III UZP 47/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN B. Błachowska.Sędziowie SN: E. Brzeziński, S. Perestaj (spr.).Przy udziale Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL A. Uszoka.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie z wniosku Rzeszowskiej Usługowej Spółdzielni Pracy w Rzeszowie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie o ustalenie obowiązku ubezpieczenia społecznego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 3 grudnia 1967 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie postanowieniem z dnia 28 września 1987 r. sygn. akt V.U. 887/87 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.Czy w tym postępowaniu Sąd może czynić ustalenia, w jakiej wysokości ma uiścić składki na ubezpieczenie społeczne każda ze Spółdzielni powstałych w wyniku ich podziału, jeżeli organ rentowy po przeprowadzonej kontroli wydał decyzję zobowiązującą Spółdzielnię do zwrotu nieuiszczonych składek już w dacie funkcjonowania nowo powstałych Spółdzielni?podjął następującą uchwałę:W postępowaniu odwoławczym w sprawie dotyczącej obowiązku uiszczenia składek na ubezpieczenie społeczne do właściwości sądu wojewódzkiego - sądu pracy i ubezpieczeń społecznych należy także ustalenie wysokości składek należnych od poszczególnych nowych spółdzielni, powstałych w wyniku podziału dotychczasowej spółdzielni.Uzasadnienie faktyczneZakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie decyzją z dnia 10 lutego 1987 r. zobowiązał Rzeszowską Usługową Spółdzielnię Pracy w Rzeszowie do zapłaty kwoty 5.678.289 zł, na którą składają się:- składki na ubezpieczenie społeczne za okres od września 1982 r. do czerwca 1986 r. - 3.875.086 zł,- nadpłata zasiłków w kwocie - 286.825 zł,- odsetki na obliczenie składek na ubezpieczenie społeczne w kwocie - 387.508 zł.Od tej decyzji wniosła odwołanie Rzeszowska Usługowa Spółdzielnia Pracy w Rzeszowie, domagając się ustalenia, że jej zobowiązania pieniężne wobec ZUS wynoszą jedynie 410.403 zł.W uzasadnieniu odwołania wykazano, że w okresie kontroli ZUS działały już trzy Spółdzielnie: Spółdzielnia macierzysta i wyodrębnione z dniem 1 stycznia 1986 r., Spółdzielnia Pracy Produkcji i Usług Przemysłowych w Rzeszowie oraz Wytwórcza Usługowa Spółdzielnia Pracy w Markowej.W dacie wydania decyzji każda z nich była już zarejestrowana i dlatego organ rentowy powinien był obciążyć naliczonymi do zapłaty sumami każdą ze Spółdzielni proporcjonalnie do przekazanych z jednostki macierzystej składników majątkowych i członków - pracowników.W toku postępowania stwierdzono, co następuje:W dniu 14 kwietnia 1986 r. odbyło się Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie w Rzeszowskiej Usługowej Spółdzielni Pracy w Rzeszowie, które uchwałą nr 3 podzieliło dotychczasową Spółdzielnię na trzy Spółdzielnie z datą podziału na 1 stycznia 1986 r., przyjmując jako podstawę podziału zatwierdzony bilans Spółdzielni na dzień 31 grudnia 1985 r., a to Rzeszowską Usługową Spółdzielnię Pracy, która nadal pozostała pod tą nazwą, i wyodrębniono Spółdzielnię Pracy Produkcji i Usług Przemysłowych w Rzeszowie, zarejestrowaną w Sądzie Rejonowym w Rzeszowie 10 października 1986 r. i Wytwórczą Usługową Spółdzielnię Pracy w Markowej zarejestrowaną w Sądzie Rejonowym w Rzeszowie 9 lipca 1986 r. Do Spółdzielni Pracy Produkcji i Usług Przemysłowych w Rzeszowie przeszło 164 członków, do Spółdzielni w Markowej przeszło 48 członków, w macierzystej Spółdzielni pozostało jedynie 20 członków.Bezspornym jest, że organ rentowy przystąpił do kontroli w Rzeszowskiej Usługowej Spółdzielni Pracy podstawy wymiaru składek i zasadności