III UZP 20/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Tyszel (sprawozdawca). Sędziowie: SN S. Szymańska, SA K. Kolasiński.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Janiny R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w R. o emeryturę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach postanowieniem z dnia 22 sierpnia do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy prawo do wcześniejszej emerytury przysługuje pracownicy sprawującej stałą opiekę nad dzieckiem, jeżeli stało się ono inwalidą pierwszej grupy po ukończeniu 18 roku życia (§ 1 pkt 2 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki - Dz. U. Nr 28, poz. 149)?"podjął następującą uchwałę:Prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie § 1 pkt 2 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149) przysługuje tylko matce sprawującej stałą opiekę nad dzieckiem, które stało się inwalidą I grupy przed ukończeniem 18 roku życia. Uzasadnienie faktyczneZakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. decyzją z dnia 31 maja 1990 r. odmówił Janinie R., ur. dnia 24 czerwca 1934 r., przyznania wcześniejszej emerytury, stwierdzając, że nie spełnia ona warunków z § 1 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149), ponieważ jej syn Marek R. ur. dnia 1 maja 1957 r. została zaliczony do II grupy inwalidów od dnia 7 lipca 1976 r., tj. po ukończeniu 18 lat życia.W odwołaniu wniesionym do Sądu Wojewódzkiego - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach Janina R. podtrzymała żądanie przyznania wcześniejszej emerytury.Rozpatrując sprawę Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał, że w sprawie powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości i przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienie sformułowane w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz. 149), zwane dalej "rozporządzeniem", wydane z upoważnienia art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) przewiduje w § 1 ust. 1, że matce, która nie mogła lub nie może kontynuować zatrudnienia z powodu stanu zdrowia swojego dziecka, wymagającego - bez względu na wiek - jej stałej opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w czynnościach samoobsługowych, przysługuje prawo do wcześniejszej emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:1) ma okres zatrudnienia określony w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, zwanej dalej "ustawą",2) sprawuje osobistą opiekę nad dzieckiem, które:a) zostało zaliczone do I grupy inwalidów, bez względu na przyczynę chorobową inwalidztwa, albob) zostało zaliczone do II grupy inwalidów z powodu jednego ze stanów chorobowych wymienionych w ust. 3, a inwalidztwo dziecka istnieje od urodzenia albo powstało przed ukończeniem 18 roku życia.Wszystkie przepisy tego rozporządzenia są przepisami szczególnymi w stosunku do zasad określających warunki, od spełnienia których uzależnione jest uzyskanie prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. Przepisy te - jako wyjątkowe - podlegają wykładni ścisłej i nie mogą być stosowane ani do innych osób niż matka (z wyjątkiem przewidzianym w § 2 rozporządzenia), ani też do innych sytuacji niż wymienione w pkt 1 i 2 § 1 tego rozporządzenia.Wykładnia gramatyczna § 1 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia prowadzi do wniosku, że wymaganie powstania określonego inwalidztwa dziecka przed ukończeniem 18 lat życia (istnienia tegoż inwalidztwa od urodzenia) odnosi się zarówno do dzieci wymienionych w literze "a", jak i w literze "b". Zróżnicowanie dzieci będących inwalidami, nad którymi stałą opiekę sprawują matki ubiegające się o wcześniejszą emeryturę zawarte w literach "a" i "b" odnosi się jedynie do grupy inwalidów i przyczyn inwalidztwa, a nie obejmuje okresu powstania inwalidztwa. Tak zatem inwalidztwo dziecka I grupy uzasadnia uzyskanie przez matkę prawa do wcześniejszej emerytury - po spełnieniu pozostałych warunków - bez względu na przyczynę tego inwalidztwa podczas, gdy II grupa inwalidztwa dziecka daje te same uprawnienie tylko wówczas, gdy inwalidztwo to jest spowodowane stanami chorobowymi taksatywnie wyliczonymi w ust. 3 § 1. Gdyby dodatkowy warunek istnienia inwalidztwa dziecka od urodzenia lub powstania tego inwalidztwa przed ukończeniem 18 roku życia miał się odnosić jedynie do dzieci wymienionych w literze "b", a więc będących inwalidami II grupy, to zwrot ten: "a inwalidztwo dziecka..." stanowiłby dalszy ciąg przepisu objętego literą "b". Usytuowanie omawianego zwrotu od nowego wiersza wskazuje, że obejmuje on dzieci, o których mowa zarówno w literze "a", jak i w literze "b". Tak więc jedynie istnienie od urodzenia, lub powstanie przed ukończeniem 18 lat życia, inwalidztwa dziecka I grupy (bez względu na przyczynę) lub II grupy (z przyczyn określonych w ust. 3) stanowi jedną z przesłanek koniecznych do uzyskania przez matkę wcześniejszej emerytury.Pogląd Sądu Wojewódzkiego, wyrażony w uzasadnieniu zagadnienia prawnego, że: "W konkretnym przypadku celem i intencją ustawodawcy było umożliwienie uzyskania wcześniejszej emerytury przez pracowników matkę lub ojca sprawującego(cą) stałą opiekę nad dzieckiem inwalidą pierwszej grupy" nie znajduje uzasadnienia w treści przepisów omawianego rozporządzenia. Z jednej strony bowiem przepisem § 1 ust. 1 pkt 2 nie objęto wszystkich dzieci wymagających stałej opieki, a z drugiej strony w § 2 zawarto dodatkowo ograniczenia możliwości uzyskania wcześniejszej emerytury przez ojców i inne osoby sprawujące osobistą opiekę nad dziećmi wymienionymi w § 1. Sformułowania zawarte w omawianym rozporządzeniu prowadzą do wniosku, że ustawodawca w sposób zamierzony i celowy dokonał zawężenia kręgu osób, sprawujących stałą opiekę nad dziećmi będącymi inwalidami I i II grupy, uprawnionych do wcześniejszej emerytury.Powyższe uzasadnia udzielenie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.