III UZ 12/15

Sygn. akt III UZ 12/15 POSTANOWIENIE Dnia 25 stycznia 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Dawid Miąsik (przewodniczący) SSN Halina Kiryło SSN Maciej Pacuda (sprawozdawca) w sprawie z odwołania Z. T. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o wyrównanie świadczenia, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 stycznia 2016 r., zażalenia odwołującego się na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 3 lutego 2015 r., oddala zażalenie. UZASADNIENIE Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z dnia 3 lutego 2015 r. odrzucił złożoną przez ubezpieczonego Z. T. skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 22 listopada 2011 r. oraz poprzedzającym go wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia 6 maja 2011 r. Sąd Apelacyjny zauważył, że ubezpieczony wskazał jako podstawę prawną wznowienia postępowania art. 403 § 2 k.p.c., który dotyczy sytuacji, gdy fakty w dacie wydania orzeczenia są stronie nieznane i pozostają dla niej niedostępne, natomiast jako podstawę faktyczną powołał dokument w postaci pisma KRUS z dnia 30 czerwca 2014 r., w którym stwierdzono, że organ ten jako instytucja 2 przejmująca dane dotyczące rolników opłacających składki na ubezpieczenie rolnicze nie otrzymała z Urzędu Gminy Ś. ani z ZUS dokumentacji potwierdzającej okresy ubezpieczeniowe skarżącego. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w sprawie było jednak bezsporne, że ubezpieczony był w posiadaniu informacji o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników w latach 1977-1988 i to zarówno w chwili składania wniosku o przyznanie świadczenia emerytalnego (to jest w 1995 r.), jak też w okresie późniejszym. Okoliczność tę zgłosił natomiast w ZUS dopiero w 2009 r., występując z wnioskiem o przeliczenie świadczenia i ponowne ustalenie jego wysokości. Okoliczności te wyraźnie wskazują więc, że pismo KRUS z dnia 30 czerwca 2014 r. nie jest nowym dowodem w sprawie w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c., bowiem nie istniało przed prawomocnym zakończeniem sprawy (tj. przed dniem 22 listopada 2012 r.), ale co najistotniejsze, dotyczy ono okoliczności, które były znane sądom obu instancji w toku rozstrzygania sprawy. Także z przesłuchania ubezpieczonego wynika, że w momencie składania wniosku o świadczenie emerytalne, miał on wiedzę o tym, że w latach 1977-1988 opłacał składki na Fundusz Emerytalny Rolników, a jedynie nie zdawał sobie sprawy, że okoliczność tę musi przedstawić Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, błędnie uznając, że jest ona znana organowi rentowemu z urzędu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, z powyższego jednoznacznie wynika, iż powołany dowód nie mógł mieć wpływu na wynik sprawy, a więc ubezpieczony nie mógł opierać skargi o wznowienie postępowania na podstawie określonej w art. 403 § 2 k.p.c., która w rzeczywistości nie występowała. Ubezpieczony Z.T. wniósł do Sądu Najwyższego zażalenie na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 3 lutego 2015 r., zaskarżając to postanowienie w całości i zarzucając mu naruszenie art. 403 § 2 k.p.c., przez błędne przyjęcie, iż pismo KRUS z dnia 30 czerwca 2014 r. nie jest nowym dowodem i nie prowadzi do wykrycia takich okoliczności faktycznych, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 22 listopada 2011 r. Powołując się na tak sformułowany zarzut, żalący się wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania 3 Sądowi Apelacyjnemu oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W ocenie żalącego się, wydane orzeczenie, z uwagi na rażące naruszenie art. 403 § 2 k.p.c., nie może się ostać. Zgodnie z obecnie panującym w doktrynie poglądem „wykrycie” środków dowodowych, z których strona nie mogła skorzystać w postępowaniu, odnosi się bowiem nie tylko do dowodów wówczas istniejących, lecz nieznanych stronom, ale także dowodów, których w