I UK 371/11

Sygn. akt I UK 371/11 POSTANOWIENIE Dnia 9 marca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Zbigniew Korzeniowski w sprawie z odwołania M. K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o rentę socjalną, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 marca 2012 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 12 maja 2011 r., odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Uzasadnienie Sąd Apelacyjny wyrokiem z 12 maja 2011 r. oddalił apelację M. K. od wyroku oddalającego jego odwołanie od decyzji pozwanego z 17 czerwca 2011 r., którą odmówiono mu prawa do renty socjalnej. Rozstrzygnięcie oparto na ustaleniu, że wnioskodawca nie jest całkowicie niezdolny do pracy. Podstawę prawną stanowił przepis art. 4 ust. 1 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej oraz art. 12 ust. 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c. W zakresie pierwszej (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.) istotne zagadnienie prawne ma dotyczyć odpowiedzi na pytania: 1. jakie środki dowodowe mogą być zgłaszane do udowodnienia okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie o ustalenie prawa do renty socjalnej. Wyjaśnienia wymaga, czy w tego rodzaju sprawach, w 2 których decydująca jest kwestia ewentualnej całkowitej niezdolności do jakiejkolwiek pracy, oprócz opinii biegłego sądowego określonej specjalności, dopuszczalne jest przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadków na okoliczności funkcjonowania ubezpieczonego w życiu społecznym, rodzinnym, zawodowym. Odpowiedzi wymaga, jaką rolę dowodową w sprawie o ustalenie prawa do renty socjalnej, o którą ubiega się osoba ze schorzeniem neurologicznym ma zeznanie członków rodziny i zeznanie lekarza prowadzącego. Sąd Apelacyjny uznał, iż przeprowadzenie tych dowodów jest bezprzedmiotowe i że oceny takiej może dokonać jedynie biegły odpowiedniej specjalności. Zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną pogląd Sądu Apelacyjnego jest niezasadny. Biegły w sprawie o ustalenie prawa do renty socjalnej powinien dysponować pełnym materiałem do wydania opinii. Przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków, odebranie od biegłego ustnych wyjaśnień złożonej opinii i następnie przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z opinii biegłego w sprawie lub biegłych różnych specjalności oceniających zachowanie i funkcjonowanie ubezpieczonego wynikające z zeznań świadków w odniesieniu do jego zdolności intelektualnych, psychofizycznych i motorycznych do pracy stanowić może dopiero podstawę zastosowania przepisów art. 4 ust. 1 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej w związku z przepisem art. 12 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS; 2. jaka jest rola Sądu w sprawie o ustalenie prawa do renty socjalnej w sytuacji działania ubezpieczonego bez profesjonalnego pełnomocnika. Wyjaśnienia wymaga, czy w tego rodzaju sprawach, w których decydująca jest kwestia ewentualnej całkowitej niezdolności do pracy do jakiejkolwiek pracy wobec zmiany treści przepisu art. 232 k.p.c. i uchyleniu z mocą obowiązująca od 1 lipca 1996 r. przepisu art. 3 § 2 k.p.c. dokonanych ustawą z 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego (…) oraz obecnego brzmienia wskazanego przepisu i wobec zmiany treści przepisu art. 212 zdanie 2 k.p.c. dokonanej ustawą z 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego, dopuszczalne jest w sytuacji braków w dokumentacji medycznej przeprowadzenie przez Sąd niewskazanego przez ubezpieczonego dowodu z opinii biegłego lub biegłych innej specjalności w celu ustalenia możliwości funkcjonowania ubezpieczonego w życiu zawodowym. Odpowiedzi wymaga, jaką 3 rolę dowodową w sprawie o ustalenie prawa do renty socjalnej ma Sąd i czy winien dopuścić niewskazany