I UK 427/19

Sygn. akt I UK 427/19 POSTANOWIENIE Dnia 26 listopada 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Romualda Spyt w sprawie z odwołania Z. Z. przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 26 listopada 2020 r., skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…) z dnia 23 maja 2019 r., sygn. akt III AUa (…), I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, II. oddala wniosek pełnomocnika organu rentowego o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Decyzją z dnia 19 maja 2015 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników w stosunku do Z. Z. w zakresie ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego oraz emerytalno-rentowego w okresie od 1 października 2005 r. do 26 lutego 2015 r., podając jako przyczynę to, że prowadząc pozarolniczą działalność gospodarczą nie złożył on w terminie 14 dni oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia, a także zaświadczenia naczelnika urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku. Wyrokiem z dnia 23 listopada 2016 r. Sąd Okręgowy w K. zmienił powyższą decyzję w ten sposób, że stwierdził, iż Z. Z. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 października 2010 r., a w pozostałym zakresie oddalił odwołanie. 2 Wyrokiem z dnia 23 maja 2019 r. Sąd Apelacyjny w (…) zmienił wyrok Sądu Okręgowego w części oddalającej odwołanie oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i stwierdził, że Z. Z. podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy również w okresie od 1 października 2005 r. do 30 czerwca 2010 r. (pkt I), oddalając apelację odwołującego się w pozostałej części (pkt II). W sprawie ustalono, że odwołujący się, prowadzący działalność rolniczą od dnia 1 lipca 1977 r., zarejestrował pozarolniczą działalność gospodarczą w dniu 5 września 2005 r. W okresach letnio-jesiennych (w okresie od lipca do września) wykonywał usługi polegające na koszeniu zboża kombajnem. W deklaracjach podatkowych PIT-28 wykazał przychód, po odliczeniach wynoszący: w 2005 r. - 74.130 zł, w 2006 r. - 4.626,22 zł, w 2007 r. - 0 zł, w 2008 r. - 4.000 zł, w 2009 r. 4.833 zł, w 2010 r. - 6.097,50 zł oraz w latach 2011-2013 - 0 zł. W 2014 r. Z. Z. nie złożył deklaracji podatkowej. Odwołujący się, rozpoczynając prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej, nie spełnił wymogów, od których uzależnione było w takiej sytuacji pozostanie przy ubezpieczeniu społecznym rolników (nie przedłożył zaświadczenia naczelnika urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku dochodowego ani oświadczenia o zamiarze kontynuowania ubezpieczenia rolniczego). Odwołujący się zaskarżył pkt II powyższego wyroku skargą kasacyjną, zarzucając naruszenie: (-) art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2020 r., poz. 266), w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2010 r. do 30 września 2010 r., w związku z art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2017 r., poz. 2168 ze zm.), przez jego niezastosowanie i pominięcie przesłanek wynikających z art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej przy stwierdzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej skarżącego; (-) art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez jego zastosowanie bez dokonania ustaleń faktycznych na okoliczność istnienia przesłanek z art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej przy stwierdzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej skarżącego; (-) art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2010 r. do 30 września 2010 r., przez jego zastosowanie co do okresu od 1 lipca 2010 r. do 19 3 lipca 2010 r. oraz od 11 września 2010 r. do 30 września 2010 r. - wobec dokonanych ustaleń faktycznych, że odwołujący się nie świadczył w tym czasie usługi polegającej na koszeniu zboża kombajnem. Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na potrzebę wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a to art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 6 pkt 1 oraz art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ,w brzmieniu w jakim obowiązywały od 1 lipca 2010 r. do 30 września 2010 r. Wskazał, że w orzecznictwie wykładnia pojęcia „prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej” jest jednolita i sprowadza się do stwierdzenia, że wyłącznie rzeczywiste realizowanie działalności gospodarczej stanowi tytuł do ubezpieczenia społecznego w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 5 października 2017 r., III AUa 465/17, LEX nr 2414638). W wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 18 lipca 2017 r., III AUa 309/17 (LEX nr 2412838) Sąd stwierdził, że obowiązek wynikający z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych powstaje na skutek faktycznego prowadzenia działalności pozarolniczej. Podobnie Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 listopada 2005 r., I UK 80/05 (OSNP 2006 nr 19-20, poz. 309) wypowiedział się w odniesieniu do pojęcia działalności pozarolniczej wymienionej w art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (por. też wyrok Sądu Najwyższego z 14 września 2007 r., III UK 35/07, LEX nr 483284). W powyższych orzeczeniach, pomimo uchwały Sądu Najwyższego z 23 lutego 2005 r., III CZP 88/04 (OSNC 2006 nr 1, poz. 5), wiążącej wykładnię działalności gospodarczej z jej definicją zawartą w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej czy też postanowienia Sądu Najwyższego z 2 lutego 2009 r., V KK 330/08 (LEX nr 485044), w którym Sąd Najwyższy tę definicję uznał za legalną w każdej z ustaw odnoszących się do działalności gospodarczej, albo ta definicja była pomijana i sąd skupiał się na faktycznych czynnościach, albo była przytaczana wraz z wymienieniem jej elementów, ale elementy te, a zwłaszcza zorganizowany charakter i ciągłość nie były analizowane w zestawieniu z ustalonym stanem faktycznym. Podobnym przykładem może być wyrok Sądu Najwyższego z 18 października 2011 r., II UK 51/11 (OSNP 2012 nr 21-22, poz. 267), gdzie Sąd 4 wypowiedział się następująco: podjęcie działań przygotowawczych doprowadziło do podjęcia czynności należących do zakresu działalności gospodarczej wynikającej z wpisu do ewidencji (rejestru), a więc faktycznego jej uruchomienia w celach zarobkowych. W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się bowiem zgodnie, że nieodzownym atrybutem działalności gospodarczej jest jej wykonywanie w sposób zorganizowany i ciągły. Wykładnia ta przesłankę ciągłości sprowadziła do faktycznego uruchomienia działalności. Z orzeczeń ograniczających rozumienie pojęcia pozarolniczej działalności gospodarczej w kontekście art. 6 ust. 1 pkt 5 lub art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do tylko faktycznie wykonywanej działalności - bez analizy przesłanek z art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, pomimo często ich wymienienia, można przytoczyć też wyroki Sądu Najwyższego: z 27 czerwca 2007 r., I UK 340/05 (LEX nr 376431), z 11 stycznia 2005 r., I UK 105/04 (OSNP 2005 nr 13, poz. 198), z 16 maja 2006 r., I UK 289/05 (OSNP 2007 nr 11-12, poz. 168), z 15 marca 2007 r., I UK 300/06 (LEX nr 338807). Inną grupą orzeczeń są rozstrzygnięcia, w których pozarolnicza działalność jest oceniana przez pryzmat przesłanek z art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej w nawiązaniu do art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ze szczegółową analizą stanu faktycznego względem głównie aspektu ciągłości działalności, ale też zorganizowanego jej charakteru, np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11 lipca 2017 r., III AUa 1724/15 (LEX nr 2418167), wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 23 kwietnia 2018 r., III AUa 270/17 (LEX nr 2488743), wyrok Sądu Okręgowego w Lublinie z 30 maja 2018 r., VIII U 37/15 (LEX nr 251907), wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 25 października 2016 r., III AUa 844/16 (LEX nr 2171197), wyrok Sądu Najwyższego z 21 września 2017 r., I UK 366/16 (OSNP 2018 nr 7, poz. 9). Brak omówienia w orzeczeniu elementów wynikających z art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej w kontekście ustaleń faktycznych prowadzi do sytuacji, gdzie ta sama działalność, jeżeli była faktycznie prowadzona, będzie w pierwszej grupie orzeczeń zawsze zakwalifikowana do działalności gospodarczej, natomiast w drugiej grupie niekoniecznie, gdyż faktycznie prowadzona działalność, jeżeli np. będzie ustalone, że jest przypadkowa, niesystematyczna, to chociaż 5 odpłatna, to nie będzie uznana za działalność gospodarczą, a tym samym nie będzie działalnością pozarolniczą w rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zaskarżone orzeczenie należy do grupy pierwszej. Zachodzi więc potrzeba „ujednolicenia oceny pozarolniczej działalności gospodarczej poprzez każdorazowe przypisanie stanu faktycznego do każdej przesłanki legalnej definicji <działalności gospodarczej>, o której mowa w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej”. Organ rentowy, w odpowiedzi na skargę kasacyjną, wniósł o jej oddalenie i zasądzenie od odwołującego się na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4). Wobec tego zgodnie z art. 3984 § 2 k.p.c. wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z okoliczności wymienionych w powołanym wcześniej art. 3989 § 1 k.p.c., a jego uzasadnienie (sporządzone odrębnie od uzasadnienia podstaw kasacyjnych) powinno zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy. Skarga kasacyjna nie jest bowiem (kolejnym) środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej charakterze element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości stosowania prawa, nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia. W rozpoznawanej sprawie wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej został oparty na przesłance z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. i skarżący 6 przytoczył wyroki sądów, które, w jego ocenie, potwierdzają jej występowanie. Przesłanki w postaci potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów występuje wtedy, gdy określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni bądź gdy jego niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 42436, z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002 nr 12, poz. 151 i z dnia 15 października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr 57231). Przedstawione wyroki nie są dowodem na rozbieżność w orzecznictwie sądów. Wyroki powołane w drugiej grupie orzeczeń dotyczą kwestii pozorowania wykonywania działalności gospodarczej w celu uzyskania nienależnego świadczenia z ubezpieczenia społecznego, stąd też istotną rolę w ocenie prawnej (co znalazło wyraz w uzasadnieniu orzeczenia) odgrywały kryteria definiujące działalność gospodarczą wskazane w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Dlatego też podkreśla się w nich, że o działalności gospodarczej można mówić, jeżeli są spełnione kumulatywnie wszystkie przesłanki (zarobkowy charakter prowadzonej działalności, jej zorganizowany charakter, ciągłość jej wykonywania). Z oczywistych względów w opozycji do tych poglądów nie pozostaje pierwsza grupa orzeczeń. Akcentowanie w nich, że podstawą powstania tytułu ubezpieczeń społecznych w oparciu o prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej jest faktyczne wykonywanie działalności pozarolniczej, nie zaprzecza temu, że działalność ta musi wykazywać się cechami wymienionymi w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. W niniejszej sprawie działalność prowadzona przez skarżącego niewątpliwie miała charakter zarobkowy (odwołujący uzyskiwał przychody z wykonywanych usług), zorganizowany w stopniu odpowiadającym świadczonym usługom polegającym na koszeniu zboża kombajnem (zarejestrowanie działalności gospodarczej, zapewnienie sprzętu) oraz ciągły w sezonie letnio-jesiennym (w okresie od lipca do września) i wbrew sugestiom skarżącego, nie zostało ustalone, że odwołujący się świadczył usługi polegające na koszeniu zboża kombajnem „w przedziale od 20 lipca do 10 września” (Sąd Apelacyjny stwierdził, 7 że odwołujący się wykonywał działalność gospodarczą „w latach 2005-2010 w okresie od lipca do września danego roku”). Z tych powodów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., orzeczono jak w sentencji. Sąd Najwyższy oddalił wniosek organu rentowego o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, ponieważ w odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik pozwanego wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Z treści wniosku zgłoszonego w odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wynika, aby pełnomocnik domagał się zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego w przypadku nieprzyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Żądanie zasądzenia kosztów w postępowaniu kasacyjnym odnosiło się wyłącznie do wydania przez Sąd Najwyższy wyroku oddalającego skargę - w razie przyjęcia jej do rozpoznania i rozpatrzenia. Wobec tego koszty odpowiedzi na skargę kasacyjną, w której nie wskazano argumentów dotyczących przyczyn kasacyjnych (art. 3989 § 1 k.p.c.), uzasadniających odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie mogą być uznane - w razie odmowy przyjęcia skargi do rozpoznania - za koszty celowej obrony w rozumieniu art. 98 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2015 r., V CSK 353/14, LEX nr 1628961 czy z dnia 20 sierpnia 2014 r., II CSK 77/14, OSNC 2015 nr 7-8, poz. 91).