wypłat oraz zasiłków w dniu 9 maja 1986 r.; kontrolę zakończono 19 września 1986 r. Kontrolowana Spółdzielnia już nie dysponowała aktami osobowymi i dokumentami płacowymi tych członków, którzy przeszli do nowo zorganizowanych spółdzielń, ale nadal wobec ZUS ona reprezentowała wszystkie spółdzielnie. Wykazy osobistego zaszeregowania członków poszczególnych Spółdzielni za okres od 1 września 1982 r. do 30 czerwca 1986 r. opracowano w każdej Spółdzielni i przedstawiono Prezesowi Rzeszowskiej Usługowej Spółdzielni Pracy.Na podstawie akt osobowych kontrolujący ustalał grupy zaszeregowania członków - poszczególnych Spółdzielń i stwierdzono, że od września 1982 r. do 31 marca 1985 r. składki na ubezpieczenie społeczne obliczano według zasady półtorakrotnej lub dwukrotnej wysokości najniższego miesięcznego wynagrodzenia w jednostkach gospodarki uspołecznionej, przyjmując jako podstawę najniższego wynagrodzenia w kwocie 3.300 zł dla pracowników tych zakładów, gdzie stosowano w oparciu o układ branżowy - zryczałtowany rozrachunek.Oddział ZUS stanął na stanowisku, że należało obliczać składki od 1 września 1982 r. do 30 marca 1985 r., przyjmując jako podstawę najniższego wynagrodzenia kwotę 3.800 zł, zaś od 1 kwietnia 1985 r. od kwoty 5.400 zł.Oddział ZUS wykazał, że Rzeszowska Usługowa Spółdzielnia Pracy w spornym okresie nie odprowadziła składek na kwotę 3.875.086 zł.W związku z rozpoznawaniem odwołania Rzeszowskiej Usługowej Spółdzielni Pracy Sądowi Wojewódzkiemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nasunęły się wątpliwości, które zostały sformułowane w przedstawionym zagadnieniu prawnym.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W dacie wydawania przez Oddział ZUS decyzji zobowiązującej odwołującej się Spółdzielni do zapłaty kwoty ponad pięć milionów sześćset tysięcy złotych obowiązywała ustawa z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 42, poz. 202).W myśl art. 37 ust. 1 pkt 2 do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy kontrola wykonywania przez zakłady pracy, organizacje spółdzielcze i społeczno-zawodowe oraz terenowe organy administracji państwowej nałożonych na nie z mocy ustawy lub na podstawie odrębnych przepisów obowiązków w zakresie: obliczania, pobierania i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne.Składki na ubezpieczenie społeczne stanowią zasadniczy składnik dochodu, z którego tworzy się Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, którego dysponentem jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych (art. 25 i 26 wym. ustawy).W kwestii ustalenia wysokości składek na ubezpieczenie społeczne - jeżeli zakład pracy nie zgadza się z zawiadomieniem o wymiarze składek, a także nałożeniem na zakład pracy ewentualnej dodatkowej opłaty z tytułu nieuiszczenia składek w terminie lub w niewłaściwej wysokości, Oddział ZUS wydaje decyzję, od której przysługuje odwołanie do sądu wojewódzkiego - sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.Jest to bowiem decyzja w sprawie z zakresu ubezpieczenia społecznego (art. 23 ust. 1 pkt 1 ustawy z 25 listopada 1986 r. oraz art. 476 § 2 pkt 1 w związku z art. 4778 k.p.c.).Rozpatrując odwołanie w sprawie dotyczącej składek na ubezpieczenie społeczne, sąd wojewódzki - sąd pracy i ubezpieczeń społecznych bada m.in. istotne okoliczności sporne między stronami oraz inne okoliczności, mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 476 § 2 pkt 3 i 4 k.p.c.).Do zakresu rozpoznania sądu w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych należą więc wszystkie istotne okoliczności sporne powstałe w związku z treścią zaskarżonej