III UZP 13/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj. Sędziowie SN: J. Myślicki (sprawozdawca), A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Piotra M. i Marianny M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w R. o wypłatę emerytury po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach postanowieniem z dnia 21 lutego 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy użytkowanie przez emeryta rolnika działki ziemi o powierzchni około 1,90 ha leżącej ugorem, polegające na wypasaniu jednej krowy, zbiorze trawy i obsianiu około 0,20 ha gruntu owsem, jest prowadzeniem gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 37 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268), powodującym zawieszenie wypłaty świadczenia?"powziął następującą uchwałę:Podlega zawieszeniu wypłata renty (emerytury) temu rolnikowi, który poza działką gruntu o powierzchni ustawowo określonej przyznanej mu do użytkowania prowadzi również gospodarstwo rolne w rozumieniu art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268).Uzasadnienie faktyczneZakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w R. dwoma decyzjami z dnia 3 grudnia 1984 r., zatwierdzonymi orzeczeniem Rady Nadzorczej tego Oddziału z dnia 28 grudnia 1984 r., zobowiązał wnioskodawców: Mariannę M. do zwrotu nadpłaconej renty z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, za okres od dnia 10 kwietnia 1983 r. do dnia 29 lutego 1984 r., w kwocie 54.150 zł oraz Piotra M. - do zwrotu tejże renty, za ten sam okres, w kwocie 62.448 zł. Decyzje umotywowano faktem, że wnioskodawcy we wspomnianym czasie użytkowali gospodarstwo rolne, co skutkowało zawieszenie renty.Kwestionując stanowisko organu rentowego i Rady Nadzorczej, w odwołaniu do Sądu wnioskodawcy podnieśli, że na podstawie decyzji Naczelnika Gminy Ch., którą przejęto ich gospodarstwo rolne na własność Państwa, pozostawiono im do użytkowania dożywotniego działkę ziemi o powierzchni 0,5 ha. Plony uzyskane z tej działki oraz użytkowanie ugoru o powierzchni około 1,90 ha pozwoliły im na utrzymanie jednej krowy i wyhodowanie dwóch świń.Na tle odwołania wnioskodawców Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach przedstawił w trybie art. 66 § 1 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 ze zm.) do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wymienione w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Decyzją Naczelnika Gminy w Ch. z dnia 16 stycznia 1976 r. powołującą się na art. 9 i 31 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa w zamian za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118) przejęte zostało bez budynków na własność Państwa gospodarstwo rolne wnioskodawców, położone we wsi K. Jednocześnie w decyzji zaznaczono, że wnioskodawcy mają prawo do bezpłatnego dożywotniego użytkowania działki ziemi o powierzchni 0,50 ha, co odpowiadało wówczas przepisowi art. 12 ust. 1 i 2 cytowanej ustawy. Podobne postanowienie zawierał też art. 22 ust. 1 późniejszej ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140), z tym że w myśl ustępu 5 tegoż artykułu do użytkowania działki gruntu miały zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego o użytkowaniu (podobnie art. 55 ust. 2 pkt 2 ustawy). Oznaczało to, że zainteresowany był uprawniony do faktycznego władania ziemią w takim zakresie, jaki odpowiadał treści użytkowania, oraz do pobierania z niej pożytków (art. 252 k.c.), a przepisy cytowanej ustawy nie przewidywały jakiegokolwiek ograniczenia w przedmiocie uzyskiwanych korzyści (art. 253 k.c.). Konsekwencją takiego unormowania była możliwość osiągania przez emeryta (rencistę) rolnika wszelkich korzyści z przydzielonej mu działki gruntu, zależnie od jego umiejętności gospodarowania.Obowiązująca od dnia 1 stycznia 1983 r. ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) także przewiduje prawo do bezpłatnego użytkowania działki gruntu w razie przekazania gospodarstwa rolnego następcy lub Państwu, określając jej powierzchnię na nie przekraczającą 10% obszaru przekazanego gospodarstwa, nie więcej niż 0,3 ha (art. 56 ust. 2 i 3), i również nie zawiera przepisu ograniczającego prawo pobierania pożytków.Na tle przytoczonych przepisów nasuwa się pogląd, że osiąganie pożytków z przydzielonej działki gruntu, jako przywileju związanego z przekazaniem gospodarstwa rolnego następcy lub Państwu, nie może skutkować zawieszenia rolnikowi wypłaty emerytury lub renty.Stosownie do art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. wypłata emerytury lub renty zostaje zawieszona, jeżeli uprawniony do tych świadczeń rolnik lub jego małżonek prowadzi gospodarstwo rolne. Konstrukcja tego przepisu, w nawiązaniu do omawianej sprawy, wymaga wyjaśnienia użytego w nim określenia "prowadzi gospodarstwo rolne". Pojęcie "prowadzenia" charakteryzują głównie przesłanki natury funkcjonalnej, stanowiące zespół różnorodnych, podyktowanych realnymi potrzebami, ciągłych czynności wynikających z zasad racjonalnej gospodarki rolnej. Pojęcie zaś "gospodarstwa" rolnego jako przedmiotu, w stosunku do którego prowadzi się zamierzoną działalność, cechują głównie przesłanki natury organizacyjnej, związane z istnieniem odpowiednio ukierunkowanej całości gospodarczej. Definicję gospodarstwa rolnego ustawodawca zawarł w art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. i rozumie przez nie będące we władaniu tej samej osoby nieruchomości rolne, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą obejmującą grunty rolne i leśne wraz z budynkami, urządzeniami i inwentarzem oraz prawa i obowiązki związane z prowadzeniem gospodarstwa o powierzchni co najmniej 0,5 ha.O tym więc, czy rolnik rencista (emeryt) poza użytkowaną przezeń działkę gruntu z tytułu przekazania swego gospodarstwa rolnego następcy lub Państwu, o powierzchni ustawowo określonej, prowadzi (inne) gospodarstwo rolne, decyduje na tle powyższej definicji ocena (w szczególności) obu rodzajów przesłanek faktycznych, które powinny pozostawać we wzajemnej zależności.W tej sytuacji wypasanie przez wnioskodawców poza terenem przydzielonej im działki gruntu, z tytułu gospodarstwa rolnego, krowy na ugorze, z którego zebrali trawę i zasiali na nim sporadycznie pewną ilość owsa, a następnie zużyli go na własne cele konsumpcyjne - nie realizuje przesłanek faktycznych i prawnych niezbędnych do przyjęcia, że użytkują także inne gospodarstwo rolne w rozumieniu ustawowym.Niewątpliwie inaczej należałoby określić stosunek działalności wnioskodawców do instytucji zawieszenia wypłaty renty (emerytury), gdyby działalność taka systematycznie prowadzona realizowała cele zarobkowe. Wówczas wprawdzie brak byłoby podstaw do uznania, że prowadzą (inne) gospodarstwo rolne w rozumieniu ustawowym, lecz mógłby nasunąć się pogląd, że osiągają "dochód z innych źródeł", o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. Przy takim założeniu do zawieszenia renty (emerytury) ewentualnie miałyby zastosowanie przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Z przedstawionych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.