przez ubezpieczonego dowód z opinii biegłego lub biegłych innej specjalności, jeżeli z opinii biegłego powołanego w sprawie wynika, iż nie dysponował on pełną dokumentacją medyczną. Sąd Apelacyjny nie dopuścił z urzędu dowodu z opinii biegłego lub biegłych innej specjalności pomimo, iż z opinii biegłego w sprawie wynikało, iż nie dysponował on pełną dokumentacją medyczną. Zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną wobec braku pełnej dokumentacji medycznej i określonego zachowania się ubezpieczonego w następstwie posiadanego schorzenia, przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lub biegłych innej specjalności oceniających zachowanie i funkcjonowanie ubezpieczonego wynikające z jego zdolności intelektualnych, fizycznych, psychofizycznych i motorycznych do pracy stanowić może dopiero podstawę zastosowania przepisów art. 4 ust. 1 ustawy z 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej w związku z art. 12 ust. 1 i ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. W zakresie drugiej podstawy przedsądu (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wskazano na potrzebę wykładni przepisów budzących poważane wątpliwości i rozbieżności w orzecznictwie sądów, a to art. art.: 5, 212 zdanie drugie, 227, 232 zdanie drugie, 278 § 1, 286 k.p.c. oraz art. 6 k.c., i tym samym konieczności wyjaśnienia charakteru pisemnej opinii biegłego w sprawie o ustalenie prawa do renty socjalnej, a co za tym idzie dopuszczalności i zakresu innych środków dowodowych, ciężaru dowodu w tego rodzaju sprawach oraz dopuszczalności działania Sądu z urzędu, zakresu niezbędnych pouczeń ubezpieczonego, w tym pouczeń, co do czynności procesowych oraz celowości ustanowienia pełnomocnika. Potrzebę wykładni wskazanych wyżej przepisów w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (w tym w sprawach o ustalenie prawa do renty socjalnej) uzasadnia istnienie poważanych wątpliwości ich dotyczących. Wskazane przepisy wywołują rozbieżności w orzecznictwie Sądów, czego przykładem są m.in. orzeczenia: wyroki Sądu Najwyższego w sprawach o sygnaturach: V CSK 360/06, I UK 64/10, I CR 140/69, II CKN 656/97, I UK 356/07, I UK 3/09, III UK 130/06, I UK 230/10 (zapewne I UK 230/09), II UKN 260/97, II UK 399/09, II PK 122/09, II UK 1/09, II UKN 131/97, I PKN 20/99, III UK 144/05, II UKN 701/100 (zapewne II UKN 701/00), II UKN 585/00, II UKN 266/01, II UK 106/09, I UK 138/09, II UK 277/04, II UKN 4 288/97, II UKN 45/97, III CKN 6/9 (zapewne III CKN 6/96), I CKU 45/96, II UKN 182/98, II UKN 246/96 (zapewne II UKN 246/98), II UKN 33/00, I CKN 233/98 (zapewne I CKN 223/98) oraz wyroki kilku Sądów Apelacyjnych (przy czym chodziłoby zapewne o wyrok Sądu w Katowicach z 11 maja 1993 r. - a nie z 11 czerwca 1993 r. – I ACr 236/93 oraz o wyrok Sądu w Szczecinie z 6 listopada 2007 r., - a nie z 8 listopada 2007 r. – III AUa 529/07, według Lex Omega). Przykładowe orzeczenia Sądów odmiennie oceniają charakter pisemnej opinii biegłego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i możliwość dopuszczania w tych sprawach innych dowodów również przez Sąd. Rozbieżności w orzecznictwie Sądów oraz potrzebę wykładni budzi także kwestia zakresu działania Sądu z urzędu w tego rodzaju sprawach, zakresu pouczeń o czynnościach procesowych ubezpieczonego działającego bez profesjonalnego pełnomocnika oraz potrzeby zwracania przez Sąd uwagi osobie ubezpieczonej na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego także z urzędu. Dokonane zmiany ustawodawstwa, wprowadzenie zasady kontradyktoryjności i odpowiedzialności stron za przebieg sprawy nie może pozostawać bez wpływu na konieczność wyjaśniania przez Sąd Najwyższy zagadnień określających zasady współdziałania Sądu z ubezpieczonym w celu zapewnienia ochrony zagwarantowanej Konstytucją i równości stron