczeniu przyczyny uzasadniającej ograniczenie wysokości lub pozbawienie dodatku specjalnego nie ma wpływu na ważność tego oświadczenia, sądzić jednak należy, że osoby upoważnione do podejmowania decyzji w tym przedmiocie będą respektowały wynikający z przepisów układu zbiorowego obowiązek wymieniania przyczyny, ukształtowana zaś przez orzecznictwo sądowe i literaturę prawniczą zasada ochrony zarobków pracowniczych nakazuje przyjąć, że postępowanie sądowe powinno się toczyć w granicach zarzutu przytoczonego w pisemnym oświadczeniu. Zakład pracy może natomiast dokonać takiej zmiany zarzutu, która nie stanowi zmiany jego istoty, lub podać nowe uzasadnienie zarzutu już przytoczonego.