czasie poprzedniego postępowania nie można było powołać. Dokument KRUS z dnia 30 czerwca 2014 r, jest zaś dokumentem, z którego, co niewątpliwe, żalący się nie mógł skorzystać w prawomocnie zakończonym postępowaniu i który zawiera informacje dotyczące okoliczności, które pozostają w związku przyczynowym z wynikiem sprawy. Z przedmiotowego dokumentu - pisma KRUS - wynika bowiem wprost, iż w dokumentacja dotycząca okresów, w jakich żalący się podlegał ubezpieczeniu społecznemu dla rolników, wpłynęła do wymienionego organu dopiero po zakończeniu sprawy toczącej się przed Sądem Okręgowym, a następnie przed Sądem Apelacyjnym. Nadto, z uwagi na powyższe, w 1995 r. (a więc w momencie składania przez żalącego się wniosku o stwierdzenie nabycia praw do świadczenia emerytalnego) nie było możliwe wydanie mu „zaświadczenia o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu dla rolników, okresów zaliczenia oraz wysokości opłaconych składek”. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wstępnie Sąd Najwyższy uznaje za konieczne przypomnieć, że zgodnie z art. 399 § 1 k.p.c. można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym wyrokiem, a na podstawie określonej w art. 4011 k.p.c. również w razie zakończenia go postanowieniem (art. 399 § 2 k.p.c.), jednakże tylko w wypadkach przewidzianych w dziale VI Kodeksu postępowania cywilnego. Wynika to stąd, iż skarga o wznowienie postępowania jest nadzwyczajnym środkiem pozwalającym na wzruszenie prawomocnych orzeczeń sądowych, korzystających co do zasady z powagi rzeczy osądzonej (vide: art. 366 k.p.c.) i wiążących nie tylko strony postępowania i sąd, który wydał to orzeczenie, ale 4 również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby (art. 365 § 1 k.p.c.). Dlatego skarga o wznowienie postępowania musi podlegać szczególnym rygorom, zarówno w zakresie formy, jak i treści (zawartości). Jak bowiem trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 lipca 2006 r., I PK 5/06 (Wokanda 2006 nr 11, poz. 33), skarga o wznowienie postępowania nie jest narzędziem służącym zapewnianiu jednolitości orzeczeń, nawet w sprawach o roszczenia oparte na jednakowych podstawach faktycznych i prawnych. Możliwość ponownego rozpoznania prawomocnie zakończonej sprawy na skutek skargi o wznowienie postępowania otwiera się tylko wówczas, gdy zaistnieje jedna z ustawowych podstaw wymienionych w Kodeksie postępowania cywilnego. Stosownie do art. 409 k.p.c., skarga o wznowienie postępowania powinna czynić zadość warunkom pozwu oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia, podstawę wznowienia i jej uzasadnienie, okoliczności stwierdzające zachowanie terminu do wniesienia skargi oraz wniosek o uchylenie lub zmianę zaskarżonego orzeczenia. Sąd właściwy do rozpoznania skargi w pierwszej kolejności dokonuje oceny, czy wymienione wymogi formalne skargi zostały spełnione, a następnie na podstawie art. 410 § 1 k.p.c. odrzuca ją, jeżeli została wniesiona po upływie przepisanego terminu, była niedopuszczalna lub nieoparta na ustawowej podstawie. Warunkiem możliwości rozpatrywania zasadności skargi jest przy tym łączne spełnienie wszystkich warunków wskazanych w cytowanym przepisie. Brak nawet jednego z nich sprawia zaś, że rozpatrywanie sprawy nie jest możliwe. Dlatego też stwierdzenie braku choćby jednego z tych warunków powoduje odrzucenie skargi. Ustawowe podstawy wznowienia postępowania zostały wymienione w art. 401 k.p.c., art. 4011 k.p.c. oraz art. 403 k.p.c., przy czym pierwszy z tych przepisów wskazuje na przypadki nieważności postępowania, drugi na niekonstytucyjność aktu prawnego będącego podstawą orzeczenia stwierdzoną orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, trzeci natomiast na tzw. właściwe przyczyny restytucyjne, z których dwie pierwsze są związane z oparciem zaskarżonego wyroku na dokumencie podrobionym lub przerobionym albo na skazującym wyroku karnym, następnie uchylonym