III UZP 2/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Szczurzewski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Stypułkowska, J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Wawrzyńca T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. o rentę inwalidzką, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przekazanego przez Trybunał Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z dnia 6 września 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 3551 § 1 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych następującego zagadnienia prawnego:"Czy i w jakich przypadkach nocni wartownicy (tzw. stróże gromadzcy), zastępujący inne osoby w pełnieniu wart przeciwpożarowych, są pracownikami w rozumieniu przepisów ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym?",uchwalił:Nocny wartownik (tzw. stróż gromadzki), zastępujący poszczególne osoby w pełnieniu wart przeciwpożarowych i otrzymujący od każdej z tych osób należność za spełnione warty, nie jest pracownikiem w rozumieniu ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. decyzją z dnia 25 maja 1972 r., zatwierdzoną orzeczeniem Rady Nadzorczej z dnia 14 lipca 1972 r., oddalił roszczenie skarżącego o emeryturę z tej przyczyny, że skarżący nie udowodnił - jak ustalił organ rentowy - co najmniej 35 lat zatrudnienia wymaganego w stosunku do osób, które osiągnęły wiek emerytalny po upływie 5 lat od ustania zatrudnienia. Skarżący, według ustaleń organu rentowego, przestał pracować z dniem 1 maja 1945 r., a wiek emerytalny osiągnął 18 maja 1959 r. W okresie do maja 1945 r. skarżący pozostawał w zatrudnieniu 25 lat i 3 miesiące, a więc mniej niż wymagane 35 lat. Okresu pełnienia przez skarżącego w latach 1959-1970 warty nocnej we wsi K. organ rentowy nie uznał za zatrudnienie w rozumieniu art. 8 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6). W latach 1946-1958 skarżący utrzymywał się z własnego gospodarstwa rolnego.Decyzją z dnia 5 września 1972 r. organ rentowy odmówił przyznania skarżącemu także renty inwalidzkiej wobec nieudowodnienia powstania inwalidztwa w okresie 18 miesięcy od daty ustania w maju 1945 r. zatrudnienia.Decyzję tę oraz orzeczenie Rady Nadzorczej zatwierdził Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 8 lutego 1973 r.W związku ze skargą rewizyjną skarżącego Trybunał Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 3551 § 1 pr. o s.u.s. do rozstrzygnięcia wymienione na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z przedstawionego stanu wynika, że uprawnienia skarżącego do emerytury i renty inwalidzkiej uzależnione są wyłącznie od tego, czy w latach 1959-1970 pozostawał on w stosunku pracy i czy ten okres może być uznany za zatrudnienie w rozumieniu art. 8 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.Zgodnie bowiem z art. 1 cyt. ustawy przewidziane w niej świadczenia przysługują wyłącznie pracownikom oraz członkom rodziny pracowników, emerytów i rencistów. Z treści zaś art. 19 i 23 cyt. ustawy wynika, że jedną z podstawowych przesłanek warunkujących przyznanie emerytury lub renty inwalidzkiej jest posiadanie przez pracownika określonego tymi przepisami okresu zatrudnienia.Pracownikiem w rozumieniu art. 5 ustawy o p.z.e. jest osoba pozostająca w stosunku pracy na podstawie umowy o pracę, mianowania lub powołania oraz osoba, która w związku z wyborem pozostaje w stosunku pracy na podstawie szczególnych przepisów, jak również członek lub kandydat na członka spółdzielni pracy pozostający w spółdzielczym stosunku pracy. Za okresy zatrudnienia wymagane do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej uważa się w myśl art. 8 ustawy o p.z.e. okresy pozostawania w stosunku pracy (art. 5 wym. ustawy).Z poczynionych przez organ rentowy i organy odwoławcze ustaleń oraz z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący w okresie od 1 stycznia 1959 r. do 31 grudnia 1970 r. pełnił obowiązki stróża nocnego we wsi K., a za te czynności był opłacany bezpośrednio przez mieszkańców tej wsi.W dniu rozpoczęcia przez skarżącego tych czynności obowiązywała ustawa z dnia 4 lutego 1950 r. o ochronie przeciwpożarowej i jej organizacji (Dz. U. Nr 6, poz. 51) oraz wydane na jej podstawie zarządzenie Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 29 stycznia 1951 r. w sprawie obowiązku współdziałania w akcji ratowniczej straży pożarnych (M.P. Nr A-11, poz. 166). Z aktów tych wynika, że pełnienie nocnych wart przeciwpożarowych było obowiązkiem osobistym mieszkańców danej wsi (miejscowości), przy czym niektóre osoby, m.in. z powodu przekroczenia 60 roku życia, były zwolnione od tego obowiązku. Poza tym przepisy wymienionych aktów prawnych nie przewidywały możliwości zastąpienia się osób zobowiązanych do pełnienia warty innymi osobami za zapłatę.Począwszy zaś od 25 kwietnia 1960 r. obowiązuje ustawa z dnia 13 kwietnia 1960 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. Nr 20, poz. 120) oraz od dnia 13 października 1962 r. wydane z jej upoważnienia rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 września 1962 r. w sprawie zasad powoływania wart przeciwpożarowych (Dz. U. Nr 52, poz. 250). Według art. 4 pkt 4 wymienionej ustawy oraz § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia - wszyscy mieszkańcy danej wsi obowiązani są do osobistego pełnienia wart przeciwpożarowych, z wyłączeniem niektórych osób, m.in. tych, które ukończyły 60 rok życia (kobiety 55 rok życia). Odstępstwo od tej zasady (osobistego pełnienia warty) wprowadza przepis § 5 cyt. rozporządzenia, w myśl którego obowiązek pełnienia warty może być wykonywany także zastępczo, w szczególności przez stałego wartownika, ustanowionego na wniosek i koszt zobowiązanych do pełnienia wart przeciwpożarowych. Brak jest jednak przepisów określających organ uprawniony do ustanawiania takich stałych wartowników. Kwestii tej nie wyjaśnia także wydane na podstawie § 6 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 17 października 1962 r. (M.P. Nr 77, poz. 358), ustalające wzorcowy regulamin powoływania i pełnienia wart przeciwpożarowych. Zarządzenie to określa poza tym tylko obowiązek osobistego pełnienia warty, nie zawiera natomiast żadnej wzmianki o stałym wartowniku.Skarżący - jak należałoby wnioskować z zebranego w sprawie materiału dowodowego - pełnił obowiązki stróża nocnego we wsi K. na podstawie indywidualnych umów (zleceń) poszczególnych mieszkańców tej wsi, zobowiązanych z mocy powołanych wyżej przepisów do osobistego pełnienia wart przeciwpożarowych. Był też przez nich indywidualnie opłacany za pełnienie tych czynności.Taki stosunek, zawiązujący się z poszczególnymi mieszkańcami wsi i na kilka godzin raz na kilkanaście lub kilkadziesiąt dni (w zależności od liczby mieszkańców danej wsi zobowiązanych do pełnienia warty), nie jest stosunkiem pracy w rozumieniu art. 5 ustawy o p.z.e., lecz umową o świadczenie usług (art. 498 § 2 k.z. i art. 750 k.c.). Osoba zaś świadcząca takie usługi nie może być uznana za pracownika w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o p.z.e., a okresy świadczenia takich usług - za zatrudnienie w rozumieniu art. 8 tej ustawy.Z tych przyczyn oraz mając na względzie stan faktyczny niniejszej sprawy, należało udzielić odpowiedzi na przedstawione pytanie jak w sentencji.