III SK 37/08

Wyrok z dnia 14 kwietnia 2009 r. III SK 37/08 Postanowienie wzorca umownego przewidujące, że w razie wypłaty świadczenia z tytułu opcji dodatkowej dochodzi do zakończenia umowy i wyga-śnięcia ochrony ubezpieczeniowej jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), jeżeli konsument był obowiązany opłacać dwie niezależne składki z tytułu dwóch ro-dzajów ryzyka ubezpieczeniowego. Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Bogusław Cudowski (sprawozdawca), Małgorzata Gersdorf. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 kwietnia 2009 r. sprawy z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń na Życie „C.P.” SA w W. o uznanie postano-wień wzorca umowy za niedozwolone, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 czerwca 2008 r. [...] 1. o d d a l i ł skargę kasacyjną, 2. zasądził od strony pozwanej na rzecz strony powodowej kwotę 180 zł (słownie sto osiemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wniósł powództwo o uznanie za niedozwolone i zakazanie Towarzystwu Ubezpieczeń na Życie „C.P.” SA w W. stosowania w umowach z konsumentami postanowienia zawartego we wzorcu umownym (o.w.u.) o treści: „Wypłata świadczenia z tytułu niniejszej opcji dodatkowej powoduje zakończenie Umowy ubezpieczenia i wygaśnięcie ochrony ubezpiecze-niowej” - jako sprzecznego z art. 3851 § 1 k.c. Sąd Okręgowy w Warszawie-Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uwzględnił powództwo. Sąd pierwszej instancji uznał, że kwestionowane postanowienie wzorca umownego stanowi niedozwolone postanowienie umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. i zakazał jego stosowania na 2 podstawie art. 47942 k.p.c. Sąd ten uznał za bezsporne, że pozwany stosował w umowach z konsumentami wzorzec umowy zawierający kwestionowane postano-wienie. Sąd Okręgowy podkreślił, że przedmiotem umowy ubezpieczenia jest przede wszystkim życie ubezpieczonego. Natomiast zgodnie z treścią § 2 pkt 2.2. o.w.u. za-kres ubezpieczenia może objąć także ryzyka dodatkowe (opcje ubezpieczeniowe), do których należy między innymi poważne zachorowanie ubezpieczonego. Zgodnie z postanowieniem wzorca umownego, wypłata świadczenia z tytułu poważnego zacho-rowania powoduje zakończenie umowy i wygaśnięcie ochrony ubezpieczeniowej, pomimo że wypłacone ubezpieczonemu odszkodowanie stanowi jedynie połowę sumy ubezpieczenia. Sąd Okręgowy stwierdził, że wypłata świadczenia z tytułu po-ważnego zachorowania powinna powodować wygaśnięcie ochrony ubezpieczeniowej tylko w zakresie tej opcji dodatkowej. Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł pozwany. W apelacji zarzucił naruszenie prawa materialnego: 1. art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c., poprzez brak jego zastosowania i błędną wykładnię oraz przepisów postępowania; 2. art. 233 § 1 k.p.c., poprzez sformułowanie na podstawie materiału dowodowego wniosku, iż sporne po-stanowienie jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsu-menta i nie dotyczy głównego świadczenia stron. Sąd Apelacyjny uznał, że zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c.) jest niezasadny. Na podstawie art. 805 § 1 k.c. stwierdził, iż głównym świadczeniem ubezpieczyciela jest wypłata świadczenia w kwocie określonej umową w pełnej wysokości. Natomiast głównym świadczeniem ubezpieczającego jest obowiązek uiszczania składki ubezpieczeniowej. Kwestiono-wane postanowienie nie dotyczy natomiast żadnej z tych kwestii. Określa ono bo-wiem chwilę zakończenia umowy ubezpieczenia i wygaśnięcia ochrony ubezpiecze-niowej, uzależniając ją od wypłaty świadczenia innego, niż główne świadczenie ubezpieczyciela. Z tych względów Sąd Apelacyjny przyjął, że świadczenie z tytułu opcji dodatkowej nie jest świadczeniem głównym umowy ubezpieczenia. Jako bezpodstawny oceniono zarzut błędnej wykładni