III UZP 23/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Romer (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza, W. Sanetra.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora S. Trautsolta w sprawie z powództwa Reginy K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Z.W. o rentę inwalidzką po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 17 października 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy w wypadku, gdy rolnik spełnia warunki do otrzymania emerytury w niepełnej wysokości z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133) w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 24 lutego 1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin w 1990 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 90) z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego, jego małżonek uzyskuje prawo do tego świadczenia, jeżeli został uznany za inwalidę oraz ma co najmniej 5-letni okres pracy w gospodarstwie?postanowił podjąć następującą uchwałę:W razie gdy rolnik spełnia warunki do uzyskania emerytury zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.), jego małżonek uzyskuje prawo do renty inwalidzkiej, jeżeli spełnia warunki określone w art. 20 tej ustawy w brzmieniu nadanym art. 6 pkt 6 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin w 1990 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 90). Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. sformułowane w sentencji uchwały zagadnienie budzące poważne wątpliwości prawne.Powyższe wątpliwości powstały na tle następującego stanu faktycznego: wnioskodawczyni Regina K. odwołała się od decyzji organu rentowego - Oddział ZUS w Z.W. z dnia 5 czerwca 1990 r. odmawiającej jej prawa do renty inwalidzkiej rolniczej z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego, ponieważ, mimo inwalidztwa III grupy, nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym. Sąd Wojewódzki ustalił, że wnioskodawczyni wraz z mężem prowadziła gospodarstwo rolne o powierzchni 8,26 ha. Gospodarstwo to przekazała swemu synowi aktem notarialnym z dnia 18 maja 1990 r. Komisje lekarskie do spraw inwalidztwa i zatrudnienia w toku postępowania przed organem rentowym zaliczyły ją do III grupy inwalidów, nie stwierdzając jednocześnie całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. W toku postępowania sądowego biegli lekarze sądowi wydali opinię o analogicznych wnioskach, tzn. stwierdzili, że występujące u wnioskodawczyni naruszenie sprawności organizmu czyni ją częściowo niezdolną do wykonywania zatrudnienia, co uzasadnia zaliczenie jej do III grupy inwalidów, jednakże bez występowania całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Mąż wnioskodawczyni Józef K. (ur. dnia 3 grudnia 1927 r.) ma prawo do emerytury rolniczej w niepełnej wysokości na podstawie art. 21 ust. 1 powołanej ustawy. Nie negując, iż zaskarżona decyzja jest prawidłowa w świetle art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, sąd stwierdził, że na tle art. 20 powołanej ustawy można bronić poglądu, iż małżonek rolnika, który ma ustalone prawo do emerytury na podstawie art. 15 i art. 21 ustawy, uzyskuje, po spełnieniu pozostałych warunków, prawo do renty inwalidzkiej. Równocześnie sąd dopatruje się podstaw do reprezentowania poglądu odmiennego, takiego, jaki wyraził pozwany organ rentowy, a mianowicie, że art. 21 jest przepisem szczególnym, o charakterze wyjątkowym i nie może być interpretowany rozszerzająco.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Artykuł 15 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 z późn. zm.), zwanej dalej ustawą, określa warunki do uzyskania prawa do emerytury przez rolnika. Wśród tych warunków wymienione jest m.in. osiągnięcie wieku emerytalnego. Artykuł 20 stanowi, że w wypadku, gdy rolnik spełnia warunki do otrzymania emerytury lub renty inwalidzkiej z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego, jego małżonek uzyskuje prawo do tych świadczeń, gdy osiągnie wiek emerytalny w ciągu 5 lat od dnia przekazania gospodarstwa lub został uznany za inwalidę oraz ma co najmniej 5-letni okres pracy w gospodarstwie