III URN 6/70

SentencjaSąd Najwyższy Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (...) po rozpoznaniu w dniu 29 września 1970 r. sprawy ze skargi Edmunda R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Bydgoszczy o prawo do renty inwalidzkiej wojskowej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości s.u.s. 1/38/70 od wyroku Trybunału Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 23 września 1969 r. (Nu IV TR 532/69), zaskarżony wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych oraz wyrok Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 12 marca 1969 r. (N 1102/68) (...) uchyla i przekazuje sprawę w tym zakresie temu Okręgowemu Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSkarżący E. R. pobierał od 1 października 1945 r. zaopatrzenie inwalidy wojskowego z tytułu utraty lewego ramienia w czasie działań wojennych we wrześniu 1939 r. przy uznaniu, że inwalidztwo jego pozostaje w związku ze służbą wojskową pomocniczą, co ustalone zostało na podstawie twierdzeń skarżącego potwierdzonych przez świadków E. P. i B. K.Wypłatę tej renty wstrzymał organ rentowy decyzją z dnia 13 sierpnia 1968 r. wobec wyniku dochodzeń milicyjno-prokuratorskich, które ujawniły, że wymienieni wyżej świadkowie złożyli nieprawdziwe zeznania w 1947 r. co do związku inwalidztwa skarżącego ze służbą wojskową. Jednocześnie organ rentowy zażądał od skarżącego zwrotu pobranych świadczeń rentowych od 1 stycznia 1947 r. do 4 stycznia 1968 r. w łącznej kwocie 130.448 zł.Powyższą decyzję organu rentowego zatwierdziła Rada Nadzorcza tego organu orzeczeniem z dnia 5 października 1968 r.W toku przewodu sądowego wszczętego ze skargi skarżącego na to orzeczenie, Okręgowy Sąd przesłuchał w charakterze świadka E. P. i wysłuchał wyjaśnień skarżącego, po czym wyrokiem z dnia 12 marca 1969 r.:1)zmienił zaskarżone orzeczenie Rady Nadzorczej o tyle, że zwolnił skarżącego od obowiązku zwrotu pobranych świadczeń w kwocie 130.448 zł oraz2)zatwierdził wstrzymanie renty skarżącemu od dnia 5 stycznia 1968 r.Sąd uznał, że skarżącemu nie można przypisać złej woli i świadomego wyłudzenia renty inwalidzkiej. Sąd ustalił mianowicie, że skarżący posiadając przeszkolenie wojskowe II stopnia uważał się niejako za zmobilizowanego żołnierza i skoro 2 września 1939 r. uchodząc przed wojskami niemieckimi został ranny od wybuchu bomby, sądził, iż jego inwalidztwo jest jednoznaczne z inwalidztwem wojennym i dlatego w 1947 r. wszczął starania o rentę inwalidzką wojskową. Sąd wskazał, że postępowanie prokuratorskie w stosunku do skarżącego zostało umorzone i doszedł do przekonania, że skarżący uzyskał zaopatrzenie inwalidy wojennego w sposób nieumyślny, zwłaszcza, że miał prawo do renty inwalidzkiej z tytułu swego zatrudnienia i dlatego należało anulować nadpłatę, a zatwierdzić wstrzymanie renty od 5 stycznia 1968 r., wobec nieudowodnienia przez skarżącego jego praw do renty inwalidzkiej wojskowej.Wskutek skargi organu rentowego na powyższy wyrok, Trybunał Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem swym z dnia 23 września 1969 r. zmienił wyrok Okręgowego Sądu i zatwierdził w całości orzeczenie Rady Nadzorczej z dnia 5 października 1968 r. W motywach wyroku Trybunał stwierdził, że skarżący w dniu 2 września 1939 r. doznał okaleczenia ręki jako osoba cywilna, a skoro poprzez podstawionych świadków, którzy swymi zeznaniami uprawdopodobnili, że został on w tym dniu wcielony do pomocniczej służby wojskowej, zachodzą przesłanki z art. 80 ust. 4 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym i skarżący jest obowiązany do zwrotu nieprawnie pobranych świadczeń rentowych.Od tego wyroku Minister Sprawiedliwości założył rewizję nadzwyczajną.Zarzucił naruszenie interesu Państwa Ludowego, art. 80 ust. 4 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym oraz art. 225 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych i na podstawie art. 376 i 378 tegoż prawa w związku z art. 423 § 1 k.p.c. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi rewizyjnej organu rentowego od wyroku Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 12 marca 1969 r. R. 1102/68.Minister Sprawiedliwości zarzuca między innymi, że powyższy wyrok jest nietrafny.Jakkolwiek skarżący otrzymał po wyzwoleniu zaopatrzenie inwalidy wojennego na podstawie nieprawdziwych zeznań świadków, niemniej jednak przytoczone w wyroku Sądu I instancji okoliczności, które skłoniły skarżącego do ubiegania się o taką rentę dowodzą o należytej ocenie stanu faktycznego przez Sąd, a przekonanie jakie w związku z tym Sąd nabrał o sprawie, mieści się w granicach uprawnień przysługujących mu z art. 225 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych.Jeśliby więc spojrzeć na sprawę tak, jak wynika z ustaleń Okręgowego Sądu, to skarżący mając przeświadczenie, że został wcielony do oddziałów wojskowych, nie mógł jedynie, co jest rzeczą zrozumiałą, odnaleźć właściwych świadków z szeregów wojska i dlatego uciekł się do dowodu