przepisów, poprzez uznanie, iż aspekt ekonomiczny stosunku prawnego stanowi podstawę do uznania postanowienia za niedozwolone. Za nieuzasadnione uznano też zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Sąd drugiej instancji przyznał, że zawarcie opcji dodatkowej było uzależnione od woli konsumenta. Stwierdził jednak, że nie zmienia to oceny, iż wskutek zawarcia tej opcji i wystąpienia zdarzenia w niej określonego konsument 3 tracił możliwość uzyskania wypłaty sumy ubezpieczenia w pełnej wysokości, pomimo tego że opłacał składkę ubezpieczeniową skalkulowaną dla świadczenia głównego, powiększoną o składkę z tytułu opcji dodatkowej. W ocenie Sądu Apelacyjnego po-zbawienie konsumenta możliwości uzyskania pełnej sumy ubezpieczenia z tytułu wystąpienia zdarzenia określonego w umowie ubezpieczenia, pomimo opłacania składek z tego tytułu, rażąco narusza jego interesy oraz jest sprzeczne z dobrymi obyczajami. Sądy obu instancji pokreśliły, że kwestionowane postanowienie umowne podlega ocenie in abstracto, w kontekście przesłanek określonych w art. 3851 § 1 k.c. W ocenie sądów przesłanki te wystąpiły. Zdaniem Sądu drugiej instancji nietrafny okazał się zarzut błędnej wykładni „instytucji konsumenta” i w konsekwencji objęcia nią także spadkobierców konsumenta. Z powyższych względów, na podstawie art. 385 k.p.c. apelację oddalono. W skardze kasacyjnej strony pozwanej zarzucono naruszenie - przez błędną wykładnię - art. 3851 § 1 k.c. i przyjęcie, w szczególności, iż wypłata świadczenia z tytułu opcji dodatkowej nie jest świadczeniem głównym, konstrukcja umowy narusza interesy konsumenta i jest sprzeczna z dobrymi obyczajami oraz dokonanie oceny kontekstu ekonomicznego transakcji w aspekcie przyszłych świadczeń. Zdaniem skarżącego w sprawie wystąpiło istotne zagadnienie prawne polegające na potrzebie dokonania wykładni przepisu art. 3851 § 1 k.c. Skarżący wnosił o uchylenie zaskar-żonego wyroku i uwzględnienie apelacji, lub o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Podstawowym problemem jest rozstrzygnięcie, czy postanowienie umowne wynikające z o.w.u., które określa termin zakończenia umowy i wygaśnięcia ochrony ubezpieczeniowej, przez uzależnienie tego od wypłaty świadczenia z tytułu zawarcia opcji dodatkowej, może być przedmiotem oceny w kontekście art. 3851 § 1 k.c. Zgodnie z art. 3851 § 1 k.c. nie podlegają ocenie w kontekście abuzywności posta-nowienia umowne określające główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagro-dzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Nie ulega wątpliwości, że umowy zawierane przez stronę pozwaną przewidywały wypłatę świadczenia ubezpieczeniowego w przypadku śmierci ubezpieczonego. Wypłata świadczenia na-stępowała w zamian za zapłatę składek ubezpieczeniowych. Należy więc przyjąć, że 4 głównym świadczeniem jest w tym przypadku wypłata świadczenia z tytułu śmierci ubezpieczonego. Konsument może też zawrzeć umowę dodatkową (opcję) na wypa-dek poważnego zachorowania. W takim przypadku ma on obowiązek opłacania do-datkowych składek, tym samym zawierane są dwie niezależne umowy. Ubezpieczo-ny ma zaś obowiązek opłacania dwóch niezależnych składek ubezpieczeniowych. Zdaniem Sądu Najwyższego bez znaczenia dla rozstrzygnięcia problemu pozostaje kalkulacja wysokości składki z tytułu opcji dodatkowej. Wysokość stawek ubezpie-czeniowych pozostaje w gestii ubezpieczyciela. Należy również podkreślić, że przedmiotem oceny dokonanej przez Sądy nie była wysokość składek i świadczeń. Głównym bowiem przedmiotem rozstrzygnięcia było to, czy postanowienie umowne przewidujące rozwiązanie umowy z powodu wypłacenia świadczenia z tytułu opcji dodatkowej (poważnego zachorowania) stanowi rażące naruszenie interesów kon-sumenta i działanie wbrew dobrym obyczajom. Ocenie podlega więc zasadniczo kwestia