rolnym. Treść tego przepisu została przytoczona w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 lutego 1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin w 1990 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 90). Artykuł 6 pkt 6 tej ustawy skreślił bowiem w art. 20 po słowie "inwalida" wyrazy "I lub II grupy albo III grupy, jeżeli jest całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym".Usunięty więc został z art. 20 ustawy warunek, uzależniający nabycie przez współmałżonka rolnika pobierającego emeryturę lub rentę inwalidzką, a będącego inwalidą III grupy, równoczesnego występowania u niego całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Warunek ten uniemożliwia aktualnie wnioskodawczyni nabycie prawa do renty inwalidzkiej w trybie art. 16 ustawy.Według art. 21 ustawy rolnik, który przekazał zstępnemu gospodarstwo rolne, jeśli prowadził je co najmniej przez 30 lat i opłacał składki za cały czas podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia tego gospodarstwa i pracy w nim, otrzymuje emeryturę w wysokości 75% kwoty emerytury ustalonej w myśl art. 18-20, po osiągnięciu przez mężczyznę 60 lat.Artykuł 21 niewątpliwie jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 15, albowiem reguluje odmienne warunki do otrzymania emerytury. Świadczenie przewidziane w art. 21 jest świadczeniem emerytalnym, a jedynie ze względu na odmienne, w stosunku do warunków określonych w art. 15 ustawy, zasady jego nabycia, jest wypłacane w zmniejszonej kwocie.Skoro zarówno w art. 21, jak i w art. 20 ustawy mamy do czynienia z tym samym świadczeniem - z emeryturą, a art. 20 nie ogranicza prawa do emerytury od spełnienia warunków określonych w art. 15 ustawy, lecz mówi o "spełnieniu warunków do nabycia emerytury", brak jest przesłanek do tego, aby współmałżonka rolnika, który nabył prawo do emerytury zgodnie z art. 21 ustawy, pozbawić prawa do świadczeń przewidzianych w art. 20.Za taką interpretacją przemawia wykładnia językowa i celowościowa. W obu przepisach: art. 20 i 21 jest mowa o spełnieniu warunków do emerytury. Artykuł 21 odsyła bezpośrednio do emerytury ustalonej w myśl art. 18-20 ustawy i jak wspomniano, określa jedynie wysokość tego świadczenia w stosunku do emerytury z art. 20 ustawy, nie dając podstaw do traktowania go, poza wysokością, jako świadczenia odmiennego niż to, o którym mowa w art. 20.Brak jakiegokolwiek uzasadnienia - z punktu widzenia społecznych celów ustawy - do odmiennego traktowania w zakresie możliwości nabycia przez małżonka rolnika, o którym mowa w art. 20 ustawy, prawa do świadczeń emerytalno-rentowych w sytuacji, gdy gospodarstwo rolne zostało przekazane i małżonkowi rolnika, któremu - po spełnieniu zaostrzonych, z wyjątkiem kryterium wieku, warunków - również przysługuje emerytura, tylko w wymiarze o 25% niższym niż przewidziana w art. 18-20. Odmienna interpretacja prowadziłaby do niczym nieuzasadnionego pozbawienia prawa do świadczeń małżonka takiego rolnika, i to małżonka, który spełnia warunki do uzyskania świadczeń w myśl art. 20 ustawy, podobnie jak to się dzieje w przypadku wnioskodawczyni. Ponadto warunki nabycia przez współmałżonka prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej określonej w art. 20 ustawy zostały wyraźnie złagodzone przez umożliwienie nabycia tych świadczeń w razie inwalidztwa, bez kryterium zaostrzonego dla rolników przy inwalidztwie III grupy do całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Ta zmiana wskazuje na - społecznie uzasadnione - ułatwienie warunków do nabycia świadczeń emerytalno-rentowych przez małżonka. Trudno przyjąć, że przy takiej tendencji, potwierdzającej społeczną rację zapewnienia świadczeń emerytalno-rentowych dla współmałżonka rolnika, jeżeli pracował w gospodarstwie rolnym przez określony czas, brakuje mu 5 lat do osiągnięcia wieku emerytalnego lub jest inwalidą, a gospodarstwo rolne zostało przekazane, istnieją podstawy do wyłączenia z tych uprawnień współmałżonka rolnika, który otrzymuje emeryturę na podstawie art. 21 ustawy.Kierując się takimi względami i na podstawie art. 391 k.p.c., Sąd Najwyższy podjął powyższą uchwałę.