w procesie, zwłaszcza w kontekście działania w sprawach ubezpieczeniowych po drugiej stronie wyspecjalizowanego organu. Skarga jest też oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), gdyż zaskarżone orzeczenie „rażąco narusza przepisy postępowania wskazane w niniejszej skardze kasacyjnej, które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd Apelacyjny pominął część zgromadzonego materiału dowodowego i niezasadnie uznał, że opinia biegłego w sprawie stanowi jedyny dowód i przesłankę do ustalenia prawa wnioskodawcy do renty socjalnej z tytułu całkowitej niezdolności do jakiejkolwiek pracy. Sąd Apelacyjny pominął materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, tj. wyjaśnienia wnioskodawcy o: decyzji Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie o przyznaniu pomocy społecznej w formie renty socjalnej wobec stwierdzenia przez ten organ całkowitej niezdolności do pracy wnioskodawcy oraz ustaleniu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego celem częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia wnioskodawcy opieki i pomocy innej 5 osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, posiadanych kwalifikacji, wykształceniu, możliwościach zarobkowych, decyzji Miejskiego Urzędu Pracy o przyznaniu wnioskodawcy statusu bezrobotnego bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Pominięcie wskazanego materiału dowodowego doprowadziło w sposób oczywisty do nieprawidłowych rozważań prawnych Sądu Apelacyjnego i oceny całkowitej niezdolności wnioskodawcy do jakiejkolwiek pracy. Ostateczna ocena czy wnioskodawca jest całkowicie niezdolny do pracy w zakresie dotyczącym naruszenia sprawności organizmu musi uwzględniać inne elementy, niż jedynie opinia biegłego w sprawie. Ocena taka winna uwzględniać zwłaszcza poziom i rodzaj wykształcenia wnioskodawcy, możliwości zarobkowania w zakresie posiadanych kwalifikacji, możliwość podjęcia pracy biorąc pod uwagę m.in.: wiek, predyspozycje psychofizyczne, motoryczne. Sąd Apelacyjny oceny takiej nie dokonał ograniczając się w uzasadnieniu swego wyroku wyłącznie do stwierdzenia, że skoro wnioskodawca pracował okresowo i ukończył studia, to nie jest całkowicie niezdolny do pracy, nie odnosząc się i nie wyjaśniając dlaczego wnioskodawca już nie pracuje. Na jakiej podstawie Sąd Apelacyjny ocenił zdolności intelektualne wnioskodawcy, wobec braku w tym zakresie opinii biegłego określonej specjalności? Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wskazane wyżej podstawy nie spełniają się jako przesłanki przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c. Pierwsza, z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., gdyż istotne zagadnienie prawne sprowadza do zwykłej wykładni prawa i jego zastosowania w konkretnej sprawie. Odpowiedź na pytanie o prowadzenie postępowania dowodowego wynika z prawa procesowego. Oczywistym jest wszak to, że przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 k.p.c.), jak i to, że Sąd pomija środki dowodowe, jeżeli okoliczności sporne zostały już dostatecznie wyjaśnione lub jeżeli strona powołuje dowody jedynie dla zwłoki (art. 217 § 2 k.p.c.). Wykracza to poza potrzebę argumentacji, gdyż postawiona kwestia nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego. Taki sam mankament ma druga kwestia ujęta pod 6 hasłowym odwołaniem się do istotnego zagadnienia prawnego, gdyż przedstawiana argumentacja może składać się na podstawę przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., natomiast nie stanowi istotnego zagadnienia prawnego, albowiem sąd może dopuścić dowód z urzędu (art. 232 zdanie drugie k.p.c.), nawet gdy strona działa z profesjonalnym pełnomocnikiem. Sprawa o rentę socjalną nie rządzi się w tym zakresie szczególnymi (odmiennymi) regułami postępowania. Natomiast ocena zaniechania