dopuszczalności (abuzywności) rozwiązania umowy. Na tej podstawie należy więc uznać, że kwestionowane postanowienie nie dotyczy świadczenia głównego i może podlegać ocenie pod kątem abuzywności. Bezprzedmiotowe są więc w tej kwestii poglądy dotyczące problemu abuzywności postanowień umownych, kształtu-jących proporcje pomiędzy świadczeniami głównymi. W związku powyższym należało ustalić, czy postanowienie przewidujące za-kończenie umowy i wygaśnięcie ochrony ubezpieczeniowej z powodu wypłaty świad-czenia z tytułu opcji dodatkowej jest niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. W tej sytuacji konieczne było rozstrzygnięcie, czy postanowienie to stanowi rażące na-ruszenie interesów konsumenta i działanie wbrew dobrym obyczajom. Pewne, ogólne wskazówki zawarte są w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2005 r., I CK 832/2004 (Lex Polonica nr 381994). Sąd Najwyższy stwierdził w nim, że w rozumie-niu art. 3851 § 1 k.c. „rażące naruszenie interesów konsumenta” oznacza nieuspra-wiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na jego niekorzyść w określonym sto-sunku obligacyjnym, natomiast „działanie wbrew dobrym obyczajom” w zakresie kształtowania treści stosunku obligacyjnego wyraża się w tworzeniu przez partnera konsumenta takich klauzul umownych, które godzą w równowagę kontraktową tego stosunku. Obie wskazane w tym przepisie formuły prawne służą do oceny tego, czy standardowe klauzule umowne zawarte we wzorcu umownym przekraczają zakre-ślone przez ustawodawcę granice rzetelności kontraktowej twórcy wzorca, w zakre-sie kształtowania praw i obowiązków konsumenta. 5 Skarżący podnosił, że postanowienie umowne nie pozostaje w sprzeczności z dobrymi obyczajami i nie narusza rażąco interesów konsumenta. Uzasadnione zaś miało to jego zdaniem być tym, że na każdym etapie trwania umowy ubezpieczony mógł podjąć decyzję co do wyboru świadczenia. Mógł więc otrzymać świadczenie z tytułu zajścia poważnego zachorowania bez konieczności oczekiwania do dnia swo-jego zgonu. Z twierdzeniem tym nie można się zgodzić. De facto bowiem konsument nie miał wolności wyboru. Decydując się na świadczenie z tytułu poważnego zacho-rowania, musiał bowiem pogodzić się z utratą prawa do świadczenia z tytułu śmierci. Decydujące znaczenie ma w tym przypadku odrębne wyliczanie i opłacanie dwóch odrębnych składek ubezpieczeniowych z tytułu różnych rodzajów ryzyka ubezpie-czeniowego. O wolności wyboru świadczenia można by mówić gdyby ubezpieczony opłacał jedną składkę tytułem ryzyka śmierci i mógł zdecydować o wcześniejszym otrzymaniu świadczenia z powodu poważnego zachorowania. Natomiast w podlega-jącej rozstrzygnięciu sprawie postanowienie umowy przewiduje zakończenie trwania umowy bez rozliczenia wpłaconych wcześniej przez konsumenta składek. Z tego powodu można stwierdzić, że kwestionowane postanowienie jest niewątpliwe nieko-rzystne dla konsumenta. Zasada volenti non fit iniura ma w prawie umów konsumenckich ograniczone zastosowanie. W kontekście oceny abuzywności postanowień umownych zakres jej stosowania wynika z art. 3851 § 1 k.c. Na tej podstawie należy uznać, że zasada ta może mieć zastosowanie do głównych świadczeń stron, jeżeli są one sformułowane w sposób jednoznaczny. Zdaniem Sądu Najwyższego postanowienie umowne doty-czące zawarcia opcji dodatkowej, przewidujące jednocześnie obowiązek opłacania dwóch, niezależnie skalkulowanych składek ubezpieczeniowych oraz zakończenie umowy ubezpieczenia z powodu wypłaty świadczenia z tytułu tej opcji jest niedo-zwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Pozbawienie konsumenta prawa do uzyska-nia świadczenia, pomimo opłacania składki należy więc ocenić jako sprzeczne z do-brymi obyczajami i rażąco naruszające jego interesy. Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================