oraz na uzyskaniu owego wyroku za pomocą 5 przestępstwa, a kolejne z późniejszym wykryciem prawomocnego wyroku dotyczącego tego samego stosunku prawnego albo takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu. Żalący się jako podstawę zaskarżenia wskazał naruszenie przez Sąd Apelacyjny podstawy wznowienia postępowania, o której mowa w art. 403 § 2 k.p.c. Trzeba zatem stwierdzić, że przepis ten kładzie nacisk na to, iż wykrycie wymienionych w nim okoliczności faktycznych lub środków dowodowych musi być późniejsze, co oznacza, że musi do niego dojść po uprawomocnieniu się wyroku, a więc w sytuacji, w której powoływanie się na okoliczności faktyczne lub środki dowodowe było już niemożliwe. Wykrycie należy z kolei rozumieć jako dowiedzenie się o istnieniu tych okoliczności lub środków dowodowych w zakresie umożliwiającym powoływanie się na nie. Owe okoliczności i środki dowodowe, aby zostać wykryte, muszą jednakże (co wymaga szczególnego podkreślenia) istnieć w sensie obiektywnym już w czasie trwania postępowania zakończonego zaskarżonym wyrokiem. Jak stwierdził bowiem Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 21 lutego 1969 r., III PZP 63/68 (OSNC 1969 nr 12, poz. 208), środek dowodowy, który powstał po uprawomocnieniu się wyroku, nie stanowi podstawy wznowienia postępowania przewidzianej w art. 403 § 2 k.p.c. Analogiczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 13 października 2005 r., IV CZ 96/05 oraz z dnia 10 lutego 2006 r., I PZ 33/05 (OSNP 2007 nr 3-4, poz. 48), przy czym w pierwszym z wymienionych orzeczeń Sąd Najwyższy dodał także, iż w świetle art. 403 § 2 k.p.c. możliwość powoływania nowych faktów i dowodów jest ograniczona jedynie do tych okoliczności i środków dowodowych, które istniały już w okresie trwania zakończonego postępowania. W postanowieniu z dnia 16 maja 2008 r., III CZ 20/08 (LEX nr 420807) Sąd Najwyższy wyjaśnił natomiast, iż w art. 403 § 2 k.p.c. chodzi o późniejsze wykrycie faktów i dowodów dla strony nie tylko nieznanych w toku poprzedniego postępowania, lecz których także nie mogła znać, choć istniały już w toku tego postępowania, ale nie były objęte materiałem sprawy. Dodać w tym miejscu wypada, że z końcowego zwrotu art. 403 § 2 k.p.c. wynika nadto, że „wykrycie” odnosi się do okoliczności i dowodów w poprzednim postępowaniu w ogóle 6 nieujawnionych i wtedy nieujawnialnych, bo nieznanych stronom. Strona może więc powołać się na nie jedynie wówczas, gdy nie mogła z nich skorzystać przed rozstrzygnięciem, albowiem wymieniony przepis obejmuje wyłącznie fakty nieujawnialne albo stronie nieznane i dla niej niedostępne. Fakty natomiast ujawnialne, czyli te, które strona powinna znać, tj. miała możliwość dostępu do nich, nie są objęte hipotezą tego przepisu (por. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 11 kwietnia 2008 r., I ACa 172/08, OSA 2009 nr 5, poz. 60 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2005 r., III CZP 134/04, LEX nr 151652). Nie można również oprzeć skargi o wznowienie postępowania na rzekomym „wykryciu” okoliczności faktycznej i środka dowodowego znanych stronie, a pominiętych przez Sąd drugiej instancji na podstawie art. 381 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 2007 r., II UZ 3/07, OSNP 2008 nr 11-12, poz. 178). Niezależnie od poglądów zawartych w przedstawionych orzeczeniach, które Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym zażalenie ubezpieczonego w pełni podziela, należy dodatkowo zauważyć, że w postanowieniu z dnia 10 stycznia 1977 r., I CO 5/76, Sąd Najwyższy wyjaśnił wprost, iż nie stanowi podstawy wznowienia postępowania według art. 403 § 2 k.p.c. opinia biegłego sporządzona w innej sprawie po prawomocnym zakończeniu procesu, którego wznowienia dotyczy skarga o wznowienie postępowania. Z kolei, w postanowieniu z dnia 12 listopada 1998 r., II UKN 306/98 (OSNP-wkł. 1999 nr 3, poz. 3) Sąd Najwyższy stwierdził, że orzeczenie