decyzji Oddziału ZUS.W związku z tym wyłonił się problem wpływu na decyzję Oddziału ZUS zmian dokonanych w zakładzie pracy - podziału dotychczasowego zakładu pracy na dwa lub więcej zakładów pracy. W tym zakresie przepisy dotyczące obowiązku uiszczania składek, ich wymiaru, potrącania składek na poczet wypłat dokonanych przez zakład pracy w (…) funduszu ubezpieczeń społecznych nie mogą być wykładane w oderwaniu od przepisów dotyczących przejścia praw i obowiązków na nowo powstałe zakłady pracy.W przypadku podziału istniejącej spółdzielni pracy na trzy nowe spółdzielnie z mocy art. 111 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) na powstające spółdzielnie przechodzą z chwilą ich zarejestrowania wynikające z planu podziału składniki majątkowe oraz prawa i zobowiązania.W tym też zakresie wierzyciele i dłużnicy dotychczasowej spółdzielni stają się wierzycielami i dłużnikami - w odpowiednim zakresie - nowo powstałych spółdzielni. Jednakże za zobowiązania powstałe przed podziałem spółdzielni - spółdzielnia dotychczasowa i nowo powstałe odpowiadają solidarnie.Odpowiedzialność w sprawie niniejszej nowo powstałych spółdzielni - w miejsce dotychczas istniejącej spółdzielni - za nieuiszczone składki na ubezpieczenie społeczne, jest odpowiedzialnością za zobowiązania powstałe przed podziałem spółdzielni, a więc jest ona solidarna.Jednakże zobowiązanie to stało się wymagalne dopiero z chwilą wydania decyzji kwestionującej prawidłowość ustalonych i odprowadzonych na ubezpieczenie społeczne składek przez dotychczasową spółdzielnię za członków pracowników, przejętych w różnych liczbach przez nowo powstałe spółdzielnie. Odpowiedzialność solidarna za to zobowiązanie nie może być stosowana ściśle wg art. 366 § 1 k.c., bowiem decyzja Oddziału ZUS nie powinna być zarzewiem nowych sporów pomiędzy nowo powstałymi spółdzielniami. Dlatego też uwzględniając ten aspekt sprawy Oddział ZUS powinien stosować w tym przypadku odpowiednio przepis art. 111 Prawa spółdzielczego co do solidarnej odpowiedzialności nowo powstałych spółdzielni za zobowiązanie powstałe przed podziałem spółdzielni, a zatem powinien ustalić wysokość zobowiązania poszczególnych spółdzielni - proporcjonalnie do liczby przyjętych członków oraz przypadających za nich składek na ubezpieczenie społeczne. Jest to uzasadnione nie tylko z punktu widzenia celowości unikania powstawania zbędnych sporów, ale także z punktów widzenia materialnoprawnych podstaw zobowiązania z tego zakresu. Nie byłaby do zaakceptowania praktyka wydawania decyzji zobowiązującej do uiszczenia zaległych składek jednej z nowo powstałych spółdzielni za zobowiązania wszystkich nowo powstałych spółdzielni, w sytuacji gdy ta spółdzielnia przejęła np. wyłącznie członków, za których prawidłowo uiszczone zostały składki na ubezpieczenie społeczne.Podnieść także należy, że decyzja odnośnie dodatkowej opłaty wymierzonej przez ZUS na podstawie art. 33 ust. 2 ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych nie jest decyzją wydawaną wg swobodnego uznania. Od uznania ZUS zależy bowiem tylko wysokość wymierzonej opłaty. Natomiast do zastosowania tego przepisu muszą istnieć przesłanki w tym przepisie wymienione.Jeżeli opłata taka zostałaby wymierzona pomimo braku ku temu podstaw określonych w tym przepisie, zakład pracy może w odwołaniu do sądu kwestionować decyzję w tym zakresie.Odmienny pogląd prowadziłby do sytuacji, w której bezpodstawna decyzja o dodatkowej opłacie nie mogłaby być zaskarżona do sądu, jakkolwiek dotyczy ubezpieczenia społecznego i nakłada obowiązki na zakład pracy.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.