III PZP 41/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: E. Brzeziński (współsprawozdawca), W. Dębicka, T. Kasiński, W. Myga (sprawozdawca), S. Perestaj, Z. Świeboda.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, R. Wyrzykowskiego, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy każde zatrudnienie przed podjęciem swej pierwszej pracy w szkole pozbawia nauczyciela prawa do jednorazowego zasiłku na zagospodarowanie, przewidzianego w art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19), w szczególności czy prawa tego pozbawia każda praca poza szkolnictwem, wykonywana przed uzyskaniem kwalifikacji nauczycielskich?"podjął i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą uchwałę:Jednorazowy zasiłek przewidziany w art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19 z późniejszymi zmianami) przysługuje nauczycielowi, który w tym charakterze podejmuje pracę w szkole po raz pierwszy. Uzasadnienie faktyczneMinister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych przedstawił pytanie prawne, skierowane do składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego ze względu na odmienność wykładni art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr 3, poz. 19) w orzecznictwie okręgowych sądów pracy i ubezpieczeń społecznych oraz praktyce Ministra Oświaty i Wychowania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł 61 ust. 1 Karty Nauczyciela stanowi, że "Nauczyciele, którzy swą pierwszą pracę podejmują w szkole, otrzymują jednorazowy zasiłek na zagospodarowanie się w wysokości dwumiesięcznego należnego im wynagrodzenia zasadniczego".Z brzmienia przepisu wynika, że zasiłek na zagospodarowanie przysługuje osobie, która podejmuje pracę w charakterze nauczyciela w szkole, dla którego praca w tym charakterze jest pierwszą pracą.Wykładnia językowa omawianego przepisu prowadzi do wniosku, że świadczenie określone jako "zasiłek na zagospodarowanie" przysługuje w przypadku, gdy pierwsze zatrudnienie następuje z równoczesnym spełnieniem ustawowego wymogu co do charakteru (nauczyciel) i miejsca (szkoła) zatrudnienia.Powyższa wykładnia art. 61 ust. 1 Karty Nauczyciela prowadzi do wniosku, że prawo podmiotowe do zasiłku na zagospodarowanie istnieje także wtedy, gdy podjęcie pierwszej pracy w szkole w charakterze nauczyciela poprzedzone było zatrudnieniem w innym zakładzie pracy lub nawet pracą w szkole, ale w innym charakterze.Za takim kierunkiem wykładni przemawia także wykładnia historyczna i systemowa.Zgodnie z art. 50 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 1972 r. Karta praw i obowiązków nauczyciela (Dz. U. Nr 16, poz. 114 ze zm.) zasiłek na zagospodarowanie przysługiwał nauczycielom zatrudnionym w szkołach po raz pierwszy bezpośrednio po studiach, jeśli podejmowali pracę poza miejscem stałego zamieszkania. W porównaniu z tym przepisem art. 61 ust. 1 Karty Nauczyciela rozszerzył prawo do zasiłku na zagospodarowanie, odstępując od warunku podjęcia pracy poza miejscem stałego zamieszkania oraz od warunku podjęcia pracy bezpośrednio po studiach.W myśl art. 50 ust. 1 Karty praw i obowiązków nauczyciela prawo podmiotowe do zasiłku przysługiwało, gdy nauczyciel podejmował pracę w szkole bezpośrednio po studiach, chociażby pozostawał w stosunku zatrudnienia przed studiami lub w ich trakcie.Odstąpienie w art. 61 ust. 1 Karty Nauczyciela od warunku podjęcia pracy w szkole bezpośrednio po ukończeniu studiów nie może uzasadniać zaostrzenia wymogów przez przyjęcie, że w świetle powołanego przepisu zasiłek ten może być przyznany tylko wtedy, gdy praca w szkole jest równocześnie pierwszą pracą w życiu. Taki niekorzystny dla nauczycieli wymóg nie znajduje oparcia w art. 61 ust. 1 Karty Nauczyciela i sprzeczny byłby z wolą ustawodawcy, który nie zamierzał pozbawić nauczycieli uprawnień przyznanych im Kartą praw i obowiązków nauczyciela, skoro w preambule do Karty Nauczyciela podkreślono, że celem nowej regulacji jest m.in. "dać wyraz szczególnej randze społecznej zawodu nauczyciela zgodnie z potrzebami i oczekiwaniami".W tej sytuacji należy przyjąć, że ustawodawca, znosząc w art. 61 ust. 1 Karty Nauczyciela wymóg podjęcia pracy w szkole bezpośrednio po studiach, nie uzależnia praw do zasiłku na zagospodarowanie od tego, aby praca w szkole była pierwszą pracą w życiu lub pierwszą pracą po studiach; prawo to jest uzależnione tylko od podjęcia pierwszej pracy w szkole w charakterze nauczyciela w tym sensie, że zasiłek ten nie przysługuje, gdy nauczyciel podejmuje pracę w szkole drugi lub kolejny raz.Na świadome odstąpienie przez ustawodawcę w art. 61 ust. 1 Karty Nauczyciela od warunku pierwszej pracy po studiach lub pierwszej pracy w życiu wskazuje porównanie wymienionego przepisu z art. 190 ust. 1 ustawy z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 14, poz. 113), w którym utrzymano warunek uzależniający prawo do zasiłku na zagospodarowanie nauczycieli akademickich od podjęcia pracy w szkole wyższej po raz pierwszy bezpośrednio po studiach.Ustawodawca, łagodząc warunki nabycia prawa do zasiłku na zagospodarowanie w art. 61 ust. 1 Karty Nauczyciela, miał na uwadze trudną sytuację kadrową w szkołach. Zasiłek ten otrzymał charakter zachęty materialnej do podejmowania pracy w szkołach w zawodzie nauczycielskim. Za takim rozumieniem owego zasiłku przemawia treść art. 61 ust. 3 Karty Nauczyciela, w którym przyznano nauczycielom także prawo do innych form pomocy materialnej, nieznanych Karcie praw i obowiązków nauczyciela.Powyższe rozważania uzasadniają stanowisko zajęte w podjętej uchwale.