I UK 196/12

Sygn. akt I UK 196/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 października 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący) SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca) SSN Maciej Pacuda w sprawie z odwołania J. J. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o wysokość świadczenia, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 października 2012 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 7 września 2010 r., oddala skargę kasacyjną. Uzasadnienie Sąd Apelacyjny wyrokiem z 7 września 2010 r. oddalił apelację ubezpieczonego J. J. od wyroku Sądu Okręgowego w K. z 26 sierpnia 2009 r., oddalającego jego odwołanie od decyzji pozwanego z 31 marca 2008 r. J. J. 2 wnioskiem z 2 maja 2005 r. wystąpił o wypłatę części uzupełniającej renty inwalidzkiej rolniczej, której odmówiono mu uprzednimi decyzjami. Pozwany decyzją z 8 lutego 2002 r. przyznał mu rentę od 18 grudnia 2001 r. do 31 stycznia 2003 r. i zawiesił 50% części uzupełniającej. Decyzja ta nie została zaskarżona. Decyzją z 27 maja 2002 r. przyznano wnioskodawcy prawo do renty od 1 czerwca 2002 r. do 31 stycznia 2003 r. i zawieszono wypłatę 100% części uzupełniającej z powodu niezaprzestania prowadzenia działalności rolniczej. Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 30 lipca 2003 r. oddalił odwołanie od tej decyzji. Pozwany wydawał potem kolejne decyzje zawieszając wypłatę 100% części uzupełniającej renty. Decyzje te były kontrolowane w postępowaniach sądowych. W szczególności decyzją z 13 lipca 2004 r. przyznano wnioskodawcy prawo do renty inwalidzkiej rolniczej od 1 sierpnia 2004 r. do 31 lipca 2006 r. z zawieszeniem 100% części uzupełniającej z powodu prowadzenia działalności rolniczej. Wyrokiem z 3 marca 2005 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił odwołanie od tej decyzji. Natomiast Sąd Apelacyjny uchylił ten wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania wskazując w uzasadnieniu wyroku na uchwałę Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r., II UZP 5/04. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 30 października 2007 r. zmienił decyzję z 13 lipca 2004 r. i przyznał ubezpieczonemu prawo do renty w pełnej wysokości. Po rozpoznaniu wniosku ubezpieczonego z 2 maja 2005 r. pozwany decyzją z 31 marca 2008 r. umorzył postępowanie, stwierdzając brak podstaw do ponownego rozpoznania żądania. Odwołanie od tej decyzji odrzucił Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z 17 czerwca 2008 r. na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. wobec prawomocnego osądzenia sprawy, ponadto wobec braku nowych okoliczności i dowodów, które uzasadniałyby wszczęcie postępowania przed organem rentowym i otwarcie drogi sądowej (art. 114 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS; dalej „ustawa o emeryturach i rentach z FUS”). Postanowienie to uchylił Sąd Apelacyjny, stwierdzając, iż rację ma wnioskodawca, że jego odwołanie od decyzji z 31 marca 2008 r., stanowiącej w istocie odmowę wznowienia postępowania w trybie art. 44 ust. 2 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (dalej „ustawa o usr”), nie jest objęte powagą 3 rzeczy osądzonej (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.) i powinno być rozpoznane merytorycznie. Po rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 26 sierpnia 2009 r. oddalił odwołanie od decyzji z 31 marca 2008 r. stwierdzającej brak podstaw do wznowienia postępowania zakończonego decyzjami z 8 lutego 2002 r. i 13 lipca 2004 r. oraz odrzucił skargę o wznowienie postępowania zakończonego decyzją z 27 maja 2002 r. i prawomocnym wyrokiem z tego Sądu z 30 lipca 2002 r. (VII U 5870/02). Sąd Okręgowy zauważył, iż był związany oceną prawną i wskazaniami Sądu Apelacyjnego co do dalszego postepowania, w związku z tym odwołanie wnioskodawcy rozpoznał jako skargę o wznowienie postępowania o wysokość świadczenia w oparciu o art. 44 ust. 2 ustawy o usr. Stwierdził, że skarga o wznowienie postępowania w sprawie objętej decyzją z 13 lipca 2004 r. stała się bezprzedmiotowa, ponieważ roszczenie wnioskodawcy zostało zaspokojone po wygranym procesie (art. 105 ust. 1 k.p.a. i art. 83b ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – dalej „ustawa o sus”). Natomiast w odniesieniu do decyzji z 8 lutego 2002 r., to uchwała Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r., II UZP 5/04, bez wskazania nowych faktów i dowodów, które nie byłyby znane organowi rentowemu, nie stanowiła podstawy wznowienia postępowania (art. 44 ust. 2 ustawy o usr). Odnośnie decyzji z 27 maja 2002 r. Sąd Okręgowy odrzucił skargę o wznowienie postępowania wobec oddalenia odwołania od tej decyzji prawomocnym wyrokiem z Sądu Okręgowego w K. z 30 lipca 2002 r. (VII U 5870/02). Toczy się postepowanie (w sprawie VII U 2073/07) o wznowienie postępowania zakończonego wyrokiem z 30 lipca 2002 r. (VII U 5870/02). Postępowanie to zostało zawieszone na wniosek skarżącego do czasu zakończenia niniejszej sprawy. W apelacji skarżący wniósł o zmianę wyroku i zaskarżonej decyzji w części dotyczącej decyzji z 8 lutego 2002 r. oraz z 27 maja 2002 r. i wypłacenie pełnej renty, gdyż nie prowadził działalności rolniczej co najmniej od 2000 r. Zdaniem skarżącego, gdyby właściwe orzecznictwo było znane wcześniej zarówno organowi rentowemu jak i Sądowi Okręgowemu, to nie doszłoby do wydania błędnych decyzji i wyroków. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu oddalenia apelacji zauważył przede wszystkim, że sprawa z odwołania od decyzji pozwanego podlegała rozpoznaniu 4 tylko w zakresie jej przedmiotu, co oznacza, że Sąd nie działał w zastępstwie organu rentowego. Decyzja pozwanego z 31 marca 2008 r. umarzająca postępowanie o wypłatę części uzupełniającej renty w istocie stanowiła odmowę wznowienia postępowania w trybie art. 44 ust. 2 ustawy o usr. Wnioskodawca domagał się wznowienia postępowania zakończonego decyzjami z 8 lutego 2002 r. i z 27 maja 2002 r. W odniesieniu do decyzji z 8 lutego 2002 r. podstawą wznowienia nie mogła być uchwała Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r., II UZP 5/04, gdyż nie stanowi przesłanki wznowienia (nowego dowodu ani okoliczności). Ponadto skarżona decyzja z 31 marca 2008 r. nie dotyczyła prowadzenia działalności rolniczej przez skarżącego, lecz wyłącznie istnienia przesłanek wznowienia postępowania. Z kolei w odniesieniu do wniosku o wznowienie postępowania od decyzji z 27 maja 2002 r., to toczy się postępowanie sądowe o wznowienie postępowania od wyroku oddalającego odwołanie ubezpieczonego od tej decyzji, stąd skoro o to samo (czyli o wznowienie postępowania) sprawa jest w toku, to zachodzi przesłanka odrzucenia odwołania od decyzji z 31 marca 2008 r. na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie: 1) prawa materialnego przez błędną wykładnię i zastosowanie, w szczególności: art. 44 ust. 2 w związku z art. 52 ust. 1 ustawy o usr, art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i art. 83a ust. 1 ustawy o sus; 2) prawa procesowego wobec błędnej wykładni i zastosowania art. 199 § 1 pkt 2, 365 § 1, 366, 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 i art. 328 § 1 k.p.c. Skarżący wniósł o uchylenie wyroków Sądów pierwszej i drugiej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę decyzji pozwanego z 31 marca 2008 r., odnośnie decyzji z 8 lutego 2002 r. i z 27 maja 2002 r., w ten sposób, iż zostanie mu przyznane prawo do inwalidzkiej renty rolniczej w pełnej wysokości od 1 maja 2002 r. do 31 lipca 2004 r. wraz z odsetkami bądź o uchylenie tej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzuty skargi nie uzasadniają jej wniosków. 5 Skarżący uważa, że powinno zostać wznowione postępowanie zakończone decyzjami pozwanego z 8 lutego 2002 r. i z 27 maja 2002 r. Nie spełniają się jednak podstawy wznowienia postępowania w odniesieniu do pierwszej decyzji i nie jest ono dopuszczalne w odniesieniu do drugiej decyzji. Podstawą wniosku o wznowienie postępowania było twierdzenie, że skarżący nie prowadzi działalności rolniczej od 2000 r., co zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r., II UZP 5/04, nie pozbawiało go części uzupełniającej renty inwalidzkiej rolniczej. W uchwale tej przyjęto, że wypłata części uzupełniającej świadczenia rolnika, który