lekarskie, które zostało wydane po dacie uprawomocnienia się wyroku, nie stanowi podstawy wznowienia postępowania przewidzianej w art. 403 § 2 k.p.c. Również w postanowieniu z dnia 20 kwietnia 2000 r., II UKN 167/00 (PPiPS 2001 nr 6, poz. 70) Sąd Najwyższy uznał, iż uzyskanie po prawomocnym zakończeniu sprawy nowego zaświadczenia lekarskiego nie jest ustawową podstawą wznowienia postępowania przewidzianą w art. 403 § 2 k.p.c. Analogiczne stanowisko zajmował Sąd Najwyższy także w nowszym orzecznictwie, którego przykładami mogą być postanowienia: z dnia 15 grudnia 2009 r., II PZ 24/09 (LEX nr 577836), czy też z dnia 19 marca 2010 r., II PZ 5/10 (LEX nr 583798). Odnosząc przedstawione wyżej rozważania do stanu faktycznego charakterystycznego dla rozpoznawanej sprawy, Sąd Najwyższy stwierdza, że Sąd 7 Apelacyjny słusznie uznał, iż skarga żalącego się nie została oparta na ustawowej podstawie wznowienia dlatego, że dokument w postaci pisma Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego w K. z dnia 30 czerwca 2014 r., na którym (jako środku dowodowym) skarga została oparta, powstał po zakończeniu postępowania i uprawomocnieniu się zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 22 listopada 2011 r. Ponadto, Sąd Najwyższy jest zdania, że ma rację Sąd Apelacyjny, uznając, iż okoliczności, które wynikają z tego dokumentu, nie mają cech nowości w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c., gdyż z całą pewnością były znane, zarówno żalącemu się, jak i sądom obu instancji w toku rozstrzygania sprawy w postępowaniu, którego wznowienia żalący się domaga. Już choćby z zeznań żalącego się wynika bowiem, że w momencie składania wniosku o świadczenie emerytalne, miał on wiedzę o tym, że w latach 1977-1988 opłacał składki na Fundusz Emerytalny Rolników, a jedynie nie zdawał sobie sprawy, że okoliczność tę musi przedstawić Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, błędnie uznając, że jest ona znana temu organowi rentowemu z urzędu. Wypada też dodać, że ZUS uzyskał dane dotyczące podlegania przez żalącego się ubezpieczeniu społecznemu rolników oraz opłacania przez niego składek na to ubezpieczenie dopiero po przedłożeniu mu pisma Urzędu Gminy w Świeszynie z dnia 3 grudnia 2009 r., które złożył sam żalący się. Również pismo Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego w K. z dnia 30 czerwca 2014 r. stanowiło efekt przedłożenia temu organowi przez żalącego się w dniu 2 sierpnia 2012 r. dokumentacji dotyczącej okresów podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, okresów podlegających zaliczeniu i wysokości opłaconych składek, której wcześniej ani Urząd Gminy Ś., ani ZUS nie przekazały do KRUS. Tym samym, w kontekście podstawy wznowienia postępowania z art. 403 § 2 k.p.c. z całą pewnością nie można mówić o spełnieniu warunku zaistnienia okoliczności „nieujawnionych i nieujawnialnych”. Wspomniane pismo KRUS wyjaśniało bowiem jedynie przyczyny niewiedzy tego organu co do okoliczności mających wpływ na wysokość świadczenia należnego żalącemu się, nie zawierało zaś żadnych nowych danych w tym zakresie, które można by uznać 8 za okoliczności faktyczne mogące mieć wpływ na wynik sprawy, a z których żalący się nie mógł skorzystać w postępowaniu, o którego wznowienie wnosił. Kierując się wskazanymi wyżej motywami, Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że zażalenie ubezpieczonego nie było uzasadnione, albowiem jego skarga o wznowienie postępowania została wniesiona w okolicznościach, w których – jak trafne uznał Sąd drugiej instancji – wskazana w tej skardze podstawa prawna wznowienia postępowania w rzeczywistości nie występowała. W takiej natomiast sytuacji zaistniały warunki do zastosowania art. 410 § 1 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2005 r., IV CO 6/05). Mając to na uwadze oraz opierając się na treści art. 39814 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. kc