określonego postępowania dowodowego i jego znaczenia dla rozstrzygnięcia nie jest przedmiotem przesłanki przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. W zakresie drugiej podstawy przedsądu, z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., przytoczenie kilkudziesięciu wyroków nadawałoby walor tej podstawie przedsądu, gdyby wpierw konkretnie i jednoznacznie wskazano, który z wymienionych przepisów powoduje wątpliwości w wykładni i dlaczego. Wniosek zbyt ogólnie odwołuje się do wątpliwości w wykładni, bowiem czym innym jest odmienna ocena „charakteru pisemnej opinii biegłego” w konkretnej sprawie i czym innym podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Przedmiotem zainteresowania tej podstawy przedsądu jest sam przepis a nie jego zastosowanie w konkretnej sprawie. Wniosek powinien więc wykazać jakie sprzeczne normy wynikają z wykładni tego samego (konkretnego) przepisu prawa. Wszak nie jest niczym odkrywczym, że opinia biegłego nie jest dowodem wiążącym i podlega kontroli stron oraz sądu, który nie musi na niej poprzestać. Kumulacja kilku przepisów procedury cywilnej i zestawienie kilkudziesięciu wyroków Sądu Najwyższego i Sądów Apelacyjnych nie wystarcza, jeżeli wpierw we wniosku nie zostanie precyzyjnie i jednostkowo w odniesieniu do konkretnego przepisu, jurydycznie wykazane, że istnieje potrzeba jego wykładni, gdyż budzi poważane wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie. Wniosek odwołuje się do podstawowych przepisów procedury cywilnej, a tu istnieje już określona analiza doktrynalna (komentarze, publikacje i opracowania naukowe) oraz jurydyczna. Różne tezy orzeczeń Sądów wynikają ze stosowania prawa i mogą mieścić się w granicach jego wykładni. Jeżeli więc choćby któreś z tych orzeczeń składa się na rozbieżność orzecznictwa w zakresie wykładni konkretnego przepisu, to wniosek wyraźnie powinien to wskazać i wykazać potrzebę wykładni konkretnego przepisu (a nie kumulację kilku przepisów). Wniosek poprzestał na 7 samym zestawieniu niemałej ilości wyroków (i nie do wszystkich podał prawidłowe daty lub sygnatury). Trzecia podstawa nie wykazuje, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). Skarga przysługuje od prawomocnego wyroku i na etapie przedsądu nie ocenia się podstaw kasacyjnych, gdyż wniosek o przyjęcie skargi ma samodzielnie i odrębnie od tych podstaw wykazać, że jest oczywiście uzasadniona (art. 3984 § 1 pkt 2 i § 2 k.p.c. w związku z art. 3989 § 1 k.p.c.). Innymi słowy brakujących elementów tej przesłanki przedsądu nie zastępuje odwołanie się do podstaw kasacyjnych. Zasadne podstawy kasacyjne mogą prowadzić do uwzględnienia skargi (a contrario z art. 39814 k.p.c.), jednak w szczególnej podstawie przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. chodzi o wykazanie, że skarga jest aż oczywiście uzasadniona. Analiza tej podstawy powinna więc bez wątpliwości prowadzić do wniosku o naruszeniu prawa i jego oczywistym wypływie na rozstrzygnięcie sprawy. Tymczasem w podstawie przedsądu wniosek w ogóle nie odwołuje się i nie zarzuca naruszenia prawa materialnego. To prawo w pierwszej kolejności decyduje jak znaczenie ma naruszenie przepisów postępowania (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Brak jest też wskazania (odrębnie od podstawy kasacyjnej), które przepisy prawa procesowego zostały naruszone. Taka wadliwość ma znaczenie w ocenie podstaw kasacyjnych, gdyż te ocenia się tylko w granicach zarzutów naruszenia przepisów (art. 39813 § 1 k.p.c.), zatem tym bardziej reguła ta obowiązuje w ocenie podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., która tak jak już zauważano powinna samodzielnie i odrębnie od podstaw kasacyjnych wykazać naruszenie przepisów procesowych lub materialnych. Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 3989 § 2 k.p.c.