będąc właścicielem lub posiadaczem gospodarstwa rolnego faktycznie nie prowadzi w nim działalności rolniczej w rozumieniu art. 6 pkt 3 ustawy o usr nie ulega zawieszeniu na podstawie art. 28 ust. 1 i 3 w związku z ust. 4 tej ustawy. W ocenie składu rozpoznającego skargę wykładnia prawa przyjęta przez Sąd Najwyższy nie stanowi podstawy wznowienia postępowania w oparciu o przepis art. 44 ust. 2 ustawy o usr, zgodnie z którym prawo do świadczeń z ubezpieczenia lub ich wysokość ustala się ponownie, na wniosek osoby zainteresowanej albo z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedstawione nowe dowody lub ujawnione nowe okoliczności, mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Co do niedopuszczalności wznowienia postępowania w oparciu o wykładnię prawa potwierdzono zatem takie samo stanowisko jak przyjęte w zaskarżonym wyroku. Oceny tej nie zmienia odwołanie się w skardze również do pozostałych przepisów dotyczących wznowienia postępowania w powszechnym systemie ubezpieczeń, gdyż regulacje te (art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i art. 83a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) są tożsame i wniosku przeciwnego nie uzasadniają. Nowe dowody lub ujawnione nowe okoliczności nie obejmują zatem późniejszej wykładni prawa materialnego. Czym innym byłby ewentualny błąd organu rentowego w zakresie tego prawa. Nie zachodzi bezwzględne związanie decyzją organu rentowego na przyszłość, gdyż nie jest to rzecz osądzona. Ubezpieczony może wystąpić ponownie o świadczenie i pozwany powinien wydać ponowną decyzję z prawem do jej kontroli w sądowym postępowaniu odwoławczym. Nie jest to jednak tryb wznowienia postępowania od uprzedniej decyzji. Wówczas 6 ubezpieczony może poprzez wydanie ponownej decyzji - wobec błędu organu rentowego - uzyskać świadczenie wstecz (art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach). Należy jednak odnotować również odmienne stanowisko, to znaczy, że wykładnia prawa nie może być pominięta jako podstawa wznowienia postępowania. Przyjęto tak w uchwale Sądu Najwyższego z 26 listopada 1997 r., III ZP 40/97 (OSNP 1998 nr 14, poz. 429), stwierdzającej, że prawidłowa wykładnia obowiązującego przepisu, odmienna od przyjmowanej uprzednio, jest nową okolicznością. Ujawniona po uprawomocnieniu się decyzji stanowi podstawę do wznowienia postępowania z urzędu lub na wniosek. Stanowisko to spotkało się z aprobatą doktryny wskazującej, że przez pojęcie „okoliczności" należy rozumieć nie tylko określone w przepisach prawa materialnego fakty warunkujące powstanie prawa (np. staż pracy, wiek, niezdolność do pracy), lecz także uchybienie normom prawa procesowego lub materialnego przez organ rentowy, wpływające potencjalnie na dokonanie ustaleń w sposób niezgodny z ukształtowaną ex lege sytuacją prawną zainteresowanych (R. Babińska – Wzruszalność prawomocnych decyzji rentowych, Oficyna 2007 r.). Gdyby nawet uznać powyższe stanowisko za uprawnione, to w sprawie objętej skargą wykładnia prawa przyjęta w uchwale Sądu Najwyższego z 6 maja 2004 r., II UZP 5/10, nie stanowiłaby argumentu (podstawy) do wznowienia postępowania zakończonego decyzją z 8 lutego 2002 r., gdyż decyzją tą zawieszono skarżącemu 50% części uzupełniającej renty, jednak nie w oparciu o przepisy ustawy o usr, których dotyczyła ta uchwała. Otóż w aktach rentowych znajduje się wniosek skarżącego o rentę inwalidzką rolniczą z 19 grudnia 2001 r., w którym podał, że nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej i również jego żona taką działalność prowadzi jako współwłaściciel gospodarstwa rolnego. Dopiero w kolejnym piśmie z 15 kwietnia 2002 r. złożonym pozwanemu skarżący podał, że był z żoną w separacji i doszło do rozwodu. W obecnej sprawie o wznowienie ważne jest więc to, że podstawą decyzji 8 lutego 2002 r. był przepis art. 28 ust. 6 ustawy o usr, zgodnie z którym wypłata ulega zawieszeniu w połowie, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą z małżonkiem, który nie ma ustalonego prawa do emerytury albo renty i nie spełnia warunków do uzyskania 7 emerytury rolniczej albo renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli małżonek ten podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z mocy ustawy. Była to więc inna sytuacja, niż ta do której odnosiła się wskazana uchwała Sądu Najwyższego. Jeżeliby zatem wniosek o wznowienie postępowania zakończonego tą decyzją miał liczyć na powodzenie, to musiałby podważać fakty, które skarżący sam podał w pierwotnym wniosku o rentę (z 19 grudnia 2001 r.), czyli iż prowadził działalność rolniczą z żoną. Inaczej ujmując decyzja z 8 lutego 2002 r. została wydana zgodnie z treścią wniosku ubezpieczonego. Zatem prócz zasadnej oceny przez Sądy w tej sprawie, że uchwała Sądu Najwyższego 6 maja 2004 r., II UZP 5/10, nie była podstawą do wznowienia postępowania, to skarżący musiałby obecnie inaczej twierdzić, niż we wniosku o przyznanie renty, co nie składałoby się na podstawę wznowienia postępowania, skoro chodzi w niej o okoliczność wówczas istniejącą, choć nieznaną organowi rentowemu w chwili wydawania decyzji i mającą wpływ na prawo lub wysokość świadczenia. Natomiast w odniesieniu do wznowienia postępowania zakończonego decyzją z 27 maja 2002 r., to nie mogą konkurować dwa postępowania o wznowienie od tej samej decyzji, czyli administracyjne i sądowe. Otóż ustalono, że odwołanie ubezpieczonego od decyzji z 27 maja 2002 r. zostało oddalone wyrokiem Sądu z 30 lipca 2002 r. w sprawie VII U 5870/02. Potem skarżący wystąpił z wnioskiem o wznowienie postępowania w tej sprawie i postępowanie to zostało zawieszone (sprawa VII U 2073/07). W takiej sytuacji zachodzi kolizja procesowa dwóch spraw sądowych dotyczących wznowienia postępowania wynikającego z tej samej decyzji. Tryb wznowienia z art. 44 ust. 2 ustawy o usr staje się bezprzedmiotowy, a ściślej niedopuszczalny, gdy toczy się już sądowe postępowanie (choć zawieszone) o wznowienie postępowania w sprawie, w której rozstrzygnięto odwołanie skarżącego od tej samej decyzji. W ujawnionej kolizji pierwszeństwo ma sprawa sądowa, w której oceniano już merytorycznie decyzję z 27 maja 2002 r. (jej zgodność z prawem), skoro zakończyła się oddaleniem odwołania ubezpieczonego. Ze skargi nie wynika przy tym, iżby podstawy wznowienia różniły się, czyli nadal chodzi o twierdzenie skarżącego, że nie prowadził działalności rolniczej. Sytuacja zbiegu takich dwóch postępowań nie jest wyraźnie uregulowana na etapie postępowania administracyjnego przed organem 8 rentowym, jednak na etapie postępowania sądowego zastosowanie ma niewątpliwe art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., gdy nie są dopuszczalne dwa postępowania sądowe o to samo. Przeciwnym argumentem nie jest to, że pozwany wydał decyzję, od której co do zasady przysługuje odwołanie. Reguła ta nie sprawdza się w sytuacji, gdy druga decyzja dotyczy tego samego przedmiotu, który podlega już rozpoznaniu w postępowaniu sądowym. Procesowo prowadzi to do odrzucenia odwołania od decyzji odmawiającej wznowienia postępowania, gdy wznowienie jest już aktualne w odniesieniu do sprawy sądowej zakończonej uprzednim oddaleniem odwołania ubezpieczonego od tej samej decyzji. Drugie postępowanie o wznowienie było niedopuszczalne i pozwany ab initio mógł zasadnie odmówić wznowienia właśnie ze względu na tożsamość wniosku i sądowej sprawy o wznowienie postępowania. Czym innym są regulacje przepisów art. 365 § 1 i 366 k.p.c., gdyż wynika z nich określone związanie uprzednim orzeczeniem sądu, jednak ustępują one w przypadku wniosku o wznowienie postepowania, stąd przepisy te nie zostały naruszone, gdyż to nie one stanowiły podstawę negatywnego rozstrzygania w sprawie. Zarzutu naruszenia przepisów art. 365 i 366 k.p.c. skarżący nie może też łączyć z późniejszymi korzystnymi dla niego wyrokami sądowymi, gdyż te dotyczą późniejszych decyzji i okresów renty, w przeciwnym razie obecne postępowanie byłoby z gruntu bezprzedmiotowe. Innymi słowy skarżący nie jest pozbawiony możności wznowienia, jednak nie w sprawie objętej już postępowaniem sądowym. Wobec takiej oceny zasadniczych zarzutów skargi traci na znaczeniu zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 i art. 328 § 1 k.p.c. Z powyższych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814 k.p.c.