ze świadków, których znał imiennie, a którzy nie mogli potwierdzić rzecz prosta, prawdziwości wydarzeń, jakie miały miejsce już po ich rozstaniu się.W tym rozumieniu skarżący nie działał pod wpływem złej woli, a jedynie narzucił świadkom wersję wydarzeń, w których prawdziwość w pełni wierzył, gdyż w rzeczywistości je przeżył.Za trafnością wyroku Sądu I instancji przemawia także okoliczność, że skarżący, będąc kaleką z utratą ręki, przez ponad 20 lat pobierał zaopatrzenie inwalidzkie, a przypisana mu do zwrotu kwota 130 tysięcy złotych w sposób zasadniczy obniża jego szanse życiowe i podstawy egzystencji rodziny, co nie leży niewątpliwie w interesie Państwa Ludowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wobec prawomocnego orzeczenia przez Okręgowy Sąd, że dalsza wypłata renty inwalidzkiej wojennej skarżącemu nie przysługuje, przedmiotem sporu w niniejszym postępowaniu jest kwestia, czy skarżący obowiązany jest do zwrotu pobranych świadczeń na podstawie art. 80 ust. 4 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, analogicznego do poprzednio obowiązującego art. 19 ust. 4 dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym. Przepisy te uzależniają prawo organu rentowego do żądania zwrotu nadpłaty od wykazania zainteresowanemu złej woli w korzystaniu przez niego z nieprawnie pobranych kwot, o czym świadczy użyty przez ustawodawcę zwrot: "albo w innych przypadkach złej woli" i zastrzeżenie także odpowiedzialności karnej w razie wykazania dolus directus.Zrozumiałe np. jest, że - przytaczając prosty i skrajny przykład - rencista nie będzie obowiązany do zwrotu pobranych kwot, jeżeli np. pracodawca (zakład pracy) bez wiedzy rencisty przedłoży organowi rentowemu zaświadczenie wskazujące dłuższy, niż był w istocie, okres pracy, bo chociaż dokument ten będzie wskazywał nieprawdziwe dane, brak byłoby złej woli po stronie rencisty, jeżeli nie miał świadomości, iż pobiera świadczenia nieprawnie.W tego rodzaju sprawach o zwrot świadczeń z art. 80 ust. 4 konieczne jest więc przeprowadzenie przez Sąd I instancji szczególnie dokładnych i wszechstronnych dowodów oraz dokonanie stanowczych ustaleń co do istnienia lub braku złej woli, i to na podstawie wszechstronnej oceny całokształtu okoliczności zarówno przemawiających za, jak i przeciw osobie zainteresowanej.Minister Sprawiedliwości zarzuca Trybunałowi Ubezpieczeń Społecznych naruszenie art. 225 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych dotyczącego oceny dowodów co do dokonania ustaleń przez Sąd I instancji, zarzuca w gruncie rzeczy naruszenie prawa procesowego w szczególności art. 354 § 1 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych przewidującego, że zmieniając wyrok Okręgowego Sądu z powodu naruszenia prawa materialnego, Trybunał jest jednak związany stanem faktycznym ustalonym w wyroku Sądu Okręgowego, nie wchodzi więc w rachubę zmiana, a nawet uzupełnienie tego stanu faktycznego przez Trybunał. Istotnie w niniejszej sprawie nastąpiło naruszenie przepisu art. 354 § 1 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych, co uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku Trybunału, gdyż wobec konieczności uzupełnienia przez Sąd I instancji stanu faktycznego sprawy, dokonanie przez ten Sąd bardziej wszechstronnej analizy dowodów i bardziej szczegółowych ustaleń, powinien był Trybunał zaskarżony wyrok Okręgowego Sądu uchylić i przekazać sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Ustalenia Okręgowego Sądu są bowiem zbyt fragmentaryczne, np. Sąd ten w swoich motywach niezbyt ściśle cytuje zeznania świadków, złożone w 1947 r. opuszczając pewne dość istotne fragmenty tych zeznań, które mogły zadecydować o przyznaniu oskarżonemu wówczas renty, a w toku postępowania sądowego Okręgowy Sąd przesłuchał tylko jednego z tych wzmiankowanych dwóch świadków, a powoda przesłuchał nie dość dokładnie. Sąd ten rozważając, czy można przypisać skarżącemu złą wolę, pominął też pewne fakty, które by mogły przemawiać za subiektywnym - chociaż obiektywnie błędnym - przekonaniem skarżącego, że jednak stał się żołnierzem w służbie pomocniczej, jak np. fakt zajęcia się skarżącym przez jednostkę, przy której szedł, jak rannym żołnierzem i przewiezienie go wozem wraz z rannymi żołnierzami do szpitala, dalej - ewentualny, choć nie zrealizowany - zamiar skarżącego wzięcia ochotniczego udziału w wojnie itp.Trybunał Ubezpieczeń Społecznych nie zajął także stanowiska co do ustaleń Sądu Okręgowego, że skarżący miałby prawo do świadczeń z funduszów publicznych jako inwalida z innych przyczyn (do 1 lipca 1958 r., gdy renta ta podlegałaby uchyleniu), przy tym w piśmie z 19 października 1967 r. (K. 29 akt śledztwa) Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że od 1 stycznia 1947 r. do 1 lipca 1958 r. renta ta byłaby nawet wyższa niż renta wojenna.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 376 i 378 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych i 423 k